سەدەی بیستەم لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بە سەدەی پێشکەوتنە گەورەکان و لە هەمان کاتیشدا، بە سەدەی تاوانە قێزەونەکان و قڕکردنە سیستماتیکەکان دەناسرێت. لە چوارچێوەی ئەو مێژووە خوێناوییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کارەساتی جینۆسایدی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٨٣دا، جێگەیەکی تایبەت و کەمتر-شیکراوەی هەیە. ئەم کارەساتە، کە تێیدا ڕژێمی بەعسی عێراق لە هەڵمەتێکی ڕێکخراوی دەوڵەتیدا نزیکەی هەشت هەزار پیاو و مێرمنداڵی بارزانی ڕفاند و لە بیابانەکانی باشووری عێراقدا زیندەبەچاڵی کردن، تەنها تاوانێکی کوشتنی بەکۆمەڵ نەبوو، بەڵکوو بەرنامەیەکی قووڵی ئەندازیاریی دیمۆگرافی و پاکتاوی نەتەوەیی بوو. لێرەدا هەوڵ دەدەین  لە ڕوانگەی جیۆپۆلەتیکی، سۆسیۆلۆژی و یاساییەوە تیشک بخەینە سەر هۆکارەکان، گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکان، و شکستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و سیستەمی دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم دۆسیەیەدا. تێگەیشتن لە جینۆسایدی بارزانییەکان تێگەیشتنە لەو «پلانە پێشوەختە»یەی کە دواتر بووە بنەمای گەورەترین تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە مێژووی هاوچەرخی عێراقدا، واتە شاڵاوەکانی ئەنفال.

پاشخانی مێژوویی و هۆکارە جیۆپۆلەتیکییەکان
لۆژیکی قڕکردن لای ڕژێمی بەعس لە بۆشاییدا و بە ڕێکەوت دروست نەبوو، بەڵکوو دەرئەنجامی ململانێیەکی مێژوویی درێژخایەن بوو لە نێوان ناسیۆنالیزمی عەرەبیی توندڕەو و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد. بارزانییەکان کە لە کۆتاییەکانی سەردەمی عوسمانییەوە و دواتریش لە سەردەمی پاشایەتی و کۆماریی عێراقدا، هەمیشە پێشەنگی بەرەنگاربوونەوە و داواکاریی مافە نەتەوەییەکان بوون، لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەغداوە وەک مەترسییەکی بەردەوام و هەڕەشەیەکی گەورە لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی عێراق سەیر دەکران. لە شێخ عەبدولسەلام بارزانییەوە کە لە ساڵی ١٩١٤ لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەسێدارە درا، تا دەگاتە شۆڕشەکانی مستەفا بارزانی و دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان، ئەم ناوچەیە بووبووە چەقی بەرخۆدانی نەتەوەیی و ئامانجی یەکەمی سەرکوتکارییەکانی دەوڵەت.

لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکانی ناوچەکە گۆڕانکارییەکی خێرایان بەخۆوە بینی. لە گەرمەی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨)، ڕژێمی بەعس کەوتە ژێر فشارێکی سەربازیی قورسەوە و ناچار بوو بەشێکی زۆر لە هێزەکانی لە  باشووری (کوردستان) بکێشێتەوە بۆ بەرەکانی جەنگ لە باشوور. لەم بۆشاییە ئەمنییەدا، پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرکردایەتیی مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی توانییان هێزەکانیان ڕێکبخەنەوە و چالاکییە سەربازییەکانیان دژی ڕژێم چڕتر بکەنەوە. کاتێک لە (تەممووزی ساڵی ١٩٨٣)، دا، هێزەکانی پێشمەرگە بە هاوکاریی سوپای ئێران توانییان شارۆچکەی حاجی ئۆمەرانی سەر سنوور کۆنتڕۆڵ بکەن، سەددام حوسێن کەوتە دۆخێکی شڵەژانی ستراتیژییەوە و بڕیاری دا تۆڵەیەکی خێرا و دڕندانە لە بزووتنەوەی کورد بکاتەوە. ئامانجی ئەم تۆڵەسەندنەوەیە خەڵکی سڤیل و کەسوکاری سەرکردایەتیی پارتی بوو کە لە ئۆردوگا زۆرەملێکاندا نیشتەجێ کرابوون. پاساوی ڕژێم بۆ ئەم کۆمەڵکوژییە ئەوە بوو کە بارزانییەکان بوونەتە "ستونێکی پێنجەم" و هاوکاریی دوژمنیان کردووە، هەربۆیە سەددام حوسێن لە وتارێکدا بە شانازییەوە ڕایگەیاند کە ئەو کەسانە خیانەتیان کردووە و «بە توندی سزادران و چوونە دۆزەخەوە».

