(*)

 

لە سایەی قەیرانە جیۆپۆلیتیكی و ئابوورییە ئاڵۆزەكان و سستیی حوكمڕانیی نەریتی لە نێوان پارێزگاریخوازی و جیاوازییەكانی باكوور و باشووردا، دەستپێشخەرییەكانی چین دیدگەیەكی نوێی سیاسی و ئابووریی بۆ جیهان دەخەنە ڕوو. لەم چوارچێوەیەدا، «كۆڕبەندی جیهانیی شیۆنگ ئان بۆ حوكمڕانی» وەك سەكۆیەكی گرنگ كار دەكات بۆ نوێكردنەوەی كارای هاوكارییە فرەلایەنە جیهانییەكان و بنیادنانی تەباییەكی گشتگیر و نوێ، بە مەبەستی ڕێبەریكردنی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرەو داهاتوویەكی هاوبەش، هاوسەنگ، ئارام و پڕ لە سەقامگیری بۆ هەمووان.

 

(1)

 فەلسەفەی دامەزراندنی كۆڕبەندی شیۆنگ ئان و ڕەهەندەكانی دەستپێشخەریی حوكمڕانیی جیهانی:

دەستپێشخەریی حوكمڕانیی جیهانیی چین كە لەلایەن سەرۆك «شی جینپینگ»ـەوە پێشكەش كرا، تەنیا هەڵوێستێكی سیاسیی كاتی نییە، بەڵكو لە دیدگەیەكی فەلسەفیی قووڵەوە سەرچاوەی گرتووە، كە ئامانجی باشتركردنی هەمەلایەنەی واقیعی جیهانییە، ئەمەش لە دروشمی «كاركردنی هاوبەش لە پێناو حوكمڕانییەكی جیهانیی دادپەروەرانەدا» ڕەنگ دەداتەوە، لەم ڕوانگەیەوە، «كۆڕبەندی جیهانیی شیۆنگ ئان بۆ حوكمڕانی» وەك هەنگاوێكی كرداری دێت كە حكومەتەكان، ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، ناوەندەكانی توێژینەوە و هێزە مەدەنییەكان كۆدەكاتەوە بۆ داڕشتنی وەڵامی هاوبەش بۆ پرسیارە چارەنووسسازەكان: ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرەو سەروەریی یاسا دەچێت، یان بۆ یاسای دارستان دەخلیسكێت؟ ئایا داهاتوو لە هاوبەشیدایە، یان لە گۆشەگیری و دروستكردنی دیوارە پارێزگاریخوازییەكاندا؟ چۆن سیستمێكی گونجاو بنیاد بنرێت كە ڕێز لە سەروەریی نیشتمانی بگرێت و تاكلایەنەیی بەتەواوی ڕەت بكاتەوە؟ كۆڕبەندەكە جێگرەوەیەكی عاقڵانە لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی مێژوویی هاوبەش پێشكەش دەكات، كە گرنگییەكەی تەنیا وەك سەكۆیەكی گفتوگۆی ساڵانە نییە، بەڵكو میكانیزمێكی بەردەوامە كە تێیدا پارتە سیاسییەكان، ناوەندەكانی بیركردنەوە و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بەشداریی تێدا دەكەن بۆ گۆڕینی بنەماكانی حوكمڕانی بۆ بەرنامەی كاری ناوخۆیی و سیاسەتی حكوومیی پاڵپشتیكراو، بە جۆرێك كە گواستنەوەی چەمكەكان بۆ واقیعی كرداری و بەردەوامیی كاریگەرییە ئەرێنییەكانی ئەم پڕۆسە گشتییە بەتەواوی لە جیهاندا مسۆگەر بكات.

(2)

وەرچەرخان لە ڕۆڵی دیپلۆماسیی چیندا: لە بەشداریكردنەوە بۆ هاوبەشیی بنیادنەر:

مەودای جوگرافیی فراوانی كۆڕبەندەكە و ئامانجە ستراتیژییەكانی، گوزارشت لە وەرچەرخانی قۆناغ بە قۆناغی ڕۆڵ و پێگەی چین لەسەر شانۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەكەن. پەكین دوای چەندین دەیە لە پەیڕەوكردنی نەریتێكی دیپلۆماسیی تایبەت كە سەرنجی سەرەكی لەسەر تێكەڵبوون لەگەڵ سیستمی جیهانی و هاوتەریبكردنی ئابووریی نیشتمانی بوو، ئێستا بە شێوەیەكی كرداری بەرەو چەسپاندنی هەمەلایەنەی «دیپلۆماسیی دەوڵەتی گەورە بە تایبەتمەندیی چینی»یەوە هەنگاوی گرنگ دەنێت، ڕێڕەوێك كە لەسەر بنەماكانی پاراستنی سەروەریی نیشتمانی، بەدیهێنانی خۆبژێوی و گرتنەبەری بەشداریی چالاكانە لە داڕشتنی سیاسەتە نێودەوڵەتییەكاندا بنیاد نراوە.

