شەوكەت مەلا سمایل، یەكێكە لە پێشمەرگە دیرینەكان و كەسایەتییە دیارەكانی كوردستان و لە ساڵی 1961 وەك ئەفسەرێكی پۆلیس پەیوەندی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە كردووە و تا ساڵی 1975 بەرپرسی بێتەلی بارەگای بارزانی بووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، لەسەر پاشخانی ئەزموونێكی گەورە بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو .

 

لە دەستپێكدا زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە بۆ ئەم پرسە گرنگە «ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا» بانگهێشتان كردین و ئەم پۆلە لە سیاسەتمەدار و كەسایەتی كۆبووینەوە و پێكەوە گفتوگۆی لەسەر دەكەین. ئەوجا بۆ ئەوەی بتوانین لە گرنگی ئەم پرسە تێبگەین، باسەكەی خۆم بەسەر چەند تەوەرێكدا دابەش كردووە.

• لە ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەتدا زمان دەبێتە نیشتمان

ناسیۆنالیزمی بێدەوڵەت، پرۆسەیەكی سیاسیی ئاڵۆزە كە تێیدا كۆمەڵێك خۆی وەك نەتەوە پێناسە دەكات و خاوەنی خاك، مێژوو، زمان و یادەوەرییەكی هاوبەشە، بەڵام بێبەشە لە دەسەڵاتی سەروەریی تەواو بەسەر جوگرافیاكەیدا و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەك قەوارەیەكی سەربەخۆ نوێنەرایەتی ناكرێت. لە دیدی كلاسیكی ناسیۆنالیزمەوە، دەوڵەت ئامرازە سەرەكییەكانی بنیادنان و پاراستنی نەتەوەی لەبەر دەستدایە، وەك: سیستەمی پەروەردە و فێركردن، سوپا و دامەزراوە ئەمنییەكان، میدیا، زمانی فەرمی، پاسپۆرت، سنووری دیاریكراو، ئاڵا و سروودی نیشتمانی. بەڵام نەبوونی ئەم كەرەستانە بە مانای نەمانی نەتەوە نییە، بەڵكو ناسیۆنالیزمی بێدەوڵەت دەتوانێت لە ڕێگەی زمان، كولتوور، بیرەوەریی كۆمەڵایەتی، تۆڕە سیاسییەكان، دیاسپۆرا، ئەدەبیات و هونەرەوە بەردەوامی بە ناسنامەی نەتەوەیی و ڕەسەنی خۆی بدات.

لە دۆخی كورددا، ناسیۆنالیزم تەنیا دەرەنجامی هەستێكی نەتەوەیی مێژوویی نییە، بەڵكو بەرهەمی كارلێكی ناوخۆیی و دەرەكی، سیاسەتی توانەوە، سەركوتكاریی دەوڵەتان و داواكاریی بەردەوامی خۆبەڕێوەبردنیش بووە. لە غیابی دەوڵەتدا، كۆمەڵگە ناچارە بەشێك لە ئەركەكانی دەوڵەت بە شێوازی نافەرمی، یان نیمچەفەرمی لە ڕێگەی «دامەزراوە جێگرەوەكانەوە» ڕاپەڕێنێت، خێزان و كۆمەڵگە زمانەكە دەپارێزن، ڕێكخراوە مەدەنییەكان مێژوو و كولتوور دەگوازنەوە و پارتە سیاسییەكان گوتاری نەتەوەیی دادەڕێژن. لە مێژووی كورددا، ئەدەبیات، گۆرانی، فۆلكلۆر، شیعر و گێڕانەوەكانی شۆڕش، هەمیشە ڕۆڵی ئەرشیفی نەتەوەییان بینیوە و زۆرجار شیعرێك یان سترانێك كاریگەرییەكی زۆر قووڵتری لە پەرتووكێكی فەرمیی مێژوویی هەبووە.

