(1)

دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی «سوركامپ - suhrkamp»ی بەناوبانگی ئەڵمانیا كۆچی دوایی یەكێك لە گرنگترین بیرمەندانی ئەڵمانیا و فەیلەسووف و كۆمەڵناس «یۆرگن هابرماس» (Jürgen Habermas) ڕاگەیاند. هابرماس ڕۆژی شەممە ١٤/٣/٢٠٢٦ لە تەمەنی ٩٦ ساڵیدا لە شاری ستارنبێرگ (Starnberg)ی ئەڵمانیا كۆچی دوایی كرد، بەمەش یەكێك لە دیارترین دەنگە كاریگەرەكانی ئەڵمانیا لەسەر ئاستی جیهان كپ بوو.

هەر وەك «تارق ئەلبەهار Tariq Albahhar»ی توێژەر دەڵێت: ڕۆژی كۆچی دوایی هابرماس، ڕۆژێكی خەمناكە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ڕەنگە ئەو مەزنترین فەیلەسووف بێت، كە دوای ئەرستۆ هاتبێت و ئەگەری زۆرە یەكێك بێت لە دوایین فەیلەسووفە مەزنەكان.

 

(2)

ماتەمینی

«فریدریچ مێرز Friedrich Merz» ڕاوێژكاری ئەڵمانیای فیدڕاڵ (لە پارتی یەكێتیی دیموكراتیی مەسیحی CDU)، سەبارەت بە كۆچی دوایی هابرماس گوتی:

«ئەڵمانیا و ئەورووپا یەكێك لە گرنگترین بیرمەندانی سەردەمی ئێمەی لەدەست دا. یۆرگن هابرماس بە دیدێكی قووڵ و پێگەیەكی شكۆداری مێژووییەوە هاوشانی پەرەسەندنە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان هەنگاوی دەنا». گوتیشی: «وردبینییە شیكارییەكانی ئەو بە شێوەیەكی بەرفراوان، گوتاری دیموكراسییان داڕشت و سنوورەكانی وڵاتەكەمانی تێپەڕاند، ئەو وەك مەشخەڵێك بوو لەنێو دەریایەكی پڕ شەپۆلدا». ئاماژەشی بەوە كرد: «شاكارە كۆمەڵناسی و فەلسەفییەكانی، كاریگەرییان لەسەر نەوەكان لە توێژەران و بیرمەندان هەبووە. بۆ كۆمەڵگەی ئێمەش، قووڵیی فكریی هابرماس و لیبرالیزمەكەی قەرەبوو ناكرێنەوە. وتەكانی هەم پێوەر بوون و هەم ئالنگاری. هەمیشە بیری دەنگی ئەو دەكەین».

«فرانك ڤاڵتەر شتاینمایەر Frank-Walter Steinmeier»ی سەرۆكی ئەڵمانیا، لە نامەیەكی سەرەخۆشیدا بۆ بنەماڵەی هابرماس نووسیویەتی:

«بە لەدەستدانی یۆرگن هابرماس، بیرمەندێكی مەزنی سەردەمی ڕۆشنگەریمان لە دەست دا، كە دژایەتییەكانی مۆدێرنیتەی دۆزییەوە و «دوای جەنگی دووەمی جیهانی، بەشدارییەكی گەورەی پێشكەش كرد لە كرانەوەی سەركەوتووانەی فكریی وڵاتەكەمان بەڕووی كەلتووری سیاسیی ڕۆژئاوادا، ئەمەش ڕێگەی بۆ دیموكراسییەكی چەسپاو خۆش كرد». هەروەها دەڵێت: «هابرماس بە جۆش و خرۆشەوە بەرگری لە تێپەڕاندنی مەیلی نەتەوەپەرستی و یەكێتیی ئەوروپا كرد، وەك وانەیەك كە لە جەنگ و جینۆساید و حوكمی تۆتالیتارەوە فێری ببووین».

گرنگیی جیهانیی یۆرگن هابرماس لە كاردانەوە نێودەوڵەتییەكاندا بە كۆچیی دوایی ئەو دەردەكەوێت. بەپێی ڕۆژنامەی (زود دویچە تسایتونگ SZ)، «ئیمانوێل ماكرۆن Emmanuel Macron»ی سەرۆكی فەرەنسا، ستایشی ئەم فەیلەسووفەی كرد و بە «ئەوروپییەكی مەزن» وەسفی كرد كە میراتێكی دەوڵەمەندی فكریی بەجێ هێشتووە، گوتیشی: «ئەو ژیانی خۆی بۆ پرەنسیپی یەكێتیی ئەوروپا و هەوڵدانی بەردەوام بەدوای ئەو پرەنسیپە جیهانییانە تەرخان كرد، كە پێكەوەژیانێكی ئازاد و یەكسان و مرۆیی ڕێكدەخەن».

هەروەها ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس António Guterre ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، خەمباریی قووڵی خۆی بۆ كۆچی دوایی هابرماس دەربڕی و گوتی: «هیچ فەیلەسووفێك بەقەد یۆرگن هابرماس كاریگەریی لەسەر فكری سیاسیی من نەبووە.» گۆتێرێس ئاماژەی بەوەش كرد كە بەشدارییەكانی هابرماس»كاریگەرییەكی زۆری هەبووە لە تێگەیشتنمان بۆ سرووشت و بەهای كۆمەڵگە دیموكراتییەكان.» گۆتێرێس بەتایبەