ئایندەی هەرێمی كوردستانی عێراق تەنیا لە چوارچێوەی ناكۆكییە نەریتییەكانی لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا كورت نابێتەوە، بەڵكو ئێستا لە خاڵی یەكتربڕینی گۆڕانكارییە ستراتیژییەكاندایە. سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هاوسەنگیی هێزی ناوچەیی، گرژییەكانی ئێران، دۆسیەی كورد لە توركیا، لەرزۆكیی مۆدێلی ئابووریی ڕەیعی عێراق و گۆڕانی ئاراستەی ئاسایشی وزە و ڕێڕەوە بازرگانییەكان، ژینگەیەكی نوێیان بۆ هەرێم خوڵقاندووە. ئەم لێكەوتانە دەرفەتەكان دەخەنە ڕوو، بەڵام هاوكات خاڵە لاوازەكانیش ئاشكرا دەكەن. مەترسیی سەرەكی لە قەیرانێكی دیاریكراودا نییە، بەڵكو لە یەكگرتنی هاوكاتی گوشاری دارایی، دابەشبوونی ناوخۆیی و لەرزۆكیی ئاسایشیدایە لە ساتەوەختێكی ناوچەیی پڕ لە گۆڕانكاریدا، كە توانای بڕیاردانی هەرێم لاواز دەكات.

پەیوەندیی هەولێر و بەغدا لە ناكۆكییەكی داراییەوە لەسەر بوودجە، گۆڕاوە بۆ كێشەیەكی پێكهاتەیی لە دەسەڵاتی حوكمڕانیدا. پێوەستكردنی شایستە داراییەكان بە بڕیارەكانی ناوەندەوە، ئابووریی هەرێمی خستووەتە ژێر هەڕەشەی بەردەوامی كێشە سیاسییەكان. ئەم دۆخە لە كاتی ڕاگرتنی هەناردەی نەوتدا لە ساڵی ٢٠٢٣وە دەركەوت، كە زیانی زیاتر لە ٢٥ ملیار دۆلاری بە عێراق و هەرێم گەیاند.

هەرچەندە لە ئازاری ٢٠٢٦دا لایەنەكان گەیشتنە ڕێككەوتنێك بۆ هەناردەكردنەوەی نەوت بە مەرجی گواستنەوەی داهات بۆ خەزێنەی فیدڕاڵ، بەڵام ئەم چارەسەرە كاتییانە جێگەی چوارچێوەیەكی دەستووریی هەمیشەیی ناگرنەوە. ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی «ئابووریی نادڵنیایی سیاسی»، بەو مانایەی كۆمپانیاكان و وەبەرهێنەران لەبری پێوەرە بازاڕییەكان، بڕیارەكانیان لەسەر پێشبینیكردنی ئەنجامی دانوستانەكانی داهاتووی نێوان هەولێر و بەغدا بنیاد دەنێن. ئەم نادڵنیاییەش تێچووی وەبەرهێنان لە هەرێمی كوردستاندا بەرز دەكاتەوە و سەرمایەكان بەرەو بازاڕە سەقامگیرەكان ئاراستە دەكات.

بۆیە تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە پڕ لە ئاستەنگ، بەندە بە داڕشتنی ڕێڕەوێكی نوێی سیاسی كە تێیدا هێزە ناوخۆییەكانی هەرێمی كوردستان بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان بخەنە پێش ناكۆكییە حزبییەكان. تەنیا لە ڕێگەی بەهێزكردنی دامەزراوەكان، هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهاتی ناوخۆیی و چاكسازیی بنەڕەتی لە كەرتی داراییدا، هەرێم دەتوانێت خۆڕاگریی ئابووریی خۆی بەرانبەر گوشارەكانی بەغدا بپارێزێت. هاوكات، پێویستە دیپلۆماسییەكی چالاك و یەكگرتوو پەیڕەو بكرێت تا هاوسەنگیی پەیوەندییەكان لەگەڵ دەوروبەری هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیدا ڕێك بخرێتەوە. بێگومان، ئەمە تاكە گەرەنتییە بۆ پاراستنی قەوارە دەستوورییەكەی هەرێم لەنێوان ململانێ فرەڕەهەندەكانی ناوچەكەدا، تا لە مەترسییەكانی قەیرانە ئاوێتەكان پارێزراو بێت.

