(*) 

پەیوەندیی نێوان هەردوو حكومەتی فیدڕاڵی لە بەغدا و هەرێمی كوردستان لە هەولێر، تەنیا لە چوارچێوەی ململانێیەكی سیاسیی ئاسایی و یاساییدا كورت نابێتەوە، بەڵكو زیاتر لە دوو دەیە دەبێت، وەك گرێ كوێرەیەكی ستراتیژی و بونیادی، لە ناو جەرگەی سیستمی سیاسیی عێراقدا دەردەكەوێت. بنەمای سەرەكیی ئەم قەیرانە بەردەوامانە تەنیا لە ململانێی ماددیی سەر بوودجە، نەوت و دابەشكردنی دەسەڵاتەكاندا نییە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی درزێكی یەكجار قووڵە لە تێگەیشتن بۆ سرووشتی دەوڵەتی عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا عێراق بەرەو بونیادنانی دەوڵەتێكی هاوبەشیی ڕاستەقینە لە نێوان پێكهاتەكاندا هەنگاو دەنێت، یان تەنیا وەك گۆڕەپانێكی كراوە بۆ كێبڕكێی هێز و تێپەڕاندنی كاتیی قۆناغەكان لە ڕێگەی ڕێككەوتنی پڕ لە گومان و بەرژەوەندیخوازیی دەستەبژێرەكاندا دەمێنێتەوە؟

لەگەڵ هەنگاوە پراكتیكییەكان بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراق، لایەنە كوردستانییەكان جارێكی دی خۆیان لە بەردەم وەرچەرخانێكی سیاسیی یەكجار هەستیار و چارەنووسسازدا دەبیننەوە، كە لە زۆر ڕەهەندەوە جیاواز و ئاڵۆزترە لە هەموو قۆناغەكانی ڕابردوو. پێویستە هێزە سیاسییەكان دەرك بەوە بكەن كە عێراقی ئێستا، عێراقی دوای ٢٠٠٣ یان ساڵانی پێشوو نییە، نەخشەی سیاسیی ناوچەكە گۆڕانكاریی جەوهەریی بەسەردا هاتووە، لەوەش گرنگتر، میزاج و چاوەڕوانییەكانی شەقامی كوردی بە تەواوی گۆڕاوە و چیتر وەك دە ساڵ پێش ئێستا نییە. لێرەوە، ئەو ستراتیژ و شێوازەی كە هێزە كوردستانییەكان لە قۆناغی داهاتوودا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ناوەندی بڕیار لە بەغدا پەیڕەوی دەكەن، تەنیا ئایندەی سیاسی و دارایی هەرێمی كوردستان دیاری ناكات، بەڵكو كاریگەریی ڕاستەوخۆ و قووڵی لەسەر داڕشتنەوەی سرووشت و شێوەی هەموو دەوڵەتی فیدڕاڵیی عێراق دەبێت.

لە ڕوانگەیەكی مێژووییەوە، لایەنە كوردستانییەكان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا توانیویانە پێگەی خۆیان لە ناو هاوكێشە سیاسییەكانی عێراقدا وەك «هاوبەشێكی جەوهەری» بچەسپێنن، كە فەرامۆشكردنی مەحاڵە. كورد نەك هەر بەشدار، بەڵكو یەكێك بوو لە ئەندازیارە سەرەكییەكانی بونیادنانی سیستمی سیاسیی نوێ دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، چ لە ڕێگەی داڕشتنی دەقە دەستوورییەكانەوە بێت، یان لە ڕێگەی گێڕانی ڕۆڵی نێوەندگیر و «ڕێكخەری هاوسەنگی» لە نێوان جەمسەرە ناكۆكەكانی عەرەبی شیعە و سوننەدا، بەڵام جێگەی داخە كە لەگەڵ تێپەڕبوونی كات، ئەم هاوبەشییە ستراتیژییە وردە وردە ڕووی لە پاشەكشە كرد و گۆڕدرا بۆ ململانێیەكی بێزاركەر و بەردەوام لەسەر كۆمەڵێك دۆسیەی ناوچە جێناكۆكەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان، كە زۆرجار بە ئەنقەست بە هەڵپەسێردراوی دەهێڵدرانەوە.

