كینیس ڕۆگۆف، پڕۆفیسۆری ئابوورییە لە زانكۆی هارڤارد، پێشتریش وەك ئابووریناسێكی سەرەكی لە سندوقی نێودەوڵەتی دراودا كاری كردووە. یەكێكە لە نووسەرەكانی كتێبی – ئەم جارەیان جیاوازە: هەشت سەدە لە گەمژەیەتی دارایی- (This Time Is Different: Eight Centuries of Financial Folly) كە تێیدا باس لە لایەنە لێكچووەكانی ڕیشە و ئاكامی قەرز و قەیرانە داراییەكانی ڕۆژگار و دەوڵەتە جیاوازەكان دەكات. هەروەها چەندین توێژینەوە و كاری ناسراوی هەیە لە بواری سەربەخۆیی بانكە ناوەندییەكاندا و لە كتێبی -نەفرەتی نەختینە- (The Curse of Cash)، باس لە پرسەكانی پەیوەست بە ئابووریی جیهانی دەكات لە زیاتر لە 50 دەوڵەتدا. بەم دواییە ( 2025) كتێبێكی دیكەی نووسی بە ناوی دۆلاری ئێمە، كێشەی ئێوە، تێڕوانینێكی ناوخۆیی لەسەر حەوت دەیەی شڵەژاو لە دەستەبەركردنی دارایی جیهانی و ڕێگەی بەرەوپێشچوون (Our Dollar، Your Problem: An Insiders View of Seven Turbulent Decades of Global Finance and the Road Ahead)، تێیدا دیدێكی گشتی دەخاتە ڕوو لەبارەی هەڵكشانی دۆلار لە دوای شەڕ و ئەو ئالنگارییانەی جیهان ڕووبەڕووی دەبێتەوە لە مامەڵەكردن لەگەڵیدا. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا كە پەیوەست بوو بە ئاكام و دەرهاویشتە دارایی و ئابوورییەكانی بارگرژییە جیۆپۆلەتیكییەكان، بە تایبەتی قەیران و تەنگژەی گەرووی هورمز.

 

 

* ئێوە لە كتێبی -ئەم جارە جیاوازە- “This Time Is Different”، سەرنج دەخەنە سەر ئەو تەوژمانەی پەیوەستن بە قەیران و تەنگژەی داراییەوە كە بۆ چەندین سەدە لە ئارادا بوون. لێرەدا دەمانەوێت ئەو پرسیارە بكەین كە ئایا تا چەند ئەو بارگرژییە جیۆپۆلەتیكییەی ئێستا- بەتایبەتی لە ناوچە گرنگەكانی وەك گەرووی هورمز- مەترسیی ئەوە دروست دەكات كە قەیرانێك بۆ بڕیاربەدەستان دروست بكات، لە پەیوەندی بە هەڵە لێكدانەوە، یان بە كەمكردنی ئەو دۆخەی كە ئێوە بە جیاواز ناوزدەی دەكەن؟

- لە ڕاستیدا دەتوانین بڵێین هیچ گومانێك هەڵناگرێت كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بڕیاری دابوو كە – ئەم جارە جیاوازە-، كە سوپای ئەم وڵاتە- مەبەستم ئەمریكایە- خاوەنی توانایەكی زۆری هەواڵگری و سەتەلایتە، كە هاوكارن لە برەودان بە هێزە بێ ڕكابەرەكەی، بەڵام دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە شەڕی ئەم جارە جیاوازە لەو شەڕەی ئەمریكا هەیبوو لەگەڵ عێراق، یان ئەفغانستان، یان ڤێتنام، كە هەموویان بە پاشەكشەیەكی بە ئازاری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كۆتاییان هات. بە شێوەیەكی گشتی دەتوانم ئەوە بڵێم كە بەردەوامبوونی ئەو بارگرژی و دوژمنكارییانەی ئێستا كاریگەریی سەختیان هەیە لەسەر وڵاتانی ئەوروپا و ئاسیا، بەتایبەتی وڵاتانی دیكەی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

* ئێوە لە كتێبەكەتاندا بە ناوی -دۆلاری ئێمە، كێشەی ئێوە- “Our Dollar، Your Problem”.  باس لەوە دەكەن كە پشتبەستنی جیهان بە دۆلاری ئەمریكی، بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ زیادبوونی بارگرژییەكانی پەیوەست بە خاڵەكانی گواستنەوە و تێپەڕبوونی وزە، وەك گەرووی هورمز، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم دۆخە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی پێگەی دۆلار وەك پەناگەیەكی ئارام، یان ئەوەتا هەوڵەكانی وڵاتان خێراتر دەبێت بۆ دووركەوتنەوە لە پشتبەستن بە دۆلار؟

