لە كاتێكدا كە زۆرێك لە وڵاتانی ئەفریقا هێشتا ڕووبەڕووی ناسەقامگیریی سیاسی، ململانێی ناوخۆیی و قەیرانی دەسەڵات بوونەتەوە، ئەوا پرسی حوكمڕانی و چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی فرەیی كۆمەڵگەكان زیاتر لە هەر كاتێكی دیكە گرنگیی خۆی هەیە. زۆربەی شرۆڤە سیاسییەكان هۆكاری كێشەكان دەگەڕێننەوە بۆ بوونی جیاوازییە ئیتنی و ئایینییەكان، بەڵام هەندێك لە توێژەرە دیارەكان پێیانوایە ڕیشەی سەرەكیی كێشەكە لە شكستهێنانی حوكمڕانی و نەبوونی سیستمی دادپەروەرییەوە سەرچاوەیان گرتووە. لەم چاوپێكەوتنەدا، پڕۆفیسۆر «ئەسێفا فیسێها» كە پڕۆفیسۆری یاسا و حوكمڕانییە لە زانكۆی ئەدیس ئەبابا، شارەزا و تایبەتمەندی فیدڕاڵیزم و پرسی دابەزاندنی دەسەڵاتە لە كیشوەری ئەفریقا و بواری توێژینەوەكانی پەیوەستە بە یاسای دەستووری بەراوردكاری، فیدڕاڵیزم، و ئیدارەدانی فرەیی، مافەكانی مرۆڤ، دادپەروەریی ڕاگوزەری، باس لەوە دەكات كە چۆن پەراوێزخستنی گرووپە جیاوازەكان، نەبوونی ڕێككەوتنی سیاسی و لاوازیی دامەزراوەكان بوونەتە هۆی ناسەقامگیری لە چەندین وڵاتی ئەفریقا، هەروەها ڕۆشنایی دەخاتە سەر پەیوەندیی نێوان شوناس، حوكمڕانی، فیدڕاڵیزم و ئیرادەی سیاسی، ئەوەش دەخاتەڕوو كە بونیادی دەستووری بە تەنیا بەس نییە، ئەگەر پشتگیریی دامەزراوەیی و پابەندبوونی سیاسی لەگەڵدا نەبێت.

 

* ئێوە توێژینەوەیەكتان لەبارەی ئالنگارییەكانی ئێستای حوكمڕانی لە ئەفریقا هەیە و تێیدا ئاماژە بەوە دەكەن كە پشێوی و ناسەقامگیریی ئەم ناوچەیە، بە ڕاددەیەكی گەورە دەگەڕێتەوە بۆ قەیرانی حوكمڕانی، نەك دابەشبوونی ئیتنی و كۆمەڵایەتی، ئایا باوەڕتان وایە كە داڕێژەرانی سیاسەت لەم ناوچەیەدا بە هەڵە ڕیشەی كێشەكانیان دەستنیشان كردووە؟

- پێموایە ئەوەی پەیوەست بێت بە وڵاتانی ئەفریقا و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، ئەوا پرسە سەرەكی و هەستیارەكە پەیوەستە بە قەیرانی حوكمڕانییەوە، ئەمەش بە مانای ئەوەیە كە نوخبەی سیاسیی وڵاتەكە لە گرووپێكی بچووكی ئیتنییەوە سەرچاوەی گرتووە و هەر كاتێك جڵەوی دەسەڵاتیان گرتەدەست، ئەوا كار بۆ درێژەدان بە دەسەڵات و كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكان دەكەن و هەوڵی پەراوێزخستنی گرووپەكانی دیكە دەدەن، لە وڵاتانی ئەسیوبیا، سۆماڵ و سوودان، هەروەها لە سوودانی باشوور ئەمە حاڵەتەكەیە، ئەگەر زیاتر وەڵامەكە ڕوون بكەینەوە، ئەوا دەڵێم: ئەو نوخبە سیاسییە خاوەنی پشتیوانییەكی بەربڵاوی كۆمەڵایەتی نین و هەر كاتێك دەسەڵاتیان گرتەدەست، ئەوا سوپا و دەزگا ئەمنییەكان و هێزە میلیشیا نافەرمییەكان بەكار دەهێنن بۆ تۆقاندن و ترساندنی گرووپ و پێكهاتەكانی دیكە، لە هەمووشی گرنگتر كار و كۆشش ناكەن بۆ دەستەبەركردنی پرسە بنەڕەتییەكانی وەك زامنكردنی سەلامەتی و ئاسایشی هاووڵاتیان و مسۆگەركردنی پەرەپێدانی ئابووری و بنیادنانی ژێرخانی وڵاتەكە و دابینكردنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، كە ئەم دۆخەش خۆی لە خۆیدا قەیرانی شەرعییەت لە نێو سیستمەكەدا دروست دەكات. ئەو ڕاستییەی كە زۆربەی سەركردەكانی ئەم وڵاتانە سەركردەی تاكڕەون، ئەوا ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی سیستمی حوكمڕانی ڕووبەڕووی ئالنگاریی ناوخۆیی ببێتەوە، لەبەر ئەوەی گرووپە پەراوێزخراوەكان، بۆ نموونە -لە سۆماڵ، یان گرووپە ئیتنییەكان لە سوودانی باشوور، یانیش گرووپە نەتەوەییە ئیتنییەكانی ئەسیوبیا- ناتوانن نادادپەروەری و ستەمی سیاسی و نایەكسانیی ئابووریی نێو سیستمەكە قبووڵ بكەن، درەنگ، یان زوو، خۆیان ڕێك دەخەن بۆ پێچەوانەكردنەوە و ڕاستكردنەوەی سیستمە سیاسییە باڵادەستەكە. مەبەستم ئەوەیە لە حاڵەتی نەبوونی ڕێككەوتنی سیاسی و غیابی دیالۆگێكی هەمەلایەن و جێی ڕەزامەندیی هەموواندا، ئەوا دۆخەكە سەردەكێشێت بۆ ناكۆكی و لە خراپترین حاڵەتەدا- بە چەشنی ئەوەی لە ئێستادا لە ئەسیوبیا ڕوو دەدات- شەڕ لەنێوان مەركەز و هێز و گرووپە ئیتنییەكان دروست دەبێت. هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێ كرد، هۆكار و ڕیشەی ئەم شەڕ و ناكۆكییانەش نایەكسانی و نادادی و خۆسەپاندنە.