ئەم نەخشەڕێگە دیپلۆماسییە لەگەڵ پێنج دەستپێشخەریی ستراتیژیی تەواوكاردا هاوتەریبە كە ئەمانەن:

یەكەم، «پشتێنە و ڕێگە» بۆ بەهێزكردنی زیاتری بەستەرە پێكهاتەیی و ئابوورییە تێپەڕیوەكانی كیشوەرەكان.

 دووەم، «گەشەپێدانی جیهانی» بە ئامانجی كەمكردنەوەی جیاوازییە داراییەكان و بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام.

 سێیەم، «ئاسایشی جیهانی» كە دیدگەیەكی گشتگیر بۆ ئاسایشی دابەشنەكراو لەسەر بنەمای گفتوگۆ دەخاتە ڕوو.

 چوارەم، «شارستانیەتی جیهانی» كە داوای بەرزنرخاندنی فرەكولتووری و دووركەوتنەوە لە ململانێ دەكات.

پێنجەم، «حوكمڕانیی جیهانی» بۆ چاكسازی و مۆدێرنكردنی كارای دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان.

ئەم پێشنیارە نوێیانە پێكەوە فۆرمێكی مۆدێرن و پێشكەوتووی ئەو «پێنج بنەمایەی پێكەوەژیانی ئاشتییانە» پێك دەهێنن كە سەرلەنوێ بە جۆرێك داڕێژاونەتەوە، تا لەگەڵ پێداویستییەكانی سەدەی ئێستادا بگونجێن، بەتایبەت لەژێر چەتری سەرەكیی «دامەزراندنی كۆمەڵگەیەك بە چارەنووسی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی». لە ڕێگەی ئەم پێكهاتە چەمكییە نوێیەوە، چین كار بۆ پەرەپێدانی هاوكێشە فرەلایەنەكانی بردنەوەی هاوبەش دەكات، بە شێوازێك كە بەرژەوەندیی نیشتمانی و خۆشگوزەرانیی گشت دەوڵەت و كۆمەڵگەكان بخاتە پێشەنگی ڕەهای ئامانجە ستراتیژییە جیهانییەكانەوە.

(3)

تەواوكاریی پێكهاتەیی نێوان كۆڕبەندی شیۆنگ ئان و نەتەوە یەكگرتووەكان:

سرووشتی پەیوەندیی نێوان سەكۆ نێودەوڵەتییە نوێیەكان و دامەزراوە نێودەوڵەتییە بەردەوامەكان، بەتایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان، هەمیشە بابەتێكی گرنگ و جێی گفتوگۆی بەردەوامی ناوەندە سیاسییە هاوچەرخەكانە. ئەدەبیاتی سیاسیی هاوڕێی كۆڕبەندی «شیۆنگ ئان» جەخت لەوە دەكاتەوە كە ئەم كۆڕبەندە خۆی وەك جێگرەوەی سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستا ناناسێنێت، بەڵكو تەنیا هەوڵی پشتگیریكردن و بەهێزكردنی زیاتری ڕۆڵی ناوەندیی نەتەوە یەكگرتووەكان دەدات لە سیستمی حوكمڕانیی گشتیی جیهانیدا، ئەم پێوەندییە تەواوكارییە گرنگە لە سێ تەوەردا كورت دەبێتەوە:

یەكەم، سەرچاوەی یاسای نێودەوڵەتی: لەكاتێكدا دیدگەی نەریتی لەسەر جێبەجێكردنی بژاردەی یاسای گشتی كار دەكات، كۆڕبەندەكە پابەندبوونی توند بە پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دەسەلمێنێت.

دووەم، فرەلایەنی: گۆڕینی فرەلایەنیی سنوورداری هاوپەیمانێتییە دوورخەرەوەكان بۆ فرەلایەنییەكی ڕاستەقینە، دادپەروەرانە و گشتگیر بەبێ جیاكاری بۆ سەرجەم كیشوەرەكانی جیهان.

سێیەم، بڕیاردان: تێپەڕاندنی تاكلایەنەیی و ڕەخساندنی دەرفەت بۆ بەشداریی دەوڵەتە گەشەسەندووەكان لە ڕێگەی چاكسازیی كارگێڕی لە پێكهاتەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا.

