یەکەم: چەمکی سەروەری و پێگەی یاسایی هەرێمی کوردستان
هێرشە سەربازییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر ئامانجە مەدەنی و ئەمنییەکان لە هەرێمی کوردستان، پێشێلکارییەکی ڕوون و ئاشکرای سەروەریی خاکی عێراق و یاسا نێودەوڵەتییەکانە. بەپێی تیۆرییە یاساییەکانی سەروەری، ئەم چەمکە بریتییە لە باڵادەستیی ڕەهای دەوڵەت لە بەڕێوەبردنی کاروبارە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی بەبێ دەستێوەردانی بیانی (Mayosi & Tatar, 2022).

هرچەندە لە سیستەمە فیدراڵییەکاندا سەروەری دابەش دەکرێت، بەڵام بەپێی دەستووری عێراقی ساڵی (2005) و بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی، سەروەریی هەرێمی کوردستان بەشێکی دانەبڕاوە لە سەروەریی دەوڵەتی عێراق؛ بۆیە هەر دەستدرێژییەک بۆ سەر هەرێم، بە دەستدرێژی بۆ سەر تەواوی خاکی عێراق دادەنرێت (Hamad, 2026, p. 37). ئەم هێرشانە نەک تەنیا پێشێلکردنی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانن، بەڵکو بوونەتە هەڕەشەیەکی جیدی لەسەر ئاسایشی نیشتمانی، ژێرخانی ئابووری و سەقامگیریی سیاسیی ناوچەکە (Al-Jubouri, 2014).

دووەم: بونیادی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی و پرەنسیپی پاڵدان (Attribution)
ئەم ڕەفتارانە بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی دەخەنە سەر شانی ئێران. بەپێی ڕەشنووسی ماددەکانی بەرپرسیارێتیی دەوڵەتان لە بەرامبەر کردەوە نایاساییەکان (ILC, 2001):

ماددەی 1: هەر کردەوەیەکی پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتی لەلایەن دەوڵەتێکەوە، بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی لێدەکەوێتەوە.

ماددەکانی 2 و 4: بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتییەکە بچەسپێت، پێویستە کردەوەکە "بدرێتە پاڵ" (Attributed) دەوڵەت. لەبەر ئەوەی هێرشە مووشەکی و درۆنییەکان لەلایەن سوپای پاسدارانەوە ئەنجام دەدرێن، کە بەپێی یاسای ناوخۆیی ئێران ئۆرگانێکی فەرمیی دەوڵەتە، ڕاستەوخۆ بەرپرسیارێتییەکە دەکەوێتە ئەستۆی کۆماری ئیسلامیی ئێران (Al-Sheikhi, 2024, p. 90).

ماددەی 31: دەوڵەتی سەرپێچیکار پابەند دەکات بە قەرەبووکردنەوەی تەواوەتی هەموو ئەو زەرەر و زیانە ماددی و مەعنەوییانەی کە بەهۆی کردەوە نایاساییەکەیەوە بەردەکەون، ئەمەش چاککردنەوەی ئەو وێرانکارییانە دەگرێتەوە کە بەر کێڵگە گازییەکان (وەک کۆرمۆر) و ناوچە نیشتەجێبووەکان کەوتوون (Hamad, 2026, p. 66).

سێیەم: پێشێلکارییەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL)
ئامانجگرتنی ناڕەوا و زیانگەیاندن بە ژیانی هاووڵاتییانی مەدەنی—وەک لێدانی مووشەکیی ماڵ و خانووی سڤیل لە هەولێر لە ساڵانی (2022) و (2024) کە بووە هۆی کوژرانی کەسایەتیی بازرگانی و منداڵان (Human Rights Watch, 2022)—پێشێلکردنی جیدیی ماددەکانی 51 و 52ی پرۆتۆکۆلی یەکەمی پاشکۆی کۆنڤێنسیۆنەکانی ژنێڤ (1977)یە.
ئەم بنەمایانە جەخت لەسەر بنەمای "جیاکاری" (Distinction) لە نێوان ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکان دەکەنەوە. ئێران بە بەکارهێنانی چەکی وێرانکەر لە ناوچەی نیشتەجێبووندا، نەک هەر یاسای مرۆیی، بەڵکو مافی بنەڕەتیی ژیانی مرۆڤیشی پێشێل کردووە (Nasri, 2009).

چوارەم: پووچەڵکردنەوەی پاساوی بەرگری لە خۆ
ئێران ناتوانێت سوود لە مافی بەرگری لە خۆ (Self-defense) بەپێی ماددەی 51 لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان وەربگرێت.
بەپێی بڕیارەکانی دادگای دادی نێودەوڵەتی (ICJ) لە کەیسی نیکاراگوا (1986)، بەرگری لە خۆ تەنیا لە کاتی هەبوونی "هێرشی چەکداریی کاریگەر" ڕەوایە.
ئێران بەبێ ئەوەی هێرشێکی وەهای کرابێتە سەر، پەنا بۆ "لێدانی پێشوەختە" دەبات کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا هیچ بنەمایەکی نییە (Dinstein, 2011).
جگە لەوەش، بەکارهێنانی مووشەکی بالیستی بۆ سەر ناوچەی مەدەنی مەرجەکانی "پێویستی" (Necessity) و "هاوسەنگی" (Proportionality) تێدا نییە، چونکە هیچ هاوسەنگییەک لە نێوان قەبارەی هێرشەکە و ئەو مەترسییە گریمانکراوەدا نییە کە ئێران باسی دەکات (Hamad, 2026, p. 109).

پێنجەم: دەرەنجام و شوێنەوارە یاساییەکان
سەر عێراق و هەرێمی کوردستان پێویستە لە ڕێگەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگا نێودەوڵەتییەکانەوە بەدواداچوونی یاسایی بکەن. بەرپرسیارێتیی ئێران سێ جۆر شوێنەواری (کاریگەریی) یاسایی بەدوای خۆیدا دەهێنێت:

References (Harvard Style):

Al-Jubouri, A. (2014). The Phenomenon of Displacement in Iraq after 2003 and the Role of Authorities. Baghdad: Journal of the Iraqi University, 12(3).

Al-Sheikhi, M. A. (2024). Rules of International Responsibility according to the Rules of International Law. International Journal of Legal Studies, 3(4).

Al-Attiya, I. (2012). Public International Law. Baghdad: Al-Maktaba Al-Qanuniyya.

Nasri, M. (2009). The Effectiveness of Punishment for Grave Violations of the Rules of International Humanitarian Law. Algeria: Hadj Lakhdar University (Master's Thesis).

United Nations. (1945). Charter of the United Nations, Articles 2 and 51.

Dinstein, Y. (2011). War, Aggression and Self-Defence. Cambridge: Cambridge University Press.

Mayosi, A. and Tatar, G. (2022). The Concept of Sovereignty. Journal of Public Administration and Law, (24).

ICJ. (1986). Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua, Judgment of the International Court of Justice.

Human Rights Watch. (2022). Iraq: Iranian Strikes on Kurdistan Region.

Jurist Sanar Sorkan Sheroky