* ئایا دەكرێت هەموو ئەمانە دەرئەنجامی ئەوە بن كە وەك كێشە مامەڵە لەگەڵ شوناسدا دەكرێت، نەوەك شكستهێنان لە بواری حوكمڕانیدا؟

- لە ماوەی 30 ساڵی توێژینەوە و نووسینمدا لەبارەی چۆنیەتی چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی پرسەكانی پەیوەست بە دابەشبوونی ئیتنی و نەتەوەییەوە، هەوڵم داوە لە ئەزموونە سەركەوتووەكان بڕوانم، بۆ نموونە دەكرێت لەم ڕووەوە ئەگەر ئاماژە بە ئەزموونی هیندستان بكەین، دەتوانین بڵێین لە ماوەی 50 بۆ 60 ساڵی ڕابردوودا بەرەوپێشچوونێكی بەرچاوی بەدەست هێناوە بۆ لەخۆگرتنی شوناسە جیاوازەكان. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە تەنیا ئەو كاتە شوناس دەبێتە سەرچاوەی كێشە كە هەوڵی پەراوێزخستنی بدەیت، كەواتە شوناس خۆی لە خۆیدا مایەی كێشە نییە. ئێوە لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا بڕوانن، بۆ نموونە لە وڵاتێكی جوان و دیموكراسیی وەك سویسرا، یان وڵاتێكی وەك هیندستان كە خۆی لە خۆیدا كیشوەرێكە و دانیشتووانەكەی نزیكەی 1.4 ملیار كەسن، ئەوە بەدی دەكەین كە گرووپە ئیتنی و ئایینییەكان ئاشتییانە پێكەوە دەژین و بە ڕاددەیەكی گەورە لە نێو سیستمە سیاسییەكەدا جێیان بۆ كراوەتەوە. واتە كاتێك سیستمە سیاسییەكە هەندێ لە گرووپ و پێكهاتەكان پەراوێز بخات، ئیدی گرووپی ئیتنی، یان ئایینی بن، ئەوا لەم حاڵەتەدا شوناس بە سیاسی كراوە، لەبەر ئەوەی گرووپەكان خۆیان دەدەنە پاڵ ئەم شوناسە لە پێناو پێچەوانەكردنەوەی سیستمێكی سیاسیی نادادپەروەردا، لەم ڕوانگەیەوە پرسەكە پەیوەستە بە شكستهێنان لە مامەڵەكردن لەگەڵ شوناسدا، ئەگەرنا شوناس خۆی لە خۆیدا كێشە نییە.

* ئێوە لە نووسینەكانتاندا لەبارەی فیدڕاڵیزم و دابەزاندنی دەسەڵات و كێشە و ناكۆكییەكان لەسەر خاك، تاوتوێی ئەوە دەكەن ئایا دیزاینی دامەزراوەیی دەتوانێت بە شێوەیەكی كارا ئیدارەی فرەیی بكات، كەواتە پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر بونیادێكی دامەزراوەیی باش هەبێت بۆ فیدڕاڵیزم، ئایا ئەم بونیادە دەتوانێت زاڵ بێت بەسەر نەبوونی پابەندبوونی سیاسی لەبارەی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە، یان ئەوەتا سەركەوتنی كۆتایی فیدڕاڵیزم بەندە بە كولتووری سیاسی، یان ئەندازە دەستوورییەكەوە؟