كێشە بنەڕەتییەكە لەوەدایە كە دۆسیە چارەنووسسازەكانی وەك یاسای نەوت و گاز، پشكی هەرێم لە بوودجە، جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠ و پرسی بەڕێوەبردنی دەروازە سنوورییەكان، كراونەتە قوربانیی كێبڕكێ سیاسییەكان. هەرێم و بەغدا لەبری چارەسەری بنەڕەتی، هەمیشە پەنایان بۆ «ڕێككەوتنی كاتی و پینەوپەڕۆكردنی قەیرانەكان» بردووە، كە لەگەڵ یەكەم هەژانی سیاسی، یان دارایی، وەك خانووی سەر لمی لێ هاتووە و ڕووخاوە. ئەم دۆخە پڕ لە گومانە، زادەی نەبوونی متمانەی سیاسییە، بەغدا بە عەقڵییەتێكی «سەنتڕاڵیی كۆن و باڵادەست» سەیری هەرێم دەكات و هەرێمیش بەغدا وەك ناوەندێك دەبینێت كە دەیەوێت لە ڕێگەی ئابوورییەوە دەسەڵاتە دەستوورییەكانی لێ زەوت بكات.

مەترسیدارترین دەرەنجامی ئەم ململانێیە، گواستنەوەی كێشەكانە لە ناو بازنەی دەستەبژێرە سیاسییەكانەوە بۆ ناو ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان. مووچەخۆری هەرێم كە بووەتە «بارمتەی» ئەم كێشە داراییانە، متمانەی بە هەردوو حكومەت لاواز بووە، ئەم گرژییە بەردەوامە نەك هەر ئابووریی وێران كردووە، بەڵكو شەرعییەتی دامەزراوە فیدڕاڵی و هەرێمییەكانیشی لای تاكی عێراقی و كوردی خستووەتە ژێر پرسیارێكی گەورەوە، بۆیە ئەركی لایەنە كوردستانییەكانە كە لەم قۆناغەدا بە دیدگایەكی نوێ و یەكگرتوو و دەستوورییەوە بچنە ناو دانوستانەكان، تاوەكو كۆتایی بەم بازنە داخراوەی قەیرانەكان بهێنن. هەروەها ئەوە ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرە كە لایەنە كوردستانییەكان پشكێكی گەورە و بەرپرسیارێتیی ئەم چەقبەستووییە سیاسییەیان دەكەوێتە ئەستۆ. هەرێمی كوردستان كە دەبوو نموونەیەكی سەركەوتوو و جیاوازی فیدڕاڵیزم لە ناوچەكەدا پێشكەش بكات، بە هۆی ململانێی درێژخایەن و توندی ناوخۆیی نێوان هێزە سیاسییە سەرەكییەكان، نەیتوانی ئەو ئەزموونە كارگێڕی و ئابوورییە بەهێزە بونیاد بنێت كە وەك پارێزەرێكی نیشتمانی خزمەت بكات. لێكترازانی قووڵی نێوان جەمسەرە سیاسییەكان، نەك هەر دامەزراوەكانی حوكمڕانیی ئیفلیج كردووە، بەڵكو كاریگەریی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر لاوازكردنی پێگەی كورد لە دانوستانە چارەنووسسازەكانی لەگەڵ بەغدا، بەتایبەت لە دۆسیە هەستیارەكانی وەك نەوت، بوودجە و خاك. لە زۆرێك لە وێستگەكاندا، بەرژەوەندییە حزبییە تەسكەكان زاڵ بوون بەسەر دیدگای نەتەوەیی و نیشتمانیدا، ئەمەش وای كردووە، هەڵوێستی كورد لە بەغدا وەك یەكەیەكی یەكگرتوو دەرنەكەوێت، بەڵكو ببێتە بەشێك لە ململانێی ناوخۆیی هێزەكان كە تەنیا زیانی بە قەوارەی هەرێم گەیاندووە.