میکانیزمی جێبەجێکردن: لە گەمارۆدانەوە بۆ زیندەبەچاڵکردن
شیکردنەوەی وردی ڕووداوەکان دەریدەخات کە جینۆسایدی بارزانییەکان کاردانەوەیەکی هەڕەمەکی و بێپلان نەبووە، بەڵکوو پرۆسەیەکی وردی دەوڵەتی بووە کە تێیدا سەرجەم دامەزراوەکانی سوپا، دەزگا ئەمنییەکان، و هەواڵگریی سەربازی (ئیستیخبارات) بەشدارییان تێدا کردووە. بارزانییەکان پێشتر وەک سزایەکی دەستەجەمعی لە ساڵانی حەفتاکاندا بۆ باشووری عێراق ڕاگوێزرابوون و دواتر لە ساڵی ١٩٨٠دا هێنرابوونەوە بۆ کۆمەڵگا زۆرەملێیەکانی وەک قوشتەپە (قودس و قادسیە)، بەحرکە، هەریر، و دیانا لە دەوروبەری هەولێر، تا لەژێر چاودێریی توندی ئەمنیدا بن.

پرۆسەی ڕفاندن و دەستگیرکردنەکە بە شێوەیەکی قۆناغبەندی و ڕێکخراو بەڕێوە چوو، کە ئامانج لێی دڵنیابوون بوو لەوەی هیچ نێرینەیەک دەربازی نابێت. ئەم پرۆسەیە بە فەرمانی سەرکردە باڵاکانی بەعس، لەوانە دکتۆر فازل بەڕاک (بەڕێوەبەری ئەوکاتی ئەمنی گشتی) و بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی هێزەکانی حەرەس جمهوری (پاسەوانی کۆماری) جێبەجێ کرا.

قۆناغی شاڵاوەکە
ڕێکەوتی جێبەجێکردن
شوێنی ئامانجکراو (ئۆردوگاکان)
وردەکاریی پرۆسەکە
قۆناغی یەکەم
٣١ی تەممووزی ١٩٨٣
قوشتەپە (کۆمەڵگەکانی قودس و قادسیە)
گەمارۆدانی کتوپڕ لە بەرەبەیاندا و دەستگیرکردنی سەرجەم پیاوان و مێرمنداڵانی سەروو ١٠ ساڵ و گواستنەوەیان بە ٤٠ پاسی گەورە.
قۆناغی دووەم
١٠ی ئابی ١٩٨٣
هەریر، دیانا، بەحرکە، و گوندەکانی مێرگەسۆر
دەستگیرکردنی بارزانییەکانی نیشتەجێی ئەم ناوچانە و گواستنەوەیان بۆ زیندانی ئەبوغرێب و سەربازگەکانی تری بەغدا.
قۆناغی سێیەم
١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣
سەرجەم ئۆردوگاکان بەگشتی
پشکنینی وردی ماڵ بە ماڵ بۆ دۆزینەوە و دەستگیرکردنی ئەو کەسانەی کە لە قۆناغەکانی پێشوودا خۆیان شاردبووەوە یان دەرباز ببوون.
قوربانییەکان دوای دەستگیرکردنیان، ڕەوانەی زیندانە تاریک و ترسناکەکانی وەک "نوگرە سەلمان" لە پارێزگای موسەنا کران. لەم زیندانەدا کە کەسانی وەک عەجاج ئەحمەد حەردان (ناسراو بە قەسابەکەی نوگرە سەلمان) سەرپەرشتییان دەکرد، قوربانییەکان ڕووبەڕووی دڕندەترین شێوازەکانی ئەشکەنجە، برسێتی، نەخۆشی، و سووکایەتیپێکردن بوونەوە. دوای مانەوەیان بۆ ماوەیەک لەو زیندانانە، بە شێوەیەکی سیستماتیک و نهێنی بۆ بیابانەکانی ناوچەی بۆسیە و عەرعەر لە باشووری عێراق گواسترانەوە و لەوێدا بەکۆمەڵ گوللەباران کران و لە گۆڕی بەکۆمەڵدا زیندەبەچاڵ کران.