چارەسەر

پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا پێویستیان بە گۆڕانكارییەكی جەوهەری هەیە، گواستنەوە لە مۆدێلی «دانوستان لە كاتی هەر قەیرانێكدا» بۆ چوارچێوەیەكی دامەزراوەیی درێژخایەن. ئەم وەرچەرخانە دەبێت بخرێتە سەر بنەمای یاسایەكی فیدڕاڵیی ڕوونی نەوت و گاز، سیستەمێكی شەفاف بۆ دابەشكردنی داهاتەكان، میكانیزمێكی جێگیر بۆ دابینكردنی دارایی مووچە، وردبینیی هاوبەشی دارایی و دوورخستنەوەی بژێویی هاووڵاتیان لە ململانێ سیاسییەكان. بەم شێوەیە، پەیوەندییە داراییەكان لە سات و سەودایەكی سیاسیی كاتییەوە دەبنە پابەندییەكی یاسایی و دامەزراوەیی جێگیر.

• یەكەم: نەوت و لەرزۆكیی ئابووریی ڕەیعی

لە دوو دەیەی ڕابردوودا، نەوت سەرچاوەی سەرەكیی گەشەی دارایی، ڕاكێشانی وەبەرهێنان و ئاوەدانكردنەوەی ژێرخانی هەرێمی كوردستان بوو. بەڵام پشتبەستنی ڕەها بەم داهاتە، كێشەیەكی كلاسیكی لە ئابوورییە ڕەیعییەكاندا بەرهەمهێنا: كاتێك داهات زیاد دەكات، خەرجییەكان فراوان دەبن، بەڵام كەمكردنەوەی پابەندبوونە كۆمەڵایەتی و داراییەكان لە كاتی دابەزینیدا دەبێتە ئەستەم. ئەم مەترسییە تەواوی عێراقیش دەگرێتەوە، بەپێی هۆشدارییەكانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، نرخی نەوتی پێویست بۆ هاوسەنگكردنی بوودجەی عێراق لە ٥٤ دۆلاری ساڵی ٢٠٢٠ەوە بۆ ٨٤ دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٤دا بەرز بووەتەوە. بۆ هەرێم كێشەكە قورسترە، چونكە هەناردەكردن تەنیا بەستراو نییە بە نرخی جیهانییەوە، بەڵكو لەژێر كاریگەریی سێ گۆڕاودایە: ڕێككەوتنی سیاسی لەگەڵ بەغدا، پارێزراویی كێڵگەكان و ڕێڕەوی توركیا. ئەمەش «باجی مەترسییە سیاسییەكان» دەخاتە سەر بەرمیلێك نەوت. گرێدانی مووچەش بەم سەرچاوە ناجێگیرەوە، قەیرانەكان لە خەزێنەی گشتییەوە ڕاستەوخۆ دەگوێزێتەوە بۆ بازاڕ و كەرتی تایبەت.

• دووەم: مووچە وەك بزوێنەری ئاسایشی ئابووری

هەڵەیەكی باوە كە پرسی مووچە تەنیا وەك بابەتێكی ژمێریاریی سادە تەماشا بكرێت. لە ئابوورییەكدا كە زۆرینەی دۆسیە داراییەكان بەستراونەتەوە بە حكومەتەوە، مووچە بزوێنەری سەرەكیی خواستی ناوخۆیی و بازاڕە، دواكەوتنی، زنجیرەیەك زیان بە كەرتی بازرگانی، بانك، خانووبەرە و گواستنەوە دەگەیەنێت. لەبەر ئەوە، دابینكردنی ڕێكوپێكی مووچە پایەیەكی ئاسایشی كۆمەڵایەتییە، بەڵام چارەسەری كۆتایی ئەم پرسە تەنیا لە گەرەنتیی ناردنی دارایی لە بەغداوە كورت نابێتەوە. پێویستە لە دەیەی داهاتوودا، هاوكێشەی ئابووری لە مۆدێلی فەرمی كە پشت بە خەرجیی گشتی دەبەستێت، بگۆڕدرێت بۆ مۆدێلێكی دینامیكیی نوێ كە تێیدا وەبەرهێنان ببێتە بنەمای بەرهەمهێنان، ڕەخساندنی هەلی كار، وەرگرتنی باج و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییە گشتییەكان.

