دانیاڵ ڕۆبینفیڵد پڕۆفیسۆری یاسا و ئابووری لە زانكۆی كالیفۆڕنیا بۆ گوڵان: دابەشكردنی داهات و فیدڕاڵیزمی دارایی دوو ستوونی سەرەكیی سیستمی فیدڕاڵین
دانیاڵ ڕۆبینفیڵد، پڕۆفیسۆری یاسا و ئابوورییە لە زانكۆی كالیفۆڕنیا، هەروەها وانەبێژی یاسایە لە زانكۆی نیۆیۆرك، پێشتریش پۆستی ڕاوێژكاری ئابووری و جێگری یاریدەدەری داواكاری گشتیی بووە لە وەزارەتی دادی ئەمریكا. چەندین توێژینەوەی لەبارەی نەهێشتنی قۆرخكاری و سیاسەتی ململانێ هەیە، یاسا و ئابووری و ئابووریی گشتی و ڕاوێژكاریی بۆ چەندین لایەن و دەستە پێشكەش كردووە، لە نێویاندا لێژنەی بازرگانیی فیدڕاڵی، بەشی نەهێشتنی قۆرخكاری لە وەزارەتی داد، پێشتریش سەرۆكی كۆمەڵەی ئەمریكی بۆ یاسا و ئابووری بووە. واتە لە نێوان بابەتە گرنگەكانی فیدڕاڵیزم و سیاسەتی ئابووری، پڕۆفیسۆر دانێل ڕۆبینفیڵد یەكێكە لە توێژەرە سەرەكییە ناسراوەكان كە كارەكانی پەیوەستن بە فیدڕاڵیزمی دارایی و دابەشكردنی داهات و كاریگەرییەكانی لەسەر كارایی سیستمی حكومەت. ئەم چاوپێكەوتنە هەوڵ دەدات، تیشك بخاتە سەر ئەوەی چۆن فیدڕاڵیزمی دارایی دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ناوخۆییدا دروست بكات و چۆن دابەشكردنی داهاتە گشتییەكان دەتوانێت كاریگەر بێت لەسەر باشتركردنی خزمەتگوزارییە گشتییەكان و زیادكردنی كارایی ئابووری. لە ڕێگەی ئەم گفتوگۆیەی لەگەڵ گوڵان، دەمانەوێت تێڕوانینی ڕوبینفلد بزانین لەبارەی ئەو بارگرژییە بنەڕەتییەی كە لە نێوان كارایی، دادپەروەری و ئۆتۆنۆمیی ناوخۆییدا لە سیستمی فیدڕاڵیدا هەیە و ئەوەی چۆن دامەزراوەكان دەتوانن ئەم هاوسەنگییە بە شێوەیەكی كارا بهێننە ئاراوە.
* سەرەتا دەمانەوێت لەو پرسیارەوە دەست پێبكەین كە چ شتێك بووە هۆی ئەوەی بڕیار بدەن توێژینەوە لە بارەی فیدڕاڵیزمەوە بكەن لە ڕوانگە و گۆشەنیگای ئابوورییەوە؟ ئایا بە تێڕوانینی ئێوە ئەو پرەنسیپە ئابوورییانە چین كە گرنگییەكی بنەڕەتییان لە گەڵاڵەكردنی دامەزراوە فیدڕاڵییە كاراكاندا هەیە؟
- من لە میانەی توێژینەوە و تاوتوێكردنەكانم بۆ ئابوورییە گشتییەكان، خواستی ئەوەم بۆ دروست بوو كە بایەخ و گرنگی بە توێژینەوە لەبارەی فیدڕاڵیزمەوە بدەم. لەو كاتەدا من هەستم بەوە كرد، یان دەركم بەوە كرد كە بایەخێكی زۆر دراوە بە ڕۆڵی حكومەتی ناوەندی، لە كاتێكدا گرنگییەكی پێویست بە لایەنە باشەكانی فیدڕاڵیزم نەدراوە، كە چۆن فیدڕاڵیزم دەتوانێت ئازادییە تاكە كەسییەكان دەستەبەر بكات و برەو بە توانای خەڵك بدات، بۆ ئەوەی هەڵبژاردن لە نێوان ڕێگەچارە سیاسییەكاندا بكەن، واتە من پێموایە ئەدەبیاتی پەیوەست بەم بوارە ئەم لایەنە گرنگانەیان فەرامۆش كردووە. بۆیە دەستم دایە بایەخدان بە ئابووریی سیاسیی دەوڵەت و حكومەتە لۆكاڵییەكان، كە ئەمەی دواییان پەیوەستە بەوەی كە پێدانی دەسەڵات بە خەڵكی لەسەر ئاستی لۆكاڵی ڕەنگە چەندین لایەنی باش و ئەرێنیی هەبێت، لەم ڕووەوە دەتوانم بڵێم كە من بۆ ماوەیەكی درێژ لە ژیانی ئەكادیمیی خۆمدا بایەخم بە پرسەكانی پەیوەندیدار بە فیدڕاڵیزمەوە داوە.