كاتێك نەتەوەیەك خاكێكی سیاسیی یەكگرتووی نەبێت، زمان دەبێتە جۆرێك لە نیشتمانی ڕەمزی و هێماگەرانە. بەڵام زمانی كوردی خۆی یەكدەست نییە و جیاوازیی نێوان شێوەزارەكانی وەك سۆرانی، كورمانجی، زازاكی و هەورامی، لەگەڵ نەبوونی سیستەمێكی پەروەردەیی یەكگرتوو، بووەتە هۆی بەكارهێنانی ئەلفوبێی جیاواز، زاراوەسازیی ناكۆك و دروستنەبوونی بازاڕێكی یەكگرتووی چاپ و بڵاوكردنەوە. لە لایەكی دیكەوە، بیرەوەریی كۆمەڵایەتی و كارەساتە گەورەكانی وەك كیمیابارانی دڕندانەی هەڵەبجە، ئەنفال، ڕووخانی كۆماری كوردستان لە مەهاباد و لەدەستدانی دەرفەتە دیپلۆماسییەكان، وەك تەوەرێكی سەرەكی لە دروستبوونی هەستی نەتەوەیی هاوبەشی گەلی بێدەوڵەتدا كار دەكەن.

لە جیهانی هاوچەرخی دیجیتاڵیدا، ئینتەرنێت و دیاسپۆرای كوردی لە ڕێگەی بەنێودەوڵەتیكردنی دۆزی كورد، ڕەوانەكردنی سەرمایە و سەرچاوە داراییەكان بۆ دامەزراوە ناوخۆییەكان، لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی ناوەڕۆكی میدیایی و توێژینەوەی ئەكادیمی بەسوودەوە، بەهێزكردنی لۆبی سیاسی بۆ مافەكانی مرۆڤ، و پەرەپێدانی پەیوەندی و لێك نزیكبوونەوەی نێوان پارچەكان، ڕۆڵێكی گەورە لە بەردەوامیی ئەم ناسیۆنالیزمەدا دەگێڕن، ئەگەرچی هەندێك جار ململانێ حزبییە ناوخۆییەكانیش لە دەرەوەی وڵاتدا دووبارە بەرهەم دەهێننەوە. هاوكات، دامەزراوە نیمچەدەوڵەتییەكانی وەك هەرێمی كوردستان، كە خاوەنی پەرلەمان، حكومەت، هێزی پێشمەرگە، نوێنەرایەتیی دیپلۆماسی و دەستوورێكی فیدڕاڵییە، نموونەیەكی بەرچاوە لەنێوان بێدەوڵەتی و دەوڵەتداریدا. بەڵام تەنیا بوونی دامەزراوەكان بەس نییە، ئەگەر دامەزراوەكان بەحزبی بكرێن، گەندەڵی و مەحسووبیەتی تێدا بێت، هێزە ئەمنییەكان یەك نەخرابن، و دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆ نەبێت، ئەوا لە جیاتی بنیادنان و بەهێزكردنی نەتەوە، دابەشبوونی كۆمەڵایەتی و سیاسیی قووڵتر دەكەنەوە و داهاتووی قەوارەكە دەخەنە مەترسییەوە.

 

• ناسیۆنالیزمی كوردی، مەزڵوومیەت و تراژیدیای مێژوویی

گوتاری نەتەوەیی كوردی، بە شێوەیەكی بەهێز لەسەر ئەزموونی مێژوویی زوڵم و بێمافی بنیاد نراوە، ئەمەش نەك وەك پڕوپاگەندەیەكی دروستكراو، بەڵكو وەك ڕاستییەكی مێژوویی و ماددی كە ناتوانرێت نكۆڵی لێ بكرێت. كورد لە چوارچێوەی چوار دەوڵەتی ناوچەكەدا و بە شێوازی جیاواز، ڕووبەڕووی سیاسەتی یەكدەستسازیی نەتەوەیی، قەدەغەكردن، یان سنوورداركردنی زمان، نكۆڵیكردن لە ناسنامە، گۆڕینی ناوی شوێنەكان، كۆچپێكردنی زۆرەملێ، توندوتیژیی سەربازی، لەناوبردنی دامەزراوە سیاسییەكان، و كۆمەڵكوژی و پاكتاوی دیموگرافی بووەتەوە. لێرەوە، چەمكی «مەزڵوومییەت» لە گوتاری كوردیدا ناونیشانی ئەزموونێكی واقیعییە، كە دواتر و لە دوای جەنگی ساردەوە، لە ڕێگەی داواكارییەكانی دادپەروەری، مافی مرۆڤ، دیموكراسی و مافی چارەنووسەوە نوێ كراوەتەوە. بەڵام كێشەكە لەو كاتەوە دەست پێدەكات كە ئەم مەزڵوومییەتە لە سەرچاوەیەكی مۆراڵی و مێژووییەوە، دەگۆڕێت بۆ تاقە بنەمای پێناسەكردنی ناسنامە و مومارەسەكردنی سیاسەت.

ئەم گوتارەی لەسەر مەزڵوومییەت دامەزراوە، لە چەند لایەنێكەوە كاركردی ئەرێنی هەیە، یەكەم، بیرەوەریی كۆمەڵایەتی دەپارێزێت و ڕێگە نادات قوربانییەكان لە مێژووی فەرمیی دەسەڵاتەكاندا بسڕدرێنەوە. دووەم، هەستێكی هاوبەشی نیشتمانی لەنێوان تاكەكاندا دروست دەكات، بە جۆرێك كە جیاوازییەكانی زمان، زاراوە، مەزهەب و ناوچە لەژێر چەتری بیرەوەریی زوڵمێكی هاوبەشدا كۆدەكاتەوە. سێیەم، ڕەوایی بە داواكارییە سیاسییەكان دەبەخشێت و پێگەی كورد بەهێز دەكات، تا لەسەر بنەمای مافەكانی مرۆڤ داوای ددانپێدانان، فیدڕاڵیزم، ئۆتۆنۆمی، یان سەربەخۆیی بكات. چوارەم، دەبێتە هۆی پاراستنی ناسنامە و كولتوور، چونكە لە كاتی مەترسیدا، ئەم بیرەوەرییە تراژیدییە هاندەر دەبێت بۆ پاراستنی زمان و میراتە كولتوورییەكە.

سەرەڕای ئەم لایەنە ئەرێنییانە، گوتاری مەزڵوومییەت مەترسیی قووڵیشی لێدەكەوێتەوە. یەكەم، نەتەوە دەخاتە ناو تەڵەی «قوربانیی هەمیشەیی»یەوە، كاتێك پێناسەی ئێمە تەنیا لە چوارچێوەی «چییان لێ كردووین» كورت دەبێتەوە و پرسیاری بنەڕەتیی «ئێمە چی دروست دەكەین» پشتگوێ دەخرێت، لە كاتێكدا نەتەوە ناتوانێت تەنیا بە گریان بەسەر ڕابردوودا بژی و پێویستی بە دیدگایەكی ڕوون هەیە بۆ داهاتوو، وەك دیاریكردنی شێوازی حوكمڕانی، جۆری ئابووری، سیستەمی پەروەردە، شێوازی مامەڵە لەگەڵ كەمینەكان، پێناسەی هاووڵاتیبوون، و چۆنیەتیی دابەشكردنی دەسەڵات و سامان.

دووەم، ئەم گوتارە ڕەخنەی ناوخۆیی پەك دەخات و هەندێك جار ڕەخنەگرتن لە پارت، سەركردە، یان دەسەڵاتی كوردی وەك خیانەت، یان لاوازكردنی بەرەی ناوخۆیی لە قەڵەم دەدرێت، كە ئەمەش دەبێتە پاساوێك بۆ پەردەپۆشكردنی گەندەڵی، دەسەڵاتی تاكڕەوانە، نەبوونی شەفافییەت، لاوازیی دادگاكان، پەراوێزخستنی ئۆپۆزسیۆن و تێكەڵكردنی حزب و حكومەت.