• سێیەم: پاراستنی دامەزراوەكان و ئاسایشی وزە

ئاسایشی ئابووری و نەتەوەیی هەرێم بە توندی بەستراونەتەوە بە سەلامەتیی ژێرخانی وزەوە. هێرشەكانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و مووشەكییەكان بۆ سەر كێڵگەكانی نەوت و گاز و وێستگەكانی كارەبا نیشانی دەدەن كە جەنگی مۆدێرن بە تێچوویەكی كەم دەتوانێت زیانی دارایی ملیۆن دۆلاریی ڕۆژانە دروست بكات. پاراستنی ئەم دامەزراوانە پێویستی بە تێپەڕاندنی لۆژیكی هێزی وشكانیی نەریتی هەیە، هەرێم پێویستی بە سیستەمێكی بەرگریی ئامادەكراو، ڕاداری ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە، پاراستنی ئەلیكترۆنی، هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی وزە و سەنتەری بەڕێوەبردنی قەیرانەكان هەیە. گرنگتر لەمانە، پێویستە پرسی پاراستنی ژێرخانی ئابووری لە ململانێی حزبی بە تەواوی دوور بخرێتەوە.

• چوارەم: هاوسەنگیی چالاك لەگەڵ ئێران و ناوچەكە

جوگرافیای هاوبەش لەگەڵ ئێران، پەیوەندییەكی قووڵی ئابووری و مێژوویی بە هەرێم بەخشیوە، كە بە هۆیەوە كوردستان بە توندی كاریگەر دەبێت بە ئاڵۆزییە ناوچەییەكان. لەم ژینگەیەدا، هەڵەیەكی كوشندەیە ئەگەر وا وێنا بكرێت كە پێویستە هەرێم یەكێك لە تەوەرە دژبەیەكەكان هەڵبژێرێت. بەرژەوەندیی باڵای كوردستان لە پەیڕەوكردنی «هاوسەنگیی چالاك»دایە: پاراستنی پەیوەندیی ئاسایی لەگەڵ ئێران، هاوبەشیی ستراتیژی لەگەڵ بەغدا، بەهێزكردنی پەیوەندی لەگەڵ توركیا، هاوكاریی ئەمنیی لەگەڵ ڕۆژئاوا، و كرانەوە بەڕووی وڵاتانی كەنداودا. هەمەجۆركردنی دۆستایەتییەكان ڕێگر دەبێت لەوەی خاكەكەمان ببێتە گۆڕەپانی ململانێی بەوەكالەت.

• پێنجەم: پرۆسەی ئاشتی لە توركیا و كاریگەرییەكانی

بڕیاری پەرلەمانی توركیا بۆ پەسەندكردنی یاسای داماڵینی چەكی پەكەكە، وەك بەردەوامییەك بۆ دەستپێشخەرییەكەی ساڵی ٢٠٢٥ و ڕاگرتنی خەباتی چەكداری، وەرچەرخانێكی مێژوویی گرنگە. ئەم پرۆسەیە لە یەك كاتدا دەخوێندرێتەوە وەك دەرفەت و تەحەددا. ئەگەر سەركەوتوو بێت، ئارامی بۆ ناوچە سنوورییەكان دەگەڕێنێتەوە و بواری بازرگانی و گەشتوگوزار دەبووژێنێتەوە. بەڵام قۆناغی گواستنەوەكە هەستیارە، چونكە ئەگەری دروستبوونی گرووپی یاخیبوو، یان دابەشبوونی ناوخۆیی هەیە. لەم دۆخەدا، پێویستە هەرێم وەك فەزایەكی یارمەتیدەر بۆ سەقامگیریی ناوچەیی كار بكات، نەك وەك لایەنێكی سەربازی.

• شەشەم: یەكڕیزیی ناوخۆیی وەك گەرەنتیی دارایی

هیچ چاكسازییەكی ستراتیژیی ئابووری لەم هەرێمەدا بەبێ یەكدەنگیی سیاسی و دامەزراوەیی بەدی نایەت. دابەشبوونی حزبی متمانەی وەبەرهێنەرانی بیانی لاواز دەكات، چونكە وەبەرهێنان پێویستی بە جێگیریی یاسایی، یەكگرتوویی باج، دادوەریی توانادار و بەردەوامیی گرێبەستەكان هەیە. كێبڕكێی حزبی نابێت ببێتە هۆی پەكخستنی كارەبارەكان، بەڵكو دەبێت ململانێكان لە كێبڕكێی دەرەوەی دامەزراوەكانەوە بگۆڕدرێن بۆ كێبڕكێی ئەرێنی لەناو خودی دامەزراوەكانی دەوڵەتدا.