لە بەرانبەردا، ناتوانرێت چاو لە هەڵە ستراتیژییە گەورەكانی حكومەتە فیدڕاڵییەكە لە بەغدا بپۆشرێت. ساڵانێكی زۆرە ناوەندی بڕیار لە بەغدا، بوودجە و شایستە داراییەكانی هەرێم وەك «كارتێكی فشاری سیاسی» و ئامرازێكی سزادان دژی هاووڵاتیانی كوردستان بەكار دەهێنێت. ئەم جۆرە مامەڵەیە نەك هەر درزەكانی نێوان بەغدا و هەرێمی قووڵتر كردووە، بەڵكو ئەو ڕاستییەی چەسپاندووە كە هێشتا لە بەغدا عەقڵییەتێكی «سەنتڕاڵی و باڵادەست» حوكم دەكات، كە ناتوانێت، یان نایەوێت چەمكی فیدڕاڵیزم و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان وەك خۆی قبووڵ بكات. زۆرێك لە هێزە سیاسییەكانی پایتەخت، هێشتا بە دیدگایەكی گوماناوییەوە سەیری هەرێمی كوردستان دەكەن و داواكارییە دەستوورییەكانی كورد وەك هەڕەشە بۆ سەر یەكپارچەیی دەوڵەت وێنا دەكەن، لەبری ئەوەی وەك مافێكی دەستووریی ڕەوا و بنەمایەك بۆ سەقامگیریی عێراق مامەڵەی لەگەڵ بكەن، بەڵام ئەوەی پێویستە هەموو لایەك دەركی پێ بكەن، ئەوەیە كە عێراقی ساڵی 2026، لە ڕووی هاوكێشەی هێز و ژینگەی نێودەوڵەتییەوە، بە تەواوی لە ساڵانی یەكەمی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو جیاوازە. ئەگەر لە ڕابردوودا بەغدا لە قۆناغی بونیادنانی سەرەتاییدا بووبێت، ئێستا حكومەتی عێراق لە ڕووی دارایی و سیاسی و نێودەوڵەتییەوە پێگەی خۆی بەهێز كردووەتەوە، لە بەرانبەردا هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی قەیرانێكی دارایی كەڵەكەبوو و فشارێكی جەماوەریی ناوخۆیی بووەتەوە، هاوكات كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش كە پێشتر وەك پارێزەری ئەزموونی هەرێم دەبینرا، ئێستا زیاتر بایەخ بە سەقامگیریی تێكڕای عێراق و بەرژەوەندییە ئابووری و ئەمنییە گەورەكان دەدات و چیتر حەزی بە ململانێی ناوخۆیی تاقەتپڕووكێن نییە.

لەم سۆنگەیەوە، پرسیارە هەرە گرنگ و جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا لایەنە كوردستانییەكان لەم قۆناغە نوێیەدا چ ڕۆڵێك دەگێڕن؟ بێگومان ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە، تێپەڕینە لە سیاسەتی «كاردانەوە و گرژیی میدیایی» بەرەو قۆناغی «واقیعبینیی سیاسی»، ئەم گۆڕانكارییە دەبێت لە ڕێكخستنەوەی ماڵی ناوخۆیی كوردەوە دەست پێ بكات. یەكخستنی دیدگا و گوتاری سیاسی بەرانبەر بەغدا، چیتر بژاردە نییە، بەڵكو پێویستییەكی حەتمییە بۆ مانەوە، كورد دەبێت بە عەقڵییەتێكی «دەوڵەتمەدارانە»وە بچێتە ناو دانوستانەكان، واتە لۆژیكی «دەستكەوتی كاتی و پارچە پارچە» تێپەڕێنێن بەرەو بنیادنانی سیستمێكی هاوبەشیی ستراتیژی، كە تێیدا مافەكانی هەرێم و بەرژەوەندییەكانی تێكڕای عێراق بە یەكەوە پارێزراو بن.

