(*)

 

لە سەردەمی نوێی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، پرسی چەکی ئەتۆمی وەک گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی جیهانی و مانەوەی مرۆڤایەتی ماوەتەوە. باسکردن لە ئەگەری بەکارهێنانی ئەم چەکە لەلایەن هێزە گەورەکانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانە ستراتیژییەکانی وەک ئیسرائیل، تەنیا بابەتێکی سەربازی نییە؛ بەڵکو پەیوەستە بە ئاڵۆزییەکی قووڵی سیاسی، یاسایی و ئەخلاقییەوە.

بۆ ئەم بابەتە پێویستە لە گۆشەنیگای تیۆری "ڕیالیزمی بونیادی"ـەوە سەیری هاوکێشەکە بکەین. لەم دیدگایەوە، دەوڵەتان وەک ئەکتەری ئەقڵانی مامەڵە دەکەن کە ئامانجی سەرەکییان مانەوەیە. چەکی ئەتۆمی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا وەک "ئامرازی ڕێگری لە جەنگ" دەبینرێت نەک ئامرازی جەنگ؛ ئەمەش بەهۆی چەمکی "بەرپەرچدانەوەی ستراتیژی". کاتێک لایەنە نەیارەکان دەزانن بەکارهێنانی ئەم چەکە دەبێتە هۆی خۆکوژیی بەکۆمەڵ و تێکشکانی ژینگەیی و ئابووریی جیهانی، جۆرێک لە "هاوسەنگیی ترس" دروست دەبێت کە ڕێگرە لە بەکارهێنانی.
لە دۆخی ئێستادا، هەرچەندە ئاستی گرژییەکان بەرزبووەتەوە، بەڵام هیچ لایەکیان لەژێر هەڕەشەیەکی "بوونیی یان وجودی" ئەوەندە گەورەدا نین کە پەنا بۆ بژاردەی کۆتایی ببەن؛ چونکە تێچووی سیاسی و مرۆیی ئەو بڕیارە، لە قازانجە سەربازییەکەی زۆر زیاترە.
لە لایەکی ترەوە، ستراتیژیی سەربازیی ئەمریکا و ئیسرائیل لەم قۆناغەدا پشت بە "باڵادەستیی تەکنەلۆژیای تەقەمەنییە پێشکەوتووەکان" دەبەستێت نەک هێزی ناوەکی. بەپێی تیۆری "گۆڕانی شێوازی جەنگ"، ئێستا چەکە زیرەکەکان و بۆمبە قورسە نا-ئەتۆمییەکان دەتوانن هەمان ئامانجی تێکشکێنەر بپێکن، بەبێ ئەوەی جیهان تووشی کارەساتی تیشکدانەوە و شەرمەزاریی نێودەوڵەتی بکەن.

ئیسرائیل کە خاوەنی دۆکتراینێکی سەربازیی توندە، تەنها لە حاڵەتێکدا پەنا بۆ (بەکارهێنانی ئەتۆم) دەبات کە هەست بکات دەوڵەتەکە لە لێواری فەوتانی یەکجارییە، کە ئەمەش لە هاوکێشەی ئێستای مەیدانەکەدا دوورە لە ڕاستییەوە.

هاوکات، ئێرانیش بە وریاییەوە یاری بە کارتی "لێواری ئەتۆمی" دەکات بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی، نەک بۆ ڕاکێشانی جیهان بەرەو جەنگێکی ئەتۆمی کە ببێتە هۆی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتەکەی لە تاران.

ئایا لەم ماوەیەدا چەکی ئەتۆمی دژ بە ئێران بەکاردێت؟

بەپشت بەستن بە هەواڵ و توێژینەوەکانی چەندین وێبسایتی جیهانی وەک Reuters و The Guardian و The Wall Street Journal، هەڵسەنگاندنی ئێستای ململانێکان نیشان دەدات کە ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە ماوەیەکی کورتدا زۆر کەمە. بۆ نموونە، Reuters ئاماژە بەوە دەدات کە هێرشەکان تا ئێستا لە چوارچێوەی چەکی ئاسایی ماونەتەوە و ئامانجیان کەمکردنەوەی توانای سەربازی و مووشەکیی ئێرانە. هەروەها، The Guardian جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هەر هەنگاوێک بەرەو بەکارهێنانی چەکی ناوەکی دەتوانێت شەڕەکە بەرەو قۆناغێکی نەکۆنترۆڵکراو ببات.