سێیەم، هەموو شكستێكی ناوخۆیی بە پیلانی دەرەكی دەبەسترێتەوە. گومانی تێدا نییە كە هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان لەسەر چارەنووسی كورد هەبووە، بەڵام شاردنەوەی كێشە ناوخۆییەكانی وەك ناكۆكیی ناوخۆیی، كەمكوڕی لە دامەزراوەسازی، هەژموونی خێڵ و حزب، هەڵسەنگاندنی نادروستی هاوسەنگیی هێزەكان، بەستنەوەی چارەنووس بە دەوڵەتانی دەرەكی و نەبوونی ستراتیژیی درێژخایەن لەژێر پەردەی «خیانەتی دەرەكیدا»، ڕێگرە لە فێربوونی سیاسی و چاكسازیی ڕاستەقینە، بەبێ ئەوەی تێپەڕاندنی ئەم عەقڵییەتە بە واتای بچووككردنەوەی زوڵمە مێژووییەكە بێت.

 

• توانای ناسیونالیزمی كوردی و مۆدیلی سیاسیی مۆدێرن

پرسیاركردن لە توانای بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی بۆ بنیادنان و پێشكەشكردنی مۆدێلێكی سیاسیی مۆدێرن و پێشكەوتووخواز، وەڵامێكی ئاڵۆز و چەند ڕەهەندی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، چونكە مێژووی هاوچەرخی ئەم بزووتنەوەیە لە نێوان دەستكەوتی نەتەوەیی ستراتیژی و بەربەستی ناوخۆیی قووڵدا دابەش بووە. لە لایەكەوە، ئەزموونی فیدڕاڵیی هەرێمی كوردستان وەك فەرمیترین قەوارەی سیاسیی كوردی توانیویەتی كۆمەڵێك دەستكەوتی نەتەوەیی مێژوویی بەدەست بهێنێت، لەوانە دامەزراندنی پەرلەمان، حكومەتی خۆماڵی، فەرمیكردنی زمانی كوردی، كرانەوەی میدیایی، گەشەی خوێندنی باڵا و ڕەخساندنی زەمینەیەكی ئارام بۆ پێكەوەژیانی ئایینی. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، مۆدێلەكە بە دەست بەحزبیكردنی قووڵی دامەزراوە نیشتمانییەكان، دابەشبوونی هێزە چەكدارەكان، ئابوورییەكی ڕەیعی پشتئەستوور بە نەوت، لاوازیی كەرتی تایبەت، بێكاریی گەنجان و كێشەی گەندەڵی دەناڵێنێت. لە بەرانبەردا، بزووتنەوەی كوردی لە سووریا و توركیا مۆدێلێكی جیاوازی ناوچەیی و فرەنەتەوەییان خستووەتەڕوو كە زیاتر لەسەر خۆبەڕێوەبەری، دیموكراسیی بنەڕەتی، هاوسەرۆكایەتیی هاوبەشی ژن و پیاو، پاراستنی ژینگە و لۆكاڵبوون وەستاوە. ئەم ئاراستەیە وەك هەوڵێك بۆ دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵگە و دابەشكردنی دەسەڵات لە خوارەوە بۆ سەرەوە دەبینرێت، كە دەیەوێت جیاوازییە نەتەوەیی و ئایینییەكان لە چوارچێوەیەكی دیموكراتیكدا كۆبكاتەوە. لایەنی ئەرێنیی ئەم مۆدێلە توانای پێكەوەژیانی پێكهاتەكان و گرنگیدانە بە مافی ژنان، بەڵام لە پراكتیكدا لەژێر كاریگەریی قورسی شەڕ و هەژموونی سەربازی و حزبیدا ڕووبەڕووی پرسیاری جددی دەبێتەوە. بۆ چوونە ناو قۆناغێكی پێشكەوتووخوازتر، پێویستە ناسیۆنالیزمی كوردی لە چەمكی تەسك و ڕەگەزییەوە بەرەو مۆدێلی مەدەنی و هاووڵاتییەتیی گشتگیر هەنگاو بنێت. لەم سۆنگەیەوە، ماف و ناسنامەی كەمینەكان و پێكهاتە جیاوازەكان بە فەرمی دەناسرێت و دەسەڵات لە خێزان و حزبەوە بۆ دامەزراوە دەگوازرێتەوە.