قڕکردنی ڕەگەزی و وەرچەرخانی ڕۆڵی ژنان
لە ڕوانگەی سۆسیۆلۆژی و لێکۆڵینەوەکانی جینۆسایدەوە، یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە جیاکەرەوەکانی ئەم تاوانە، هەڵبژاردنی قوربانییەکان بوو لەسەر بنەمای ڕەگەز. ئەم دیاردەیە لە زانستی جینۆسایدناسیدا بە «قڕکردنی ڕەگەزی» یان «جێندەرساید» (Gendercide) دەناسرێت، کە چەمکێکە لەلایەن توێژەرانی وەک ئادەم جۆنزەوە پەرەی پێدراوە. هەروەک چۆن لە کۆمەڵکوژیی سرێبرێنیتسا لە بۆسنە، هێزەکانی سربیا تەنها پیاوان و گەنجانیان جیاکردەوە و کوشتیانن، لە جینۆسایدی بارزانییەکانیشدا ڕژێمی بەعس سەرجەم نێرینەکانی (لە تەمەنی ١٠ ساڵییەوە بۆ پیرەمێردی ٩٠ ساڵان) جیاکردەوە و لەناوی بردن. ئامانجی ستراتیژیی پشتی ئەم جۆرە لە کۆمەڵکوژی، تەنها کوشتنی تاکەکان نییە، بەڵکوو ئیفلیجکردنی تەواوەتیی توانای بەرگریی سەربازی و ئابووریی کۆمەڵگەکە، و لەناوبردنی توانای وەچەخستن و بەردەوامیی دیمۆگرافییە لە داهاتوودا.

لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەهەندی تراجیدیای جینۆسایدەکە بە کوشتنی پیاوەکان کۆتایی نەهات. ڕژێمی بەعس سیاسەتێکی توندی گەمارۆدانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و دەروونیی خستە سەر ژنان و منداڵە بەجێماوەکانی ناو ئۆردوگا زۆرەملێکان. ئاو، کارەبا، بنکەی تەندروستی و سەرچاوەکانی خۆراکیان لێ بڕدرا و بە توندی خرانە ژێر چاودێریی دەزگا سەرکوتکەرەکانەوە. لێرەدا قۆناغێکی نوێ و بێپێشینە لە مێژووی کۆمەڵایەتیی کورد و بەتایبەت ژنی بارزانیدا دەست پێدەکات. لە کۆمەڵگەیەکی نەریتیی باوکساڵاریدا کە ژنان زۆرجار پشتیان بە پیاوان دەبەست بۆ بژێوی و بەڕێوەبردنی خێزان، ئەم ژنانە لەناکاو و بەبێ هیچ ئامادەکارییەک، خرانە بەردەم بەرپرسیارێتییەکی قورس و بوونە سەرپەرشتیاری تاقانەی خێزانەکانیان.

