کاتێک باس لە کارەساتەکانی مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد دەکرێت، زۆرجار پرۆسەکانی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە زۆرترین ڕووبەری یادکردنەوەکان داگیر دەکەن. بەڵام پێش ئەوەی ئامێرە سەربازییەکانی ڕژێمی بەعس شاخەکانی کوردستان وێران بکەن، "ئامێرە یاسایی و کارگێڕییەکان"ی هەمان ڕژێم، لە دڵی پایتەختدا دەستیان بە گەورەترین پاکتاوی نژادی و ئابووری کرد دژی پێکهاتەیەکی ڕەسەنی کورد، کە ئەوانیش "کوردە فەیلییەکان" بوون. کارەساتی کوردە فەیلییەکان لە سەرەتای هەشتاکاندا، تەنها ڕاگواستنێکی زۆرەملێ نەبوو، بەڵکو مۆدێلێکی مەترسیداری تاوانی دەوڵەت بوو کە تێیدا یاسا وەک چەکێکی کۆمەڵکوژ بەکارهێنرا.

یەکەم: قوربانییەک بە دوو ناسنامەوە (نەتەوەیی و مەزهەبی)
بۆ تێگەیشتن لە هۆکاری کردنی فەیلییەکان بە ئامانجی یەکەمی ڕژێمی بەعس، دەبێت سەیری پێکهاتەی سۆسیۆلۆژی و دیمۆگرافیی ئەم خەڵکە بکەین. کوردە فەیلییەکان هەڵگری دوو ناسنامە بوون کە هەردووکیان بۆ فەلسەفەی شۆڤێنیانەی حیزبی بەعس جێگەی مەترسی بوون:

●      لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد بوون و بەشێکی زۆریان پاڵپشتیی جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی کوردیان دەکرد.

●      لە ڕووی مەزهەبییەوە شیعە بوون، کە ئەمەش لە کاتی سەرهەڵدانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێراندا (١٩٧٩)، بیانوویەکی گەورەی دایە دەست ڕژێمی بەغدا بۆ ئەوەی وەک "هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی عێراق" وێنایان بکات.

بەعس چەمکی (التبعیة الإيرانية - پاشکۆیەتیی ئێرانی) وەک چەکێکی دەروونی و یاسایی دروست کرد، بۆ ئەوەی ڕەسەنایەتیی ئەم کوردانە کە هەزاران ساڵە لە دامێنی چیاکانی زاگرۆس و ڕۆژهەڵاتی دیجلە دەژین، بسڕێتەوە و وەک "بێگانە" مامەڵەیان لەگەڵدا بکات.

دووەم: بڕیاری ٦٦٦؛ کاتێک یاسا دەبێتە ئامرازی جینۆساید
لە (٤ی نیسانی ١٩٨٠)، ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش (مجلس قيادة الثورة) بڕیاری ژمارە (٦٦٦)ی دەرکرد. ئەم بڕیارە لە مێژووی یاسای نێودەوڵەتیدا یەکێکە لە سەیرترین و مەترسیدارترین دۆکۆمێنتەکان، چونکە بە فەرمی بڕیاری دا بە سەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی لە سەدان هەزار هاووڵاتیی فەیلی بە بیانووی ئەوەی گوایە "بەکرێگیراوی بێگانەن".

ئەم پرۆسەیە تەنها سەندنەوەی کاغەزێک نەبوو، بەڵکو سڕینەوەی بوونی مرۆڤێک بوو. لە ماوەیەکی کورتدا، زیاتر لە نیو ملیۆن کوردی فەیلی، بەبێ مۆڵەتدان بە هەڵگرتنی هیچ شتومەکێک، خرانە سەر بارهەڵگرە سەربازییەکان و لەسەر سنوورە مینڕێژکراوەکانی نێوان عێراق و ئێران فڕێدران. زۆربەیان لەناو کێڵگەکانی میندا یان بەهۆی سەرما و برسێتییەوە گیانیان لەدەست دا. ئەمە جێبەجێکردنی پاکتاوی نژادی بوو بە ڕێکارێکی یاسایی.