• حەوتەم: بێكاریی گەنجان و پەیمانی كۆمەڵایەتیی نوێ

كەڵەكەبوونی بێكاریی گەنجان لە سەرچاوە بێدەنگ، بەڵام مەترسیدارەكانی ناسەقامگیرییە. بەپێی شرۆڤەكانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ئابووریی ناوچەكە بەدەست هەڵاوسانی كەرتی گشتی، لاوازیی بانكەكان و خراپیی ژینگەی كارەوە دەناڵێنێت. حكومەت ناتوانێت بەردەوام بێت لە دامەزراندنی بەردەوام، بۆیە پێویستی بە گرێبەستێكی ئابووریی نوێ هەیە كە تێیدا حكومەت لەبری بەڵێنی كار، ژێرخانی فێربوون، ئاسانكاریی دارایی و یاسای دادپەروەرانە بۆ گەشەی كەرتی تایبەت گەرەنتی بكات.

• هەشتەم: هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات

هەمەجۆركردنی ڕاستەقینە پێویستی بە بەرهەمهێنانی كاڵای نوێ هەیە لە پێنج كەرتی جیاوازدا: یەكەم، كشتوكاڵ و گۆڕینی بۆ پیشەسازیی خۆراك. دووەم، پێشخستنی گەشتوگوزار لە ڕێگەی ژێرخانی خزمەتگوزاریی پێشكەوتوو. سێیەم، بەكارهێنانی غازی سروشتی بۆ پیشەسازی و بەرهەمهێنانی كارەبا. چوارەم، ڕەخساندنی دەرفەت لە كەرتی خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەكاندا. پێنجەم، گەشەپێدانی كەرتی لۆجستی و ترانزێتی بازرگانی بەهۆی پێگەی جوگرافییەوە. سەركەوتنی ئەم پلانانەش بە چاكسازیی ڕیشەیی لە سیستەمی بانكی و كارگێڕیدا بەستراوەتەوە.

• نۆیەم: ئاسایشی ئاو و ئالنگاریی كەشوهەوا

لە دەیەی داهاتوودا، دۆسیەی پاراستنی ئاو هاوشانی نەوت دەبێتە بابەتێكی ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی. گۆڕانی كەشوهەوا، كەمبوونەوەی بارانبارین و بەڕێوەبردنی سەرچاوە سنوورییەكان وا دەخوازن كە لە ئێستاوە دەست بكرێت بە دروستكردنی بەنداوە بچووكەكان، كۆكردنەوەی ئاوی باران، مۆدێرنكردنی ئاودێری و پاراستنی ئاوی ژێرزەوی. فەرامۆشكردنی ئەم بابەتە دەكرێت زیانی گەورە بە كەرتی كشتوكاڵ بگەیەنێت، كۆچی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا بهێنێت و كێشەی كۆمەڵایەتیی قورس دروست بكات، لە كاتێكدا پاراستنی ئاو و بەڕێوەبردنی زانستیی سەرچاوەكان بناغەی سەرەكیی دابینكردنی ئاسایشی خۆراكی درێژخایەنی هەرێمی كوردستانە.

 

سێ سیناریۆ بۆ ئایندەی هەرێم

• سیناریۆی یەكەم: سەقامگیری و وەرچەرخان

بە ڕێككەوتنی بەغدا، سەقامگیریی توركیا، چاكسازیی ناوخۆیی و كەمبوونەوەی مەترسییەكان، هەرێم دەتوانێت لە دە ساڵدا ببێتە ناوەندێكی بازرگانی، گەشتوگوزار و وزە لە ناوچەكەدا، بەڵام ئەمە پێویستی بە كاركردنی جددی هەیە.