- من پێموایە هەموو ئەمانە بەندن بەوەیە كە بارودۆخەكە بە چ ئاقار و ئاراستەیەكدا دەڕوات. بۆ نموونە ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تووشی شكستێكی ستراتیژی ببێت، ئەوا هیچ گومان هەڵناگرێت كە پێگەی باڵادەستیی دۆلار لاواز دەبێت، ئەی ئایا هەلومەرجێكی ناخوڵقێنێت كە تێیدا چین و وڵاتانی ئەوروپا خۆیان بە ناچار ببینن بۆ بەرفراوانكردنی هەوڵەكانیان بۆ زیادكردنی بەكارهێنانی دراوەكانی دیكە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. لە كاتێكدا سەركەوتنێكی گەورەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەبێتە هۆی ئەوەی زۆرێك لە وڵاتان ترسی ئەوەیان هەبێت خۆیان لە بەكارهێنانی دۆلار دوور بخەنەوە.

* بە دید و تێڕوانینی ئێوە تا چەند كاریگەریی بەرزبوونەوەی نرخی وزە بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ كارلێك دەكات لەگەڵ ئاستە بەرزەكانی قەرزە سەروەرییەكاندا، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی لە سەرەتای پرۆسەی گەشەكردندان؟ ئایا ئەمە نابێتە هۆی زیادبوونی مەترسییە داراییەكان، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری شڵەژانی هەناردەكردنی نەوت لە گەرووی هورمزەوە؟

- ئەوەی تا ئێستا بەدی دەكرێت، ئەوەیە كە هەرچەندە كاریگەرییە ئابوورییەكانی شەڕەكە گەورە بوون، بەڵام پەنابردنی وڵاتان بۆ بەكارهێنانی یەدەگی نەوت هەندێ لەو كاریگەرییانەی كەمتر كردووەتەوە، چونكە تا ئێستا وڵاتان پتر لە 400 ملیۆن بەرمیل نەوتی یەدەگ و هەڵگیراویان بەكار هێناوە. زۆرێك لە وڵاتان لە ڕێی دانان، یان جێگیركردنی نرخی نەوتەوە هەوڵی پاراستنی بەكاربەریان داوە، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا باری گرانی قەرزی هەندێ لە وڵاتانی هێندەی دیكە قورستر كردووە، بەڵام من پێموایە ناكرێت ئەم دۆخە بۆ ماوەیەكی زۆر درێژە بكێشێت. خۆ ئەگەر گەرووی هورمز بۆ چەند هەفتەیەكی دیكە بە داخراوی بمێنێتەوە، ئەوا نرخی هەر بەرمیلێك نەوت 30 بۆ 40 دۆلار گرانتر دەبێت، ئەمەش كاریگەریی زۆری دەبێت لەسەر ئەو وڵاتانەی لەسەر پرۆسەی گەشەكردندان و هەلومەرجەكە بە شێوەیەك دەبێت كە قابیلی درێژەكێشان نابێت، ڕەنگە لە پڕێكدا قەیرانی دارایی بەرۆكی هەندێ لەو بازاڕە گەورانە بگرێت كە لە سەروبەندی هاتنەئارادان، تەنانەت لە ئێستادا قەیران یەخەی زۆرێك لە وڵاتانی كەمدەرامەتی گرتووە. بازاڕەكان پێیانوایە لە كۆتاییدا دەنگی عەقڵ و حیكمەت زاڵ دەبێت، بەڵام من زۆر دڵنیا نیم لەم بارەیەوە.

* ئایا پێتانوایە بارگرژییە هەڵكشاوە جیپۆلەتیكییەكان بوونەتە هۆی زیادبوونی ڕەوتی پەرتبوون و پشێویی بازاڕە سەرمایەدارییەكانی جیهان، بەتایبەتی لە ناوچەی كەنداودا؟ ئەیا ئەمە چ كاریگەرییەكی لەسەر سەقامگیریی دارایی دەوڵەتانی گەشەكردوو و تازە گەشەكردوو هەیە و تا چەند ئەمە جووڵەی سەرمایەی نێوان وڵاتان دەگۆڕێت؟

- مەسەلەكە هەر تەنیا پەیوەست نییە بە شەڕی ناوچەی كەنداوەوە، بەڵكو دەبێت ئێمە شەڕی سەپاندنی تاریفەی گومرگی، هاوشان بە هەڵكشانی بارگرژییەكانی نێوان چین و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بخوێنینەوە. هەروەها ئەوەتا ئاڵوگۆڕی بازرگانی وەرچەرخانی گەورە بە خۆوە دەبینێت، بۆ نموونە هەناردەی چین بۆ ئەمریكا بە چەشنێك كەم بووەتەوە كە 25 ساڵ بەر لە ئێستادا لەم ئاستەدا بووە. لەگەڵ ئەم وەرچەرخانی ڕەوتی ئاڵوگۆڕی بازرگانییەشدا، ئەوا تۆڕە داراییەكانیش تووشی دۆخێكی هاوشێوە دەبنەوە.

