گۆڕانکارییە مێژووییە گەورەکان لە بەیاننامەیەکی فەرمی یان ساتێکی سەرەکیدا خۆیان ڕاناگەیەنن. بەڵکو زۆرجار لە ڕێگەی زنجیرەیەک قەیرانەوە دەکرێتەوە کە لەبری چارەسەرکردن بەڕێوەدەبرێن و لەبری تێگەیشتن لەخۆدەگرن.

کاتێک فشارە هەڵاوسانەکان هاوکات دەبن لەگەڵ ناهاوسەنگی قەرزە سەروەرییەکان و کورتهێنانە ئابوورییەکان لەگەڵ ڕەقبوونی سیاسی و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵایەتیدا بێت ئەوەی جیهان ڕووبەڕووی دەبێتەوە لۆژیکی خولگە ئابوورییە ئاساییەکان تێدەپەڕێنێت و دەچێتە کایەی وەرینی پێکهاتەیی خودی سیستەمی نێودەوڵەتی. ئەو سیگناڵانەی کە لە ناوەندەکانی بڕیاردان و بازاڕەکان و ململانێ جیۆپۆلەتیکیەکانەوە سەرچاوە دەگرن، پێشنیاری قۆناغێکی ڕاستکردنەوە ناکەن بەڵکو گۆڕانکارییەکی نیگەرانکەر لە سیستەمێکەوە کە لانیکەم تاڕادەیەک توانای پاراستنی هاوسەنگی هەبووە بۆ واقیعێک کە بەڕێوەبردنی قەیرانەکان پێشینەی پلاندانان بێت کە یاساکان بە ئیستسناء جێگەیان دەگرێتەوە و دامەزراوەکان بە ڕێوشوێنی کاردانەوە. لە چوارچێوەیەکی وەهادا باس لە سەقامگیری دەبێتە جۆرێک لە وەهم و داڕمان دەبێتە ئەگەرێکی خەزان نەک ڕووداوێکی لەناکاو.
لێرەوە پرسیارەکە سەبارەت بە سروشتی چرکەساتی ئێستا لە ڕەشبینییەوە ناخرێتەڕوو بەڵکو وەک هۆشدارییەکی سیاسی پێویست و دیدگایەک بۆ بەیانییەکی نوێ شایستەی مرۆڤایەتییە.
ئایا جیهان شایەتحاڵی کۆتایی سەردەمێکی مێژووییە کە ئامراز و شەرعیەتی خۆی تەواو کردووە یان بەڕاستی چووەتە ناو ڕێگایەکی دوور و درێژی داڕمانەوە کە تێچووی بە توانای ئەکتەرەکان بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییەکەی دیاری دەکرێت نەک بە مەبەستە ڕاگەیەندراوەکانیان؟ پشتگوێخستنی ئەم پرسیارە وەڵامەکە دواناخات؛ بەڵکو ڕێگە دەدات دواتر لەلایەن واقیعە توندتر و کەمتر بەڕێوەبەرەکانەوە بسەپێندرێت.
ئەوەی ئێمە ئەزموونی دەکەین دەتوانرێت وەک کۆتایی سەردەمێکی مێژوویی بیری لێبکرێتەوە، نەک وەک قەیرانێکی تێپەڕ لە ئەدای سیاسی یان ئابووریدا بەڵکو وەک دەربڕینێک لە ماندووبوونی ئەو مۆدێلەی کە دەیان ساڵە جیهانی بەڕێوەبردووە.
سیستەمەکان تەنیا کاتێک ناکەون کە لە ڕووی سەربازییەوە شکستیان هێنا، بەڵکو کاتێکیش کە نەتوانن ئەو واقیعە ڕوون بکەنەوە کە بەرهەمیان هێناوە یان چارەسەر پێشکەش بەو قەیرانانە بکەن کە لە ڕووی ستراکتۆرییەوە بوونەتە بەشێک لە بوونیان.
یەکێک لە دیارترین نیشاندەرەکانی کۆتایی ئەم سەردەمە وەرینی شەرعیەتی ئەو نەزمە نێودەوڵەتییە لیبراڵەیە کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەم شێوەی گرتەبەر. ئەم سیستەمە کە لەسەر بنەمای دامەزراوەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانی دامەزراوە بڕیار بوو میکانیزمی دادپەروەرانە بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ و گەشەسەندن دابین بکات بەڵام دەیان ساڵی ڕابردوو گۆڕانی لە چوارچێوەی حوکمڕانی جیهانییەوە بۆ ئامرازێک کە بەپێی هاوسەنگی هێز بەڕێوەدەبرێت کە ڕێساکان بۆ لاوازەکان جێبەجێ دەکرێن و کاتێک لەگەڵ بەرژەوەندیی زلهێزەکاندا ناکۆکییان دەبێت هەڵپەسێردراون.