پڕۆژەی نەتەوەیی نابێت تەنیا لە دروشمی دەوڵەتبووندا قەتیس بمێنێت، بەڵكو دەبێت بە پراكتیكی وەڵامی كێشەی بژێوی خەڵك بداتەوە، ئەمەش لە ڕێگەی چاكسازیی لە كەرتی پەروەردە، بەهێزكردنی ئابووریی نیشتمانیی فرەڕەهەند، ڕەخساندنی هەلی كار بۆ گەنجان، بەهێزكردنی پێگەی ئابووریی ژنان، پاراستنی ژینگە و فەراهەمكردنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی بۆ سەرجەم هاووڵاتییان بەبێ جیاوازی دابین دەبێت. بەم گۆڕانكارییانە، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردی دەتوانێت پێگەی ڕاستەقینەی خۆی وەك مۆدێلێكی سیاسیی پێشەنگ و سەركەوتوو نیشانی جیهانی دەوروبەر بدات.

 

• قەدەری جیۆپۆلتیكی چوار پارچەكەی كوردستان

دابەشبوونی جوگرافی و سیاسیی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا، كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر شێوازی داڕشتنی گوتاری سیاسیی كورد هەبووە و هەمیشە وەك ڕێگرێكی سەرەكی لەبەردەم دروستبوونی ستراتیژێكی نەتەوەییی یەكگرتوودا ماوەتەوە. چونكە هەر پارچەیەك لەژێر كاریگەریی سیستەمێكی حوكمڕانیی جیاوازدا گەشەی كردووە، ئەمەش وای كردووە كە پرسی نەتەوەیی بە زمان و داواكاریی جیاواز پێناسە بكرێت. بۆ نموونە، لە باشووردا ململانێكان زیاتر لە دەوری فیدڕاڵیزم، بەشی بوودجە و پرسی نەوت دەخولێنەوە، لە كاتێكدا لە باكووردا پرسی ناسنامە، زمان و دیموكراتیزەكردن، لە ڕۆژهەڵاتدا بەدەستهێنانی مافی فیدڕاڵی لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی ناوەندیی زۆر بەهێزدا،  لە ڕۆژئاوادا دابینكردنی هاووڵاتییەتی و دروستكردنی سیستەمی خۆبەڕێوەبردن بوونەتە تەوەری سەرەكیی ململانێ لۆكاڵییەكان.

هاوكات، دەوڵەتە باڵادەست و حاكمەكان بەردەوام بازاڕی سیاسی، سیستەمی پەروەردە، زمانی فەرمی، یاسا، دراو و فەزای میدیای جیاوازیان دروست كردووە. ئەم دۆخە وای كردووە كە كوردی هەر پارچەیەك تێكەڵی ژیانی ڕۆژانەی فەزای سیاسی و ئابووریی دەوڵەتەكەی خۆی بێت و بەرژەوەندییەكانی لەوانی دیكە جیاواز بێت. جگە لەمە، پارتە سیاسییەكان بۆ پاراستنی بەرژەوەندی و مانەوەی لۆكاڵیی خۆیان، زۆرجار پەنایان بۆ دروستكردنی هاوپەیمانی لەگەڵ دەوڵەتە ناوچەییەكاندا بردووە، ئەمەش دژبەریی سیاسی و سەربازیی نێوانیانی تۆختر كردووەتەوە و بنەماكانی هاوبەشیی نەتەوەیی لەپێناو بەرژەوەندییە لۆكاڵییەكاندا خستووەتە ژێر پرسیارەوە.