هەروەها پەیامەكە بۆ بەغداش ڕوونە: هەر هەوڵێك بۆ بەكارهێنانی سزای دارایی، یان فشاری یاسایی بۆ بێهێزكردنی هەرێم، لە كۆتاییدا ئەنجامی پێچەوانەی دەبێت و دەوڵەتی عێراق تووشی ناسەقامگیری دەكات. دەوڵەتی بەهێز بە زەبروزەنگ و پەراوێزخستن بونیاد نانرێت، بەڵكو بە ڕێزگرتن لە دەستوور و بونیادنانی متمانەی نێوان پێكهاتەكان دروست دەبێت، بەغدا دەبێت لەوە تێبگات كە هەرێمی كوردستان شەریكێكی دەستووریی ڕاستەقینەیە، نەك دۆسیەیەكی دارایی، یان ئەمنی كە لە كاتی قەیراندا فشارەكەی بۆ زیاد بكرێت.

چارەسەرەكان مەحاڵ نین، بەڵكو پێویستییان بە ئیرادەیەكی سیاسیی ئازایانە هەیە، وەك:

یەكەم: گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی هەمیشەیی و شەفاف لەسەر دۆسێی نەوت و گاز كە مافی هەردوو لا بپارێزێت، یەكەمین هەنگاوی بونیادنانەوەی متمانەیە. دووەم: پێویستە دۆسیەی مووچە و شایستە داراییەكانی هاووڵاتیان لە ململانێی سیاسی جیا بكرێتەوە و سیستمێكی دارایی جێگیر دابڕێژرێت، كە مووچەی فەرمانبەران نەكاتە قوربانیی قەیرانەكانی حكومەت. سێیەم: دۆسیەی ناوچە جێناكۆكەكان و ماددەی ١٤٠، كە وەك بۆمبێكی چێندراو ماوەتەوە، پێویستی بە چارەسەری دەستووری و هێمنانە هەیە بە دوور لە سەپاندنی ئەمری واقع.

لە لایەكی دیكەوە، هەماهەنگیی ئەمنیی نێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە، لە بەردەم هەڕەشە بەردەوامەكانی تیرۆر و ململانێ هەرێمییەكاندا، گرنگییەكی یەكجار گەورەی هەیە، دەبێت ڕۆڵ و تایبەتمەندیی هێزی پێشمەرگە وەك بەشێك لە سیستمی بەرگریی عێراق ڕێزی لێ بگیرێت و لە چوارچێوەی دیدگایەكی نیشتمانیی ڕووندا ڕێك بخرێتەوە، بەڵام هەموو ئەم هەنگاوانە بە ناتەواوی دەمێننەوە، ئەگەر عەقڵییەتی سیاسی نەگۆڕدرێت، هەروەها پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا تەنیا كاتێك سەقامگیر دەبێت، كە لەسەر بنەمای «بەرژەوەندیی هاوبەش و متمانەی دوو لایەنە» بونیاد بنرێت، نەك لەسەر بنەمای گومان و ترسی مێژوویی.

ئێستا پارتە كوردستانییەكان لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی مێژوویی بێوێنەدان. ئایا دەتوانن ببنە هێزێكی كاریگەر بۆ دووبارە داڕشتنەوەی دەوڵەتی عێراق لەسەر بنەمای دادپەروەری و سەقامگیری، یان وەك بارمتەی ململانێ كۆنەكان دەمێننەوە و پاشەكشەی زیاتر بە ئەزموونی هەرێم دەكەن؟ ڕاستی ئەوەیە كە مەترسیدارترین شت تەنیا بەردەوامیی كێشەكان نییە، بەڵكو ڕاهاتنی كۆمەڵگە و دەستەبژێری سیاسییە لەسەر ئەم قەیرانانە بە جۆرێك كە وەك «قەدەرێكی هەمیشەیی» بیبینن. مێژوو دەریخستووە دەوڵەتەكان تەنیا بە جەنگی گەورە هەڵناوەشێنەوە، بەڵكو زۆرجار كاتێك دەڕووخێن كە «شكستی كاتی» دەگۆڕێت بۆ «سیستەمێكی سیاسیی هەمیشەیی». بۆیە كاتی ئەوە هاتووە كۆتایی بە سەردەمی ڕێككەوتنی «پینەوپەڕۆ» بهێنرێت و بەرەو بونیادنانی دەوڵەتێكی دامەزراوەیی هەنگاو بنرێت كە تێیدا هاووڵاتی ببێتە سەنتەری بایەخ، نەك بەرژەوەندیی كوتلە و حزبەكان.

 

 

(*)

 

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