ئەو شەڕانەی کە بەبێ مۆڵەتی نێودەوڵەتی بەڕێوەدەچن و ئەو سزایانەی لە دەرەوەی هیچ چوارچێوەیەکی یاساییدا سەپێنراون ئاماژەن بۆ ئەوەی کە سیستەمەکە چیتر شەرعیەت دروست ناکات بەڵکو ئەوەی کەمێک لێی دەمێنێتەوە دەخوات.
لە ڕووی سیاسییەوە کۆتایی ئەم سەردەمە لە قەیرانی خودی دەوڵەتی نەتەوەدا دەردەکەوێت. دەوڵەت کە جارێک وەک گەرەنتی سەقامگیری و دادپەروەری کۆمەڵایەتی پێشکەش کرا بووەتە بێتوانا لە پاراستنی هاووڵاتیانی لە وەرینی ناوخۆیی ناجێگیری بازاڕە جیهانییەکان یان تەنانەت بڕیارەکانی دەرەوەی سنوورەکانی.
زلهێزەکان ئەمڕۆ خۆیان بە بارمتەی زنجیرەکانی دابینکردنی جیهانی یان بازاڕە داراییەکان دەبیننەوە کە توانای سزادانیان هەیە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا. ئەمەش بەو مانایەیە کە سەروەری سیاسی ناڕێژەیی بووە لەگەڵ بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی ناهاوسەنگییەکی مەترسیدار لە لۆژیکی حوکمڕانیدا.
لەسەر ئاستی زلهێزەکان گۆڕان لە کێبڕکێی کۆنترۆڵکراوەوە بۆ ململانێی کراوە لەسەر ڕێساکان نیشانەیەکی دیکەی کۆتایی سەردەمێکە.
بۆ نموونە ململانێی نێوان ئەمریکا و چین ئیتر تەنیا لەسەر کاریگەریی بازرگانی یان تەکنەلۆژی نییە بەڵکو پەیوەندی بە خودی پێناسەی یاساکانەوە هەیە کێ دایاندەنێت؟ وە کێ مافی ئەوەی هەیە بیانشکێنێت؟ ئەم جۆرە ململانێیە سەر بە سیستەمێکی جێگیر نییە بەڵکو ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی ئینتقالی کە تێیدا هێشتا کۆنتورەکانی هاوسەنگییەکی نوێ نەبلورین.
ئەمەش زیاد دەکرێت داڕمانی ئەو وەهمەیە کە پەیوەندی بە سەقامگیری ئابووری درێژخایەنەوە هەیە؛ مۆدێلەکە لەسەر بنەمای قەرز و فراوانکردنی ڕێژەی پارە و دواخستنی قەیرانەکان لە ڕێگەی ئامرازە داراییەکانەوە گەیشتوەتە سنوورەکانی. هەڵاوسانی ئەمڕۆ ڕووداوێکی ناوازە نییە وەک لە ڕابردوودا بەڵکو ئامرازێکی سیاسی ڕانەگەیەندراوە بۆ گواستنەوەی تێچووی قەیرانەکان بۆ سەر کۆمەڵگا. کاتێک سیاسەتە دراوییەکان دەبنە ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی توڕەیی کۆمەڵگا لەبری بەدیهێنانی دادپەروەری ئابووری ئاماژەیە بۆ دۆخێکی سەختی مێژوویی نەک تەکنیکی.
لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە کە ئەم گۆڕانکاریانە لە کاتێکدا ڕوودەدەن کە نوخبە سیاسییەکان ناتوانن گێڕانەوەیەکی قەناعەتپێکەر بۆ داهاتوو بەرهەم بهێنن.لە قۆناغەکانی پێشووی سەرکەوتندا نوخبەکان توانیویانە بەڵێنی گەشەکردن خۆشگوزەرانی یان ئاسایش بدەن ئەمڕۆ زۆربەی گوتاری سیاسی لە دەوری بەڕێوەبردنی زیانەکان و بانگەوازکردن بۆ سەبر و هۆشداریدان لە خراپترەکانی داهاتوو دەسوڕێتەوە.
کاتێک نوخبەکان بەڵێن نادەن و پەنا بۆ تاکتیکی ترساندن دەبەن بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دان بەوەدا دەنێن کە ئەو سەردەمەی نوێنەرایەتیان دەکەن نزیکە لە کۆتایی. بۆیە تێگەیشتن لەوەی کە ئێمە وەک کۆتایی قۆناغێکی مێژوویی ئەزموونی دەکەین لەسەر بنەمای ڕەشبینی نی ..