• سیناریۆی دووەم: بەڕێوەبردنی قەیرانەكان

سەرەڕای كۆنتڕۆڵكردنی ناكۆكییەكانی بەغدا، دابەشبوونی سیاسی و پاراستنی ئابووری بە نەوت، ئەم دۆخە تەنیا سەقامگیرییەكی ڕواڵەتیی بێ چارەسەر دەخولقێنێت كە تێیدا خاڵە لاوازەكان بەردەوام كەڵەكە دەبن.

• سیناریۆی سێیەم: قەیرانی ئاوێتە

دابەزینی داهاتی نەوت، ناكۆكی لەگەڵ بەغدا و ناكۆكییە ناوخۆییەكان، دەبنە هۆی زنجیرەیەك قەیرانی دارایی، مووچە، بێكاری و ناڕەزایەتیی گشتی كە بازاڕ پەك دەخات. ئەگەرچی ئەم دۆخە حەتمی نییە، بەڵام حوكمڕانیی عاقڵانە وا دەخوازێت كە هەمیشە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی خراپترین سیناریۆكان ئامادەكاری پێشوەختە بكرێت.

 

ستراتیژێك لە 10 خاڵدا

١. ڕێككەوتنێكی دارایی و نەوتیی درێژخایەن لەسەر بنەمای دەستوور لەگەڵ بەغدا بكرێت.

٢. سندوقی سەقامگیریی دارایی بۆ مسۆگەركردنی مووچە و خزمەتگوزاری لە كاتی شۆكدا دابمەزرێت.

٣. ئامانجێكی ئابووریی پێوراو لەبری دروشم بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت دابنرێت.

٤. سیستەمی باج، گومرگ و دارایی گشتی لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا بە تەواوی یەكبخرێت.

٥. سیستەمێكی بەرگریی سیبرانی و درۆنی بۆ پاراستنی ژێرخانە هەستیارەكان دابمەزرێت.

٦. چاكسازیی بانكی بۆ گۆڕینی پاشەكەوتی ناوخۆیی بۆ قەرز بۆ پڕۆژە بەرهەمهێنەرەكان ئەنجام بدرێت.

٧. بەرنامەی نیشتمانی بۆ پاڵپشتیی پڕۆژە بچووكەكان و هەناردەی بەرهەمە كشتوكاڵی و پیشەسازییە ناوخۆییەكان دابمەزرێت.

٨. كەرتی پەروەردە بەپێی پێویستییەكانی بازاڕی كار و تەكنەلۆجیای نوێ چاكسازی تێدا بكرێت.

٩. سیاسەتێكی دەرەكیی ئابووریی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێكان، كەنداو و جیهانی ڕۆژئاوا پەیڕەو بكرێت.

١٠. متمانەی نێوان هاووڵاتی و دامەزراوەكان لەسەر بنەمای شەفافییەت و دادپەروەری سەرلەنوێ بنیاد بنرێتەوە.

 

دەرەنجام

هەرێمی كوردستان بۆ دەستەبەركردنی سەقامگیریی درێژخایەن، دەبێت لە قۆناغی پاراستنی قەوارەكەیەوە بەرەو بنیادنانی سیستمێكی دامەزراوەیی بەهێز هەنگاو بنێت. هەرچەندە جوگرافیا و داهاتی نەوت گرنگن، بەڵام گۆڕانكارییە خێراكانی ناوچەكە دەیسەلمێنن كە چیتر تەنیا پشتبەستن بە یەك سەرچاوەی دارایی و هاوپەیمانی دەرەكی بەس نییە. پێوەری هێزی ڕاستەقینەی هەرێم لە داهاتوودا، توانای بەڕێوەبردنی ناوخۆییانەی ململانێكان، هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی ئابووری، پاراستنی بڕیاری سەربەخۆ و بێلایەنی لە كێشە هەرێمییەكاندا دەبێت. كەواتە باشترین سیاسەتی ستراتیژی، دروستكردنی ژێرخانێكی واقیعیی خۆڕاگرە كە بتوانێت خۆی لەگەڵ هەر قەیرانێكی چاوەڕواننەكراودا بگونجێنێت و كاریگەرییەكانی كەم بكاتەوە، ئەمەش ئەو ڕێڕەوە دروستەیە كە جیاوازیی نێوان تێپەڕاندنی كاتیی كێشەكان و چارەسەركردنی ڕیشەییی ئەوان دیاری دەكات.