لە لایەكی دیكەوە، بوونی فرەیی قووڵی ئایدیۆلۆژی لە نێوان ناسیۆنالیزمی كلاسیك، چەپخوازی، ئیسلامی سیاسی و كۆنفیدڕاڵیزمی دیموكراتیكدا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە سەرچاوەی دەوڵەمەندیی فیكری، بەڵام بە هۆی باڵادەستیخوازیی حزبییەوە بووەتە هۆی دروستبوونی جۆرێك لە ناكۆكیی ناوخۆیی. هەروەها، لە غیابی تەواوی دامەزراوەیەكی نەتەوەیی ڕەوا و سەربەخۆی هاوبەشدا، وەك پەرلەمانێكی هاوبەش، دادگایەكی نیشتمانی، یان ڕێككەوتننامەیەكی سیاسی، هیچ ناوەندێكی گشتگیر نییە كە بتوانێت متمانەی هەموو پارتەكان و جەماوەری پارچە جیاوازەكان بەدەست بهێنێت. لە دەرەنجامی ئەم واقیعەدا، ململانێ لەسەر دەسەڵات، قۆرخكاریی حزبی و دیاریكردنی نوێنەری ڕاستەقینەی گەل، شوێنی گفتوگۆیەكی بنیادنەری بۆ دەستنیشانكردنی بەرژەوەندییە باڵاكان گرتووەتەوە. بەم شێوەیە، پەرتەوازیی سیاسی و ستراتیژیی هێزە ناوخۆییەكان، گوتاری یەكگرتووی نەتەوەیی تەواو پەك خستووە و هەمیشە ڕێگەی لە گەشەكردنی گوتارێكی سیاسی، یەكگرتوو و گشتگیری فرەپارچەیی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا گرتووە.

 

• زاڵبوونی بەرژەوەندیی حزبی بەسەر خەونی نەتەوەییدا

پەیوەندیی نێوان بەرژەوەندییە لۆكاڵییەكان و خەونی گەورەی نەتەوەیی هەمیشە بابەتێكی ئاڵۆز بووە. لە زۆر قۆناغی مێژووییدا، پێشخستنی بەرژەوەندیی تەسكی حزبی، بنەماڵەیی، یان ناوچەیی، گورزی گەورەی لە دۆزی هاوبەشی نیشتمانی داوە. نەبوونی دەنگێكی یەكگرتوو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، پێگەی دیپلۆماسیی لاواز كردووە و ڕێگەی بۆ دەوڵەتە داگیركەرەكان خۆش كردووە تا ناكۆكییەكان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار بهێنن. هاوكات، فرەیی مۆدێلەكان و تاقانەكردنیان، ململانێی قووڵتری لەنێوان ناوچەكاندا خوڵقاندووە و متمانەی سیاسی كەم كردووەتەوە.

ناكرێت خزمەتگوزاری نادیدە بگیرێت، چونكە ژیانی ڕاستەقینەی خەڵكی هەر ناوچەیەك پێویستی بە چارەسەری كێشەی مووچە، ئاسایش، خزمەتگوزاریی ئاو و كارەبا، دابینكردنی هەلی كار، مافی زمان و پاراستنی خاك هەیە. لێرەدا پێویستە جیاوازیی بخرێتە نێوان «لۆكالیزمی دیموكراتیك» كە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێت، بێ زیانگەیاندن بە هاوكاریی گشتی، لەگەڵ «پارچەگەرایی تەسك» كە تەنیا بۆ لاوازكردنی ئەوانی دی بەكاردێت.

لەم سۆنگەیەوە، گوتاری نوێی فرەپارچەیی پێویستی بە یەك حزب، یان یەك ئایدیۆلۆژیای هاوبەش نییە. بەڵكو پێویستە خەونی گشتیی نەتەوەیی ببێتە چوارچێوەیەكی باڵا بۆ هاوئاهەنگكردنی بەرژەوەندییە لۆكاڵییەكان و ڕێزگرتن لە تایبەتمەندێتییە جیاوازەكان، نەك سڕینەوە و پشتگوێخستنیان، تا هاوسەنگییەك لە نێوان ناسنامەی گشتی و تایبەتدا بۆ ئایندەیەكی گەشتر لەم نیشتمانەدا بەدی بێت و هیوای گەلەكەمان بەرەو قۆناغێكی بەهێزتر و گونجاوتر لەم سەردەمەدا ئاراستە بكات.