لەم ڕوانگەیەوە، كۆڕبەندەكە ئامانجی تێپەڕاندنی كێشەی پێوەرە دووفاقییەكان و ئاراستە تاكلایەنەكانە، كە هەیبەتی دامەزراوە گەورە نێودەوڵەتییەكانیان بە تەواوی لاواز كردووە. كۆڕبەندەكە لە ڕێگەی دابینكردنی سەكۆیەكی گونجاو بۆ گفتوگۆی ئازاد، دەیەوێت ڕاسپاردەی پراكتیكی بۆ چاكسازیی كارگێڕی و دارایی نەتەوە یەكگرتووەكان و دامەزراوەكانی برێتۆن وودز پێشكەش بكات، ئەمەش ڕاستەوخۆ بەشدار دەبێت لە نەرمكردنی پێكهاتەی نێودەوڵەتی و بەرزكردنەوەی تواناكانی جیهان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە گەورەكانی وەك گۆڕانی كەشوهەوا، هەڕەشە جۆراوجۆرە سایبەرییەكان، حوكمڕانیی تەكنەلۆژیای نوێی ژیریی دەستكرد.

 

(4)

بەهێزكردنی باشووری جیهانی: نوێنەرایەتیی فراوانتر و بڕیاردانی بەشداریكردنانە:

كۆڕبەندی شیونگ ئان، بە تیشكخستنە سەر بەهێزكردنی «باشووری جیهانی»، هەوڵ بۆ چارەسەركردنی ئەو پەراوێزخستنە مێژوویی و پێكهاتەییە قووڵە دەدات كە لە دامەزراوەكانی حوكمڕانیی نێودەوڵەتیدا بەسەر وڵاتانی گەشەسەندوودا هاتووە. سەرەڕای ئەوەی ئێستا وڵاتانی باشوور زیاتر لە ٦٠٪ی ئابووریی جیهان پێك دەهێنن و نزیكەی ٨٠٪ی گەشەكردنی جیهانی دابین دەكەن، بەڵام هێشتا نوێنەرایەتیی سیاسی و پێگەی بڕیاردانیان لە داڕشتنی سیاسەتە دارایی و بازرگانییەكاندا لە خوار كێشی ڕاستەقینەی خۆیانەوەیە.

لەم چوارچێوەیەدا، كۆڕبەندەكە وەك سەكۆیەكی گرنگ كار دەكات بۆ بەرزكردنەوە و بیستنی دەنگی وڵاتانی باشوور لە ڕێگەی سێ تەوەرەی سەرەكی و بنەڕەتییەوە:

یەكەم: گەشەپێدانی هەماهەنگیی فرەلایەنە بە پشتبەستن بە هاوكاریی «باشوور-باشوور» و هاوبەشییەكانی وەك گرووپی ٧٧ و چین بۆ یەكخستنی هەڵوێستی دانوستانكاریی بەرانبەر بە پرسەكانی كەشوهەوا و قەرزەكان.

دووەم: بەدەنگەوەچوونی ئەولەوییەتەكانی گەشەپێدانی بەردەوام، دابینكردنی ئاسایشی خۆراكی جیهانی، گواستنەوەی تەكنەلۆژیا و چاودێریی تەندروستی.

سێیەم: جەختكردنەوە لەسەر مافی گەشەپێدان وەك مافێكی بنەڕەتیی مرۆڤ لەگەڵ ڕێزگرتن لە فرەچەشنیی ڕێڕەوەكانی مۆدێرنكردن و تایبەتمەندییە كولتووری و مێژووییەكانی گەلان.

لە بەرانبەردا، ئەم هەوڵانە ڕووبەڕووی تەحەددییاتی جیۆپۆلیتیكیی ئاڵۆز دەبنەوە، دیارترینیان بەرگریی هێزە نەریتییەكانە لە بەرانبەر دووبارە دابەشكردنەوەی ڕێژەی دەنگەكان لە دامەزراوە داراییە جیهانییەكاندا، قەیرانە خنكێنەرەكانی قەرز كە سەربەخۆیی بڕیاری ئابووریی وڵاتان سنووردار دەكەن، هاوكات لەگەڵ هەوڵەكانی پەلكێشكردنی وڵاتانی گەشەسەندوو بەرەو جەمسەربەندیی سیاسی، كە ئەمەش هاوكارییەكان بۆ بەدیهێنانی پرۆسەی گەشەپێدانی هاوبەش و بەردەوام پەرتەوازە دەكات.

 

(5)

پێوەرەكانی كاریگەری و ئەنجامە پراكتیكییە چاوەڕوانكراوەكانی كۆڕبەندەكە:

بۆ ئەوەی كۆڕبەندی جیهانیی شیونگ ئان بۆ حوكمڕانی، دوور بكەوێتەوە لەوەی ببێتە تەنیا سەكۆیەكی گوتاردانی تیۆری كە فاقیدی كاریگەریی مەیدانی و ڕاستەقینە بێت، پێویستییەكی بەپەلە و گرنگ هەیە بۆ گرتنەبەری چوارچێوەیەكی جێبەجێكردنی تۆكمە و دیاریكردنی نیشاندەری ڕوونی ئەدا، بە ئاراستەی پێوانەكردنی سەرجەم ئەنجامە مەیدانییەكان. لە ڕاستیدا، جەوهەری سەركەوتنی ئەم كۆڕبەندە نێودەوڵەتییە لە توانایدا بۆ هێنانەكایەی گۆڕانكاریی ڕاستەقینە لە پێكهاتەی حوكمڕانیی جیهانیدا دەردەكەوێت، ئەمەش لە ڕێگەی گرتنەبەری چوار ڕێڕەوی دیاریكراوەوە بەدی دێت:

1. سەروەریی یاسای نێودەوڵەتی: پێویستە پرەنسیپی سەروەریی یاسا ببێتە میكانیزمێكی ڕاستەقینە بۆ چارەسەری ململانێكان و پاراستنی سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی دەوڵەتەكان، لە ڕێگەی چالاككردنی ڕۆڵی دادگای نێودەوڵەتی، دەستەی ناوبژیوانكاریی ڕێكخراوی بازرگانی و ڕەتكردنەوەی سزا تاكلایەنە ناڕەواكان كە دژی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكانن.

2. هاوكاریی فرەلایەنی كراوە: پێویستە كۆڕبەندەكە هاوبەشیی گەشەپێدانی فرەسێكتەر بۆ تێپەڕاندنی سنوورەكان دروست بكات، بە تایبەت لە بواری ژێرخانی دیجیتاڵی، وزەی نوێبووەوە و گواستنەوەی سەوز، شانبەشانی دابینكردنی دارایی ئاسانكراو و چارەسەری تەكنیكی بۆ وڵاتانی گەشەسەندوو بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا.

3. ڕێبازی مرۆڤ-تەوەر: لەبەر ئەوەی ئامانجی حوكمڕانی خزمەتكردنی مرۆڤ و كۆمەڵگەیە، پێویستە دەرئەنجامەكان لەسەر بنەمای چارەسەركردنی كێشەی هەژاری، بێكاری، بەرزكردنەوەی كوالێتی خوێندن و دڵنیابوونەوە لە دابەشكردنی دادپەروەرانەی سەرچاوە تەندروستی، پزیشكی و تەكنەلۆژییەكان بێت لە كاتی قەیرانەكاندا.

4. چارەسەری ئیفلیجیی دامەزراوەكان،: پێشكەشكردنی دەستپێشخەریی دیپلۆماسی و كارا بۆ تێپەڕاندنی ناهاوسەنگییەكانی بڕیاردانی نێودەوڵەتی، لە ڕێگەی ڕەخساندنی ژینگەیەكی گفتوگۆی بەشداریكردنانە، بە مەبەستی داڕشتنی پێشنیاری یاسایی كە چەقبەستوویی نێو لێژنە نێودەوڵەتییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان تێك بشكێنێت.

 

دەرەنجام:

كۆڕبەندی جیهانیی شیۆنگ ئان بۆ حوكمڕانی، وەك دەستپێشخەرییەكی ستراتیژی و گرنگ لە قەڵەم دەدرێت، كە ئامانج لێی دروستكردنی گۆڕانكاریی ڕیشەیی و درێژخایەنە لە پێكهاتەی سیستمی نێودەوڵەتیدا. ئەم كۆڕبەندە هەوڵ دەدات بنەماكانی حوكمڕانیی جیهانی بە شێوازێك دابڕێژێتەوە، كە زیاتر لەگەڵ دادپەروەری، یەكسانی و هاوسەنگیی هێزە نێودەوڵەتییەكاندا بگونجێت. چالاكییەكانی ئەم سەكۆیە، لەسەر بنەمای تێڕوانینە سەرەكییەكانی دەستپێشخەریی حوكمڕانیی جیهانی بنیاد نراون و دیدگایەكی واقیعی دەخەنە ڕوو كە هاوسەنگی لە نێوان خواستە دیپلۆماسییەكان و پابەندبوونە پراكتیكییەكاندا دروست دەكات.

لە لایەكی دیكەوە، سەرەڕای بوونی ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیكی و ئابوورییە قورسەكان كە ڕێگرن لەبەردەم گۆڕانكاریی خێرادا، بەردەوامبوونی ئەم جۆرە كۆڕبەند و سەكۆ نێودەوڵەتییانە گرنگییەكی تایبەتی هەیە. ئەم سەكۆیانە دەتوانن وەك پردێكی پەیوەندیی كاریگەر كار بكەن بۆ نزیككردنەوەی دیدگەكانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا، هەروەها دروستكردنی لێكتێگەیشتن لە نێوان باكوور و باشووری جیهاندا؛ ئەمەش دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی جەمسەرگیریی توند و دووركەوتنەوە لە ململانێ و قەیرانە گەورەكان، كە هەڕەشە لە سەقامگیریی جیهانی دەكەن.

 

(*)

سكرتێری پێشووی حزبی شیوعیی كوردستان