* كەواتە ئێوە باوەڕتان وایە كە فیدڕاڵیزمی دارایی، یان دابەشكردنی داهات ببێتە بنەمای بنەڕەتی و بنچینەیی، یان پرەنسیپی ئابووریی سەرەكی بۆ داڕشتنی دامەزراوە فیدڕاڵییەكان؟
- بە دڵنیاییەوە پێموایە فیدڕاڵیزمی دارایی و دابەشكردنی داهات لە گرنگترین پرەنسیپە ئابوورییەكانن كە پێویستە ببنە سەرمەشقی داڕشتنی دامەزراوە فیدڕاڵییەكان. من لە میانەی كاركردنمدا لە بانقی جیهانی لە ئەفریقای باشووری دوای ئەپارتهاید، پتر گرنگی ئەم پرەنسیپانەم بۆ دەركەوت و بۆم ڕوون بووەوە. لەو كاتەدا بانقی جیهانی تیمێكی پێكهێنابوو بۆ هاوكاریكردنی بونیادی فیدڕاڵیی ئەو وڵاتە دوای ڕووخان و كۆتاییهاتنی سیستمی ئەپارتهاید، كە من خۆشبەخت بووم كە بەشداربووم لەو هەوڵەدا. یەكێك لە ئامانجە سەرەكییەكانمان بریتی بوو لە داڕشتنەوەی حكومەتە لۆكاڵییەكان و دابەشكردنی بەرپرسیارێتییە حكوومییەكان بە چەشنێك كە ڕەنگدانەوەی فرەچەشنیی وڵاتەكە بێت. ئێمە پێمانوابوو كە بە نامەركەزیكردن و دابەزاندنی هەندێ لە دەسەڵاتەكان و دابەشكردنی سەرچاوەكان كاراتر دەبنە هۆی دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییەكان بۆ باشتر چارەسەركردنی پێداویستییە ڕوونەكانی كۆمەڵگە لە ناوچە جیاوازەكانی وڵاتەكەدا. ئەم ئەزموونە ئەو باوەڕەی لام تۆخ كردەوە كە دامەزراوە فیدڕاڵییەكان باشتر ئەركەكانی خۆیان ئەنجام دەدەن، ئەگەر هاوكاری لەسەر ئاستی نەتەوەیی و دەسەڵاتی لۆكاڵی و توانای دارایی لەسەر ئاستی لۆكاڵی هەبێت.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا بە زۆری فیدڕاڵیزمی دارایی بە كارایی و یەكسانییەوە گرێ دەدەن. لە سیستمە فیدڕاڵییەكان و ئەو حاڵەتانەی ئێوە توێژینەوەتان لەبارەیانەوە كردووە، ئایا سەرنجی بوونی هیچ بارگرژییەكتان داوە لە نێوان بەدیهێنانی كارایی ئابووری و هێنانەئارای دادپەروەری لە پەیوەندی بە دابەشكردنی سەرچاوەكانەوە؟ ئەگەر وایە دەتوانن ئاماژە بە هەندێ نموونە بكەن لەم ڕووەوە كە تێیدا ئامانجە ناكۆك بە یەكەكان كاریگەرییان لەسەر داڕشتنی سیاسەتە فیدڕاڵییەكان، یان دامەزراوەكان هەبووە لە میانەی كاركردنیاندا؟