• داڕشتنی میساقی مافی چارەنووس

گواستنەوەی پرسی كورد لە چەمكی یەكسانییەوە بەرەو «یەكگرتوویی لە جیاوازیدا»، پێویستی بە تێگەیشتنێكی قووڵ لە ئەزموونی جیاوازی پارچەكان هەیە. نابێت هیچ لایەنێك مۆدێلی خۆی بسەپێنێت، بەڵكو یەكگرتوویی لە ڕێگریكردن لە جەنگی ناوخۆ، دژایەتیكردنی سەركوتكاری و پاراستنی ناسنامەدا بەرجەستە دەبێت. بۆ ئەمەش، داڕشتنی میساقێكی نەتەوەیی لەسەر بنەمای دیموكراسی، ئازادی، مافی چارەنووس، یەكسانیی جێندەری، سەربەخۆیی دادگا و میدیا، پێویستییەكی پێشوەختەیە كە ڕێگر دەبێت لە قۆرخكاریی حزبی.

هاوشانی ئەمە، بونیادنانی فەزایەكی كولتووری و زانستیی هاوبەش لە ڕێگەی ئەكادیمیای زمان، یەكخستنی زاراوەكان، وەرگێڕانی ناوخۆیی و دروستكردنی ئەرشیفی دیجیتاڵی، ناسنامەی نەتەوەیی بەبێ سڕینەوەی جیاوازییەكان بەهێز دەكات. ئەم پێشكەوتنە بەبێ گۆڕینی دیپلۆماسیی كوردی لە شێوازە سۆزداری و تراژیدییەكەیەوە بۆ دیپلۆماسییەكی پیشەیی، داتامیحوەر و بەرژەوەندیپارێز كە پەیوەندیی درێژخایەن لەگەڵ ناوەندە جیهانییەكان دروست بكات، سەرناكەوێت.

هاوكات، گواستنەوەی ناسیۆنالیزم لە «سیاسەتی بیرەوەری و قوربانیبوون» بۆ «سیاسەتی تواناسازی» زۆر گرنگە. لێرەدا پرسیارەكان لەسەر تواناداریی هاووڵاتیانە؛ چۆن منداڵان خوێندنی باش وەربگرن، گەنجان كار بدۆزنەوە، ژنان لە توندوتیژی بپارێزرێن، زانكۆكان زانیاری بەرهەم بهێنن و دامەزراوەكان لە هەژموونی حزبی و بنەماڵەیی ڕزگار بكرێن؟ ئەم پرۆسەیە وازهێنان نییە لە مافە نەتەوەییەكان، بەڵكو بە كردەییكردنی ناوەڕۆكی ئەو مافانەیە لەسەر زەوی.

ئەزموونی مێژوویی پیشانی داوە كە ناسیۆنالیزمی كوردی لە نەبوونی دەوڵەتیشدا، لە ڕێگەی زمان، كولتوور، خێزان و شۆڕشەوە دەتوانێت ناسنامەی خۆی بپارێزێت و بەردەوام بێت. بەڵام مانەوەی بەتەنیا بەس نییە؛ داهاتوویەكی شایستە پێویستی بە گواستنەوەیەكی ڕیشەیی هەیە: لە سەركردەمیحوەرییەوە بەرەو دامەزراوەییبوون، لە ناسیۆنالیزمی ڕەگەزییەوە بەرەو ناسیۆنالیزمی مەدەنی، و لە ئابوورییەكی ڕەیعی و بەكاربەرەوە بەرەو سیستمێكی بەرهەمهێنەر و پێشكەوتوو.

لەم سۆنگەیەوە، خەونی ڕابردوو دەبێت بگۆڕدرێت بۆ ستراتیژییەكی ڕوونی گەشەپێدان كە سەروەریی یاسا، كەرامەت و مافی مرۆڤەكان بەیەكەوە گرێ بدات. چونكە گەورەترین مەترسی بۆ نەتەوەی كورد، تەنیا نەبوونی قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆ لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا نییە، بەڵكو نەبوونی پڕۆژەیەكی سیاسیی باوەڕپێكراو، دادپەروەر، هاوچەرخ و دیموكراتە كە بتوانێت داهاتوویەكی گەش و بەهێز بۆ هاووڵاتییانی مسۆگەر بكات. تەنیا لە ڕێگەی ئەم گۆڕانكارییە پێكهاتەییانەوە، بزووتنەوەی نەتەوەیی دەتوانێت وەڵامدەرەوەی شایستەی خواستەكانی گەل بێت.