* كەواتە چۆن قەیرانی گەرووی هورمز دەبێتە هۆی گۆڕینی بونیادی سیستمی دارایی جیهان، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی زیادبوونی بەكارهێنانی سزا داراییەكان وەك ئامرازێكی جیۆپۆلەتیكی، ئایا ئەمە نابێتە هۆی هاندانی ژمارەیەكی زیاتر لە نەتەوەكان بۆ بەكارهێنانی تۆڕە داراییە هاوشانەكان، یان شێوازی بەدیلی پارەدان؟

- شەڕی ئەمریكا لە ناوچەی كەنداو و شەڕی ئۆكرانیا، ئەوە دەخەنە ڕوو كە لە جیهانی ئێستادا، وڵاتە لاوازەكان ئامرازی بەرەنگاربوونەوە و بەرپەرچدانەوەیان لەبەردەستدایە و دەوڵەتە گەورە و دەوڵەمەندترەكانی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش ناتوانن هەمیشە ویستی خۆیان بەسەر ئەم دەوڵەتە لاوازانەدا بسەپێنن، تەنانەت ئەگەر بۆ ئەم مەبەستە گوشار و سەرچاوەیەكی زۆریش بەكار بهێنن. ڕاستە لەم ڕووەوە تۆڕە هاوشانەكان و تۆڕەكانی دراوە دیجیتاڵییەكان بەو پەڕی هێزی خۆیانەوە كار دەكەن. ئەوەتا بۆ یەكەم جارە لەم دۆخە داراییەدا فەرمانێك لە چین دەردەچێت بۆ ئەوەی «ڕێنمینبی» بكرێتە دراوێكی یەدەگ. ئەو بەو مانایە نایەت كە چین بە تەواوەی دەرگا بە ڕووی بازاڕی سەرمایەی خۆیدا واڵا بكات، بەڵكو دەتوانێت هەنگاو بنێت بۆ ئەوەی بازاڕی سەنەداتی گەنجینەی خۆی بكاتەوە. دەبێت لەم ڕووەوە ئێمە ئاماژە بەوە بكەین كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵانی پەنجا و شەستەكانی سەدەی ڕابردوو، بە تەواوەتی بازاڕی سەرمایەی خۆی واڵا نەكردبوو، لە ئێستادا بەرفراوانكردنی تۆڕە داراییەكان و توانای ئەنجامدانی بازرگانی لە دەرەوەی تۆڕی دۆلاری ئەمریكین بۆ پێویستییەكی ستراتیژی هەم بۆ وڵاتی چین و هەم بۆ وڵاتانی ئەوروپا.

* باشە چۆن بانكە ناوەندییەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان دەتوانن ڕێگەیەكی مامناوەند بدۆزنەوە لە نێوان كۆنتڕۆڵكردنی هەڵئاوسان و سەقامگیریی دارایی و بەردەوامیدان بە قەرزەكان، لەو بارودۆخانەدا كە بارگرژییە جیۆپۆلەتیكییەكان لە هەمان كاتدا كاریگەرییان هەیە لەسەر پرسەكانی پەیوەست بە بازرگانی و داراییەوە- بەتایبەتی لە كاتێكدا كە ڕەنگە ڕێگەچارە تەقلیدییە دیپلۆماتییەكان زۆر سنووردار بن؟

- شەڕی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەگەڵ ئێران، سەرباری ئەوەش شەڕی تاریفەی گومرگی، هەروەها ئەو جەنگەی لە ئۆكرانیا بەردەوامە، دۆخێكیان دروست كردووە كە هەم هەڵئاوسان و هەم پووكانەوەی ئابوورییان لێ كەوتووەتەوە، كە فشارێكی زۆر هەیە لەسەر هەڵئاوسان و نرخی سوود، بە چەشنێك كە زەحمەتە بتوانرێت ئەو پاڵنەرانە بەكار بهێنرێن كە ئابووریناس «كینز» ئاماژەی پێكردن، لەبەر ئەوەی تێچووی خزمەتگوزاریی پەیوەست بە قەرزەوە زۆر زیاترن و دەبێت بانكە ناوەندییەكانیش نیگەران بن ئەگەر بێت و سیاسەتی سوودی كورتخایەن كەم بكەنەوە، كە خۆیان كۆنتڕۆڵی دەكەن، چونكە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی لە مەودای دووردا نرخی سوود بەرز ببێتەوە، كە ئەمەیان لەلایەن بازاڕەوە كۆنتڕۆڵ دەكرێت.