- لە ڕاستیدا هەمیشە ئاستێك لە بارگرژی هەیە لە نێوان كارایی و یەكسانی لە نێو سیستمە فیدڕاڵییەكاندا، واتە پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە حكومەتی لۆكاڵی، یان هەرێمە فیدڕاڵییەكان، بۆی هەیە ببێتە هۆی باشتركردنی كارایی ئابووری، لەبەر ئەوەی بە شێوەیەكی گشتی دامەزراوە لۆكاڵییەكان ئاشناترن بە پێداویستییە دیاریكراوەكانی كۆمەڵگەكانیان و دەتوانن بە شێوەیەكی كاراتر دەستەبەریان بكەن. هەرچۆنێك بێت، بەدەستهێنانی ئامانجی بەرفراوانتری پەیوەست بە یەكسانی كارێكی ئەستەمترە و بەدەستهێنانی لەسەر ئاستی لۆكاڵی سەختترە. بە زۆری حكومەتە مەركەزییەكان لە پێگەیەكی بەهێزتردان بۆ كۆكردنەوەی داهاتی بەرچاو لە ڕێی سەپاندنی باج و دووبارە دابەشكردنەوەی سەرچاوەكان بە شێوەیەكی دادپەروەرانە بەسەر ناوچە و پێكهاتە جیاوازەكاندا. لەبەر ئەم هۆكارە، زۆرێك لە سیستمە فیدڕاڵییە كاراكان پشت بە حكومەتە نیشتمانییەكە دەبەستن بۆ كۆكردنەوەی بەشێكی زۆری داهاتی گشتی و دواتر ڕەوانەكردنی ئەو داراییە بۆ حكومەتە لۆكاڵییەكان، یان هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە ڕێی گرتنەبەری چەند پڕۆگرامێكی داراییەوە. ئەم ڕێكارانە بارگرژییەك دروست دەكەن لە نێوان ئۆتۆنۆمیی لۆكاڵی و كارایی ئابووری و بەدەستهێنانی یەكسانی كۆمەڵایەتی و هەرێمی. من لێرەدا دەمەوێت بڵێم حكومەتی مەركەزی ڕۆڵی سەرەكی هەیە لە دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكان، وەك بەرگریی نیشتمانی و خزمەتگوزارییەكانی دیكە، كە ئەمانە بە باشترین شێوە لەسەر ئاستی نیشتمانی بەڕێوەدەبرێن. لە هەمان كاتدا، گرنگە سیستمێك بۆ دابەشكردنی داهاتەكان بۆ حكومەتە لۆكاڵییەكان دابنرێت. لە میانەی ئەم پرۆسەی داڕشتنی سیستمێكی فیدڕاڵییە لە ئەفریقای باشوور، ئەمە یەكێك بوو لە ئەولەوییەتە سەرەكییەكان. ئێمە تەركیزمان لەسەر پەرەپێدانی پڕۆگرامە جیاوازە پەیوەندیدارەكان كرد كە لە ڕێیانەوە ئەو داهاتانەی لە ڕێی حكومەتی ناوەندییەوە كۆدەكرانەوە، بەسەر دەسەڵاتە لۆكاڵییەكان دابەش بكرێن. هەروەها سەرنجێكی زۆر خرایە سەر میكانیزمەكانی ئەم دابەشكردنە بە چەشنێك كە ببێتە هۆی هاندانی حكومەتە لۆكاڵییەكان بۆ دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییە گشتییەكان بە چەشنێكی كارا و بەرپرسانە، كە لە هەمان كاتدا زامنی شەفافییەت و پەرەپێدانی ئابووری درێژخایەن بكرێت، لە نێو پێكهاتە و ناوچە جیاوازەكاندا.