سێیەم: پاکتاوی ئابووری و بێسەروشوێنکردنی گەنجان
یەکێک لە پاڵنەرە شاراوەکانی ئەم کارەساتە، لایەنە ئابوورییەکەی بوو. کوردە فەیلییەکان بەهۆی لێهاتووییانەوە، بڕبڕەی پشتی بازرگانیی بەغدا و بازاڕەکانی وەک (شۆڕجە) بوون. ڕژێمی بەعس کە خۆی بۆ جەنگێکی درێژخایەن لەگەڵ ئێران ئامادە دەکرد، پێویستی بە سەرچاوەی دارایی بوو. ڕاگواستنی فەیلییەکان هەنگاوێکی ستراتیژی بوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی ملیاران دۆلار لە سەرمایە، موڵک، بازرگانی و کارگەکانیان، تا دواتر بینێرێتە خزمەتی ئامێرە سەربازییەکەیەوە.

لە پاڵ دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵدا، کارەساتە گەورەکە جیاکردنەوەی زیاتر لە(٢٠) هەزار گەنجی فەیلی (لە تەمەنی ١٨ بۆ ٣٠ ساڵی) بوو لە خێزانەکانیان لە کاتی ڕاگواستنەکەدا. ئەم گەنجانە خرانە زیندانە نهێنییەکانەوە و دواتر وەک "کەرەستەی تاقیگەیی" بۆ تاقیکردنەوەی چەکی کیمیایی و بایۆلۆژیی ڕژێم بەکارهێنران، و تا ئەمڕۆش گۆڕی زۆربەیان نەزانراوە.

چوارەم: برینێک کە تا ئەمڕۆش بە کراوەیی ماوەتەوە
لە ساڵی (٢٠١٠)، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق بە فەرمی کەیسی کوردە فەیلییەکانی وەک "تاوانی جینۆساید" ناساند. بەڵام سەرەڕای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە بەسەر عێراقی نوێدا، برینی ئەم پێکهاتەیە هێشتا ساڕێژ نەبووە.

گەڕاندنەوەی مافەکان، ڕەگەزنامە، و موڵکە دەستبەسەرداگیراوەکان کەوتووەتە ناو بەرداشی بیرۆکراسییەکی ئاڵۆزی ئیداری و ململانێی مەزهەبی و سیاسیی ناو بەغدا. کوردە فەیلییەکان ئەمڕۆ خۆیان لەنێوان ململانێی شوناسی نەتەوەیی لە کوردستان و شوناسی مەزهەبی لە بەغدا دەبیننەوە، کە ئەمەش وایکردووە وەک پێکهاتەیەک بەردەوام پەراوێز بخرێن.

کارەساتی کوردە فەیلییەکان وانەیەکی ستراتیژیی تاڵە لە مێژووی سیاسیدا کە پێمان دەڵێت: کاتێک دەسەڵاتێکی تۆتالیتار دەیەوێت نەتەوەیەک لەناو ببات، سەرەتا لە ڕووی یاساییەوە مافی هاووڵاتیبوونی لێ دەسەنێتەوە و پەرژینە یاساییەکەی دەشکێنێت، بۆ ئەوەی دواتر کۆمەڵکوژکردنی لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە ئاسان بێت.

کەیسی فەیلییەکان تەنها یادەوەرییەکی خەمناک نییە، بەڵکو دۆسیەیەکی کراوەی مافی مرۆڤە کە دەبێت سەرکردایەتیی سیاسیی کورد و ناوەندە یاساییەکان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کاری لەسەر بکەن، نەک تەنها بۆ قەرەبووکردنەوەی ماددی، بەڵکو بۆ گەڕاندنەوەی ئەو کەرامەتە مرۆیی و نەتەوەییەی کە لەژێر ناوی بڕیاری (٦٦٦)، دا لێیان سەندراوەتەوە. پاراستنی ناسنامەی کوردە فەیلییەکان، پاراستنی بەشێکی گرنگی شانازییەکانی نەتەوەی کوردە لە مێژووی هاوچەرخدا...