ڕای زانایانی سیاسی لەبارەی ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دژ بە ئێران:

کێنێس واڵتز و هاوسەنگیی هێز: واڵتز وەک زانایەکی دیاری قوتابخانەی ڕاستیگەرایی، پێی وایە چەکی ئەتۆمی لە بنەڕەتدا ئامرازێکی "ئاشتییە" نەک "شەڕ". ئەو دەڵێت ئەگەر ئێران ببێتە خاوەنی ئەم چەکە، جۆرێک لە بەربەستی دوولایەنە لەگەڵ ئیسرائیل دروست دەبێت؛ ئەمەش وا دەکات هیچ لایەکیان ناوێرێت هێرش بکات، چونکە تێچووەکەی لەناوچوونی هەردوولایە لە یەک کاتدا.

ستیڤن واڵت و تێچووی ستراتیژی: ئەم زانایە ئاماژە بەوە دەکات کە بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دژ بە ئێران، کارەساتێکی گەورەیە بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی. واڵت پێی وایە ئەمە نەک تەنیا ئێران ناوەستێنێت، بەڵکوو دەبێتە هۆی ئەوەی تەواوی وڵاتانی ناوچەکە و جیهان هەوڵی بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی بدەن بۆ پاراستنی خۆیان، ئەمەش سیستەمی ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی چەکی کۆکوژ لەناو دەبات.

ڕۆبێرت کیوهان : کیوهان لە دیدی قوتابخانەی ئازادیخوازییەوە جەخت لە "نۆرمە نێودەوڵەتییەکان" دەکاتەوە. ئەو پێی وایە بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دژ بە ئێران، ئەو شەرعییەتە نێودەوڵەتییە تێکدەشکێنێت کە وڵاتانی ڕۆژئاوا بانگەشەی بۆ دەکەن. بە بڕوای ئەو، دامەزراوەکانی وەک ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی، تاکە ڕێگەی ژیرانەن بۆ چارەسەر، نەک پەنابردن بۆ چەکێک کە هەموو مرۆڤایەتی دەکاتە قوربانی.

جۆن میرشایمەر و شەڕی باو: میرشایمەر وەک ڕاستیگەرایەکی هێرشبەر، پێی وایە زلهێزەکان زۆر بە وریایی مامەڵە لەگەڵ چەکی ئەتۆمیدا دەکەن. ئەو دەڵێت ئەگەر بڕیاری لێدانی ئێران بدرێت، ئەوا بژاردەی یەکەم و کۆتایی هێرشی باو (تەقەمەنی ئاسایی) دەبێت؛ چونکە بەکارهێنانی ئەتۆم لەلایەن هەر وڵاتێکەوە، ڕووسیا و چین ناچار دەکات کاردانەوەی توندیان هەبێت و مەترسیی جەنگی جیهانیی سێیەم دروست دەکات.

لە کۆتایدا: ئەگەری ڕوودانی هێرشی ئەتۆمی لەم ماوەیەدا لە ڕووی زانستی و ستراتیژییەوە زۆر دوورە. ململانێی ئێستا زیاتر لە چوارچێوەی "جەنگی کۆنترۆڵکراو" و "پێشبڕکێی هەژموون" دەمێنێتەوە. چەکی ئەتۆمی لێرەدا تەنها وەک سێبەرێکی ترسناک بۆ دیاریکردنی هێڵە سوورەکان کاردەکات. واقیعی سیاسی پێمان دەڵێت کە هێزە گەورەکان هەمیشە لە "لێواری هەڵدێر" دەوەستن بەڵام خۆیان تێ هەڵنادەن، چونکە بەرژەوەندییە ئابووری و جیهانییەکان ڕێگرن لە هەر سەرکێشییەک کە کۆتایی بە شارستانییەتی مرۆڤ بهێنێت. لەگەل ئەوەشدا زانایان وەک "مەحاڵێکی سیاسی" سەیری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دژ بە ئێران دەکەن، مەگەر لە حاڵەتێکی زۆر دەگمەن و کتوپڕدا کە هەڕەشەی ڕاستەوخۆ لەسەر بوونی وڵاتێکی تری ئەتۆمی دروست ببێت.

(*)

توێژەری سیاسی و مامۆستای زانکۆ.