* كەواتە با پرسیارەكە بەم شێوەیە بكەین، ئایا هیچ وانەیەك هەیە كە وڵاتە تازە گەشەكردووەكان بتوانن لە ئەزموونی فیدڕاڵی سەركەوتوو و درێژخایەنی وەك ئەمریكا و كەنەدا فێر بن، لەبارەی فیدڕاڵیزمی دارایی، یان بە نامەركەزیكردنی داراییەوە؟
- ئەزموونی من لە وڵاتی ئەفریقای باشوور ئەوەی فێركردم كە پرەنسیپە گشتییەكانی فیدڕاڵیزمی دارایی وەك یەك و هاوشێوە لە سەرجەم وڵاتاندا بەڕێوە ناچێت. لە سەرەتادا من باوەڕم وابوو كە گرتنەبەری سیستمێكی هاوشێوەی سیستمی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەركەوتوو دەبێت لەم وڵاتەدا- ئەفریقای باشوور-. بەڵام هەر زوو بۆم دەركەوت كە جیاوازییە گرنگەكانی پەیوەست بە مێژوو و كولتوور و فرەیی دانیشتووانەكەی بوونە هۆی ئەوەی ئەم ڕێگەچارەیە گونجاو نەبێت. بەسەربردنی كات لە ئەفریقای باشوور ئەوەی خستە ڕوو كە هەر وڵاتێك خەسڵەتی كۆمەڵایەتی و سیاسیی تایبەت بە خۆی هەیە، كە دەبێت بە وریاییەوە هەڵوەستە و هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت. دەرئەنجام داڕشتنی سیستمێكی كارای فیدڕاڵیزمی دارایی پێویستی بە تێگەیشتنێكی قووڵ هەیە لە پێكهاتەی دانیشتووان و ئەزموونە مێژووییەكانیان و خواستە ئابووری و سیاسییەكانیان، نەك تەنیا پشتبەستن بە مۆدێلێك كە لە وڵاتێكی دیكە پەرەی پێ درابێت. كەواتە دەركەوت ئەو دیزاین و بونیادەی ئێمە بەشداریمان لە داڕشتنیدا كرد لە ئەفریقای باشوور، زۆر جیاوازە لەو سیستمەی لە ئەمریكا لە ئارادا بوو. بە داخەوە من لەم ڕووەوە ناتوانم شرۆڤەكاری لەبارەی وردەكارییەكانی دۆخی عێراق بخەمەڕوو، لەبەر ئەوەی وەك پێویست توێژینەوەم لەبارەیەوە نەكردووە.
* ئێوە نووسین و توێژینەوەتان هەیە لەبارەی پەیوەندیی نێوان فیدڕاڵیزم و دیموكراسی، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا باوەڕتان وایە كە بە بێ كەشێكی دیموكراسی، فیدڕاڵیزم دەتوانێت گەشە بكات؟
- من پێموایە دیموكراسی و فیدڕاڵیزم یەكتر تەواو و تۆكمە دەكەن. لە ڕوانگەیەكی بەراوردكارییەوە بۆ شیكردنەوەی سیستمە ئابوورییەكان، ئەوەمان بۆ دەركەوت، كاتێ كە سیستمێكی دیموكراسیی كارا لەئارادا دەبێت، ئەوا كاراییەكی زۆر و تەنانەت گەشەیەكی ئابووریی بەهێزتر دەهێنێتە ئاراوە، هەروەها دیموكراسی زامنی ئەوە دەكات، بایەخێكی زیاتر بە خواستی خەڵك بدرێت، لە نێویاندا گرنگیدان بە جیاوازییەكانی پەیوەست بە پێداویستییەكانی ناوچە و پێكهاتەكان. دەكرێت لە سیستمە تاكڕەوەكاندا ئەم لایەنە باشانە كەم ببنەوە، كە بە زۆری ئەم خواستە جیاوازانە فەرامۆش دەكرێن و پشتگوێ دەخرێن. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئاماژەمان پێكرد، ئەوا گرنگە كە بزانین سیستمە دیموكراتییەكان هەمیشە سیستمی سەقامگیر نین و درێژەپێدانیان كارێكی زەحمەتە. بە داخەوە ئەمە بوارێكە كە شارەزایی من تێیدا سنووردارە، بەڵام هەرچۆنێك بێت ئەمە پرسێكی گرنگە و دەبێت بایەخی پێ بدەین، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە پەیوەندیی نێوان بونیادی حوكمڕانی و ئەدای ئابوورییەوە. داتاكانی مێژوو، لە نێویاندا توێژینەوەكانی هاوەڵەكانم لەم ڕووەوە ئاماژە بەوە دەكەن، كە سیستمە دیموكراسییەكان دەتوانن زەمینەی باش بڕەخسێنن لە بواری گەشەی ئابووریدا، هەرچەندە دەبێت لەم ڕووەوە باس لەوە بكەین كە بەڵگەكان لەم ڕووەوە تەواو یەكلاكەرەوە نین. ئەوەی ئەزموون و كەیسی وڵاتی ئەفریقای باشوور پێمان دەڵێت، ئەوەیە كە هێشتا بارودۆخ لەم وڵاتەدا لە پەرەسەندندایە، لەبەر ئەوە پێویستە هەوڵ و كۆششی زیاتر بكەین بۆ بەدەستهێنانی تێگەیشتنێكی تەواو بۆ دەرئەنجامە ئابوورییە درێژخایەنەكان لە سایەی حوكمڕانیی دیموكراسیدا، دەبێت ئەم دەرئەنجامەش هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت.