- من دەڵێم: هەردووكیان گرنگن، بۆ نموونە ئەگەر ئێمە لە سیستمە جیاوازەكانی نێو كیشوەری ئەفریقا بڕوانین و لەوە بكۆڵینەوە چۆن ئەم سیستمانە كار دەكەن، خۆ ئەگەر لە وڵاتی ئەفریقای باشوور بڕوانین، ئەوا دەبینین پارتی كۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقی، كە یەكێكە لە بەهێزترین نوخبە سیاسییەكان لە كیشوەری ئەفریقا و شەڕی لە دژی ڕژێمی ئاپارتهاید كرد، دواتر فۆرمێكی فیدڕاڵیی دامەزراند كە سیستمێكی پەرلەمانییە و ئاوێتەكارییە، كە تێیدا گرووپە جیاوازەكان وەك تاكە قەوارەیەكی یەكگرتوو كار دەكەن، نەك هەر یەكەیان وەك گرووپێكی ئیتنیی جیاواز، هەروەها لە دەستووری ئەم وڵاتەدا ڕێزگرتن لە ئازادییە تاكەكەسییەكان دەستەبەر كراوە و پابەندە بە بەدیهێنانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتییەوە. هەروەها لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا كارێكی زۆری كردووە بۆ بەدیموكراتیكردنی ئەفریقای باشوور، لەم ڕووەوە بەرەوپێشچوونی گەورە و بەرچاوی بەدەست هێناوە، ئەگەرچی لە ئێستادا پارتی كۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقی پێگەی باڵادەستی لەدەست داوە و ئێستا حكومەتێكی هاوپەیمانی حوكمڕانیی ئەو وڵاتە دەكات، لەم ڕوانگەیەوە دەكرێت بگوترێت، ئەوەی لە ئەفریقای باشوور هەیە فۆرمێكی پتەوی بونیادی دەستوورییە، بەڵام ئەگەر باس لە وڵاتی ئەسیوبیا بكەین، ئەوا لە ماوەی شەش دەیەی ڕابردوودا حوكمڕانییەكی مەركەزیی خۆسەپێن بەشێكی گەورەی وڵاتەكەی پەراوێز خستووە كە گرووپە جیاوازەكان لەخۆ دەگرێت، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی بزووتنەوەیەكی ڕادیكاڵی ڕزگاریی نیشتمانی دروست ببێت. لێرەدا دەڵێم كە ناتوانرێت ئەزموونی وڵاتی ئەفریقای باشوور بۆ ئەسیوبیا بگوازرێتەوە، لەبەر ئەوەی هەلومەرجی ئەم دوو وڵاتە لێك جیاوازە. لە ئەسیوبیا گرووپە نەتەوەییە ئیتنییەكان داواكارییەكی زۆری پەیوەست بە لەخۆگرتن و خۆبەڕێوەبەرییان هەیە و هەر بونیادێكی دەستوورییش ئەم پرسە لەبەرچاو نەگرێت، ئەوا ناتوانرێت بە سەركەوتوویی جێبەجێ بكرێت. كەواتە بونیادی دەستووری گرنگە، بەڵام ئەم بونیادە بە تەنیا ناتوانێت زامنی دەرئەنجامێكی خوازراو بكات، چونكە هەر بەڵێن و پابەندبوونێك لە دەستووردا چەسپێندرابێت، ئەوا لە كۆتاییدا جێبەجێكردنەكەی پەیوەستە بە بوونی ئیرادە و ویستێكی سیاسییەوە، كە دەبێت لای تێكڕای لایەنەكان لە ئارادا بێت، لەوەش گرنگتر، پێویستیان بە بوونی دامەزراوەی بەهێز هەیە، بۆ ئەوەی هەر كاتێك سەركردە سیاسییەكان دەستووریان پێشێل كرد، یان جێبەجێكردنەكەیان پشتگوێ خست، ئەوا ڕووبەڕووی دامەزراوەی بەهێز ببنەوە، بۆ نموونە دادگای دەستووری، وەك ئەوەی لە وڵاتی ئەفریقای باشوور هەیە، هەروەها سیستمێك بۆ پارێزگاریكردن لە مافەكانی مرۆڤ. لەبەر ئەوە پێویستمان بە پابەندبوونی سیاسی، و لەسەرووی ئەویشەوە پێویستمان بە بوونی دامەزراوەی بەهێز هەیە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتی شەخسی زاڵ نەبێت بەسەر دامەزراوەكاندا. كەواتە بوونی دامەزراوەی بەهێز گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە، ئەگەر پوختی بكەینەوە ئەوا دەبێت بونیادێكی دەستووری و ئیرادەی سیاسی و دامەزراوەی بەهێز هەبن، بۆ ئەوەی حوكمڕانیی شەخسی نەبێتە خەسڵەتی زاڵی سیستمی حوكمڕانییەكە و ئەزموونە فیدڕاڵییەكەش سەركەوتوو بێت.