ژن و منداڵان نەک تەنها وەک قوربانییەکی  و بێدەسەڵات مانەوە، بەڵکوو بووە هێمایەکی باڵای خۆڕاگری و بەرەنگاربوونەوە. بە کارکردنی سەخت لە کێڵگە کشتوکاڵییەکان، بیناسازی، و چەندین کاری تاقەتپڕووکێنی دیکەدا، شۆڕشێکی بێدەنگیان لە ڕۆڵە جێندەرییەکاندا بەرپا کرد و توانییان بژێویی منداڵەکانیان دابین بکەن. ئەم ژنانە هاوکات ڕۆڵی پارێزەری شوناسی نەتەوەیی، زمان، نەریت و یادەوەریی خێزانەکانیانیان گرتە ئەستۆ، و بەم جۆرەش گەورەترین زەبریان لە ئامانجی کۆتایی ڕژێم دا کە سڕینەوەی تەواوەتیی کۆمەڵگەی بارزانی بوو. بە مانایەکی دیکە، سەرکەوتنی ژنانی بارزانی لە بەخێوکردن و پەروەردەکردنی نەوەیەکی نوێدا، تێکشکاندنی لۆژیکی جینۆسایدەکە بوو.

بێدەنگیی نێودەوڵەتی و ڕێخۆشکردن بۆ شاڵاوی ئەنفال:
یەکێک لە خاڵە جەوهەرییەکان لە خوێندنەوەی مێژووی جینۆسایدی بارزانییەکان، ئەو ژینگە نێودەوڵەتییە بوو کە ڕووداوەکەی تێدا خولقا. لە نیوەی یەکەمی هەشتاکاندا، جەنگی ساردی نێوان زلهێزەکانی جیهان و جەنگی عێراق-ئێران لە لوتکەدا بوو. وڵاتانی ڕۆژئاوا و زلهێزەکانی ئەوکات، حکوومەتی بەغدایان وەک قەڵغانێکی ستراتیژی لە دژی تەشەنەکردنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەبینی و ئامادە بوون چاوپۆشی لە هەموو پێشێلکارییەکی ناوخۆیی ئەو ڕژێمە بکەن. بەو هۆیەوە، کاتێک هەشت هەزار مرۆڤی سڤیل لە ماوەیەکی کورتدا ڕفێندران و بێسەروشوێن کران، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی بڕیاردەر بێدەنگییەکی قووڵ و شەرمهێنەریان هەڵبژارد.

ئەم بێدەنگییە نێودەوڵەتییە، پەیامێکی زۆر مەترسیداری بە سەدام حوسێن و سەرکردەکانی حزبی بەعس دا؛ پەیامێک کە دەیگوت دەوڵەتی عێراق دەتوانێت بەبێ هیچ لێپرسینەوە و سزایەکی نێودەوڵەتی، پەنا بباتە بەر گەورەترین تاوانەکانی پاکتاوی نەتەوەیی. زۆربەی توێژەران و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، لەوانە ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ هیومان ڕایتس ۆچ (Human Rights Watch) لە ڕاپۆرتە ميژووییەکەی ساڵی ١٩٩٣دا، کۆکن لەسەر ئەوەی کە جینۆسایدی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٨٣، بە کردەوە پڕۆڤەیەک یان مۆدێلێکی تاقیکاری بوو بۆ قۆناغە فراوانترەکەی قڕکردن، واتە شاڵاوە بەدناوەکانی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨ کە تێیدا نزیکەی ١٨٢ هەزار کورد بێسەروشوێن کران و چەکی کیمیایی بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنرا. ئەو میکانیزمانەی کە لە شاڵاوی بارزانییەکاندا بەکارهێنران—وەک کۆکردنەوە لە ئۆردوگاکان، جیاکردنەوەی پیاوان لە ژنان، گواستنەوە بە پاسی سەربازی بۆ زیندانەکانی خواروو، و لەکۆتاییدا گوللەبارانکردنیان لە قەراغی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا—هەمان ئەو میکانیزمانە بوون کە پێنج ساڵ دواتر لەژێر سەرپەرشتی عەلی حەسەن مەجید بە قەبارەیەکی زۆر گەورەتر بەسەر تەواوی ناوچەکانی کوردستاندا جێبەجێ کران.

دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە و قەیرانی قەرەبووکردنەوە
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣، پرسی بەدۆکیۆمێنتکردن، هەڵدانەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان و دادگاییکردنی تاوانکاران بووە بەشێکی گرنگ لە پرۆسەی دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کە تایبەت بۆ لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی ڕژێمی پێشوو دامەزرابوو، دوای چەندین دانیشتنی درێژخایەن و گوێگرتن لە شایەتحاڵەکان و خستنەڕووی بەڵگەنامە سەلمێنەرەکانی حزبی بەعس، لە (٣ی ئایاری ٢٠١١)، دا بڕیارێکی مێژوویی دەرکرد. بەپێی بڕیارەکە، پرۆسەی گرتن و کوشتنی بەکۆمەڵی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٨٣، بە فەرمی وەک تاوانی جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناسێنرا. لەسەر بنەمای ئەمە، چەندین گەورە بەرپرسی ئەمنی و سەربازیی ڕژێم، سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنرا.

بەڵام لە ڕوانگەی یاسایی و مافەکانی مرۆڤەوە، تەنها دەرکردنی حوکمی دادگا و سزادانی بکەرەکان بەس نییە بۆ هێنانەدیی دادپەروەریی تەواوەتی و ساڕێژکردنی برینی قوربانییان. ماددەی ١٣٢ بڕگەی یەکەم لە دەستووری هەمیشەییی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، دەوڵەتی عێراق پابەند دەکات بە دەستەبەرکردنی چاودێری و قەرەبووکردنەوەی مادی و مەعنەوی بۆ خێزانی شەهیدان و قوربانیانی دەستی ڕژێمی دیکتاتۆریی پێشوو. سەرەڕای بوونی ئەم دەقە دەستوورییە ڕوونە و بڕیارەکانی دادگای باڵا، تا ئێستا حکوومەتی فیدراڵیی عێراق هەنگاوی کرداریی پێویستی نەناوە بۆ قەرەبووکردنەوەی خێزانەکانی جینۆسایدی بارزانییەکان و قوربانیانی دیکەی کورد. ئەم کەمتەرخەمییە نیشاندەری بەردەوامیی جۆرێک لە بیرکردنەوەی ناوەندی و لاوازیی ئیرادەی سیاسییە لە بەغدا، کە هێشتا ئامادە نییە بەتەواوی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی، مادی و یاسایی دەوڵەتی عێراق بەرامبەر بەو تاوانانە لەئەستۆ بگرێت کە بەناوی دەوڵەتەوە کراون.

لە پاڵ کێشەی قەرەبووکردنەوەدا، گەڕاندنەوەی ڕووفاتی قوربانییەکان پرسێکی سۆزداری و ئینسانیی زۆر قووڵە بۆ کەسوکاریان. هێشتا بەشێکی زۆر لە دایک و هاوسەری قوربانییەکان چاوەڕێی گەڕانەوەی ئێسک و پرووسکی ئازیزانیان دەکەن. تا ئێستا لە کۆی هەشت هەزار قوربانی، تەنها ڕووفاتی کەمتر لە ٧١٠ کەس لە سێ قۆناغی جیاوازدا لە بیابانەکانی عێراقەوە دۆزراونەتەوە و هێنراونەتەوە بۆ خاکی کوردستان.

قۆناغی هێنانەوەی ڕووفاتەکان
ڕێکەوتی گەڕاندنەوە
ژمارەی ڕووفاتی گەڕێنراوە
شوێنی دۆزینەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان
قۆناغی یەکەم
١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥
٥١٢ ڕووفات
بیابانی بۆسیە لە خوارووی عێراق (نزیک سنووری کوێت و سعوودیە).
قۆناغی دووەم
٦ی ئاداری ٢٠١٤
٩٣ ڕووفات
ناوچە بیابانییەکانی پارێزگای موسەنا.
قۆناغی سێیەم
٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢
١٠٠ ڕووفات
بیابانەکانی باشووری عێراق.
ئەم ئامارانە دەریدەخەن کە چارەنووسی زیاتر لە حەوت هەزار قوربانی هێشتا نادیارە، کە ئەمەش نیشانەی ئەوەیە پرۆسەی هەڵدانەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان پێویستی بە هەوڵی نێودەوڵەتی و فشاری زیاتری سیاسییە لەسەر حکوومەتی عێراق.

دەتوانین بڵێین، شیکردنەوەی ڕەهەندە جیاوازەکانی جینۆسایدی بارزانییەکان پێمان دەڵێت کە ئەم ڕووداوە تەنها کارەساتێکی خێزانی یان هۆزەکی نییە، بەڵکوو برینێکی قووڵە لە جەستەی یادەوەریی نەتەوەیی کورددا و بەشێکی دانەبڕاوە لە پرۆسەی سیستماتیکی دەوڵەتی عێراق بۆ سڕینەوەی شوناسی نەتەوەیەکی جیاواز. ئەم تاوانە، وەک یەکەمین تاقیکردنەوەی پاکتاوی ڕەگەزی بەو قەبارە گەورەیە لە مێژووی ناوچەکەدا، سەلماندی کە فاشیزمی دەوڵەتی کاتێک دەکەوێتە وێزەی کۆمەڵگەیەک، تەنها ئامانجی سەرکوتکردنی بەرگریکاران نییە، بەڵکوو سڕینەوەی تەواوەتیی توانای مانەوە و بەردەوامیی ئەو کۆمەڵگەیەیە لە ڕێگەی لەناوبردنی نێرینەکانەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا، چیرۆکی پاش جینۆسایدەکە، چیرۆکی شکستی پلانە درێژخایەنەکانی بەعسە. خۆڕاگریی بێوێنەی ژنانی بارزانی، کە بوونە قەڵغانی پاراستنی خێزانەکانیان و ڕێگەیان نەدا شوناس و کلتووریان لەناو بچێت، وەڵامێکی مێژوویی و ئەخلاقیی گەورەیە بۆ ئەو سیاسەتە پاکتاوکارییە. لە ئێستاشدا، وێڕای ناساندنی یاسایی تاوانەکە لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی عێراقەوە، هێشتا ئەرکێکی قورسی یاسایی، سیاسی و مرۆیی لەئەستۆی سەرکردایەتیی کورد و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدایە بۆ ناچارکردنی حکوومەتی فیدراڵیی عێراق بە جێبەجێکردنی قەرەبووی دەستووری و دۆزینەوەی تەواوی ڕووفاتە بێسەروشوێنکراوەکان. زیندووڕاگرتن و لێکۆڵینەوەی بەردەوام لەم تاوانە، نەک هەر بۆ ڕێزگرتنە لە خوێنی قوربانییەکان، بەڵکوو زەنگی ئاگادارکردنەوەیەکی هەمیشەییە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی فاشیزم و پاکتاوی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

سەرچاوەکان
مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (١٩٧٥-١٩٩٠) شۆڕشی گوڵان. بەرگی چوارەم، بەشی یەکەم، ٢٠٢١.

محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق، جینۆساید لە عێراقدا، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر گەلی کورد (وەرگێڕان لە ڕاپۆرتەکانی میدڵ ئیست ۆچ - Middle East Watch). چاپخانەی تیشک، سلێمانی، ٢٠٠٤.

نەوشێروان مستەفا ئەمین، کەناری دانووبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ. سلێمانی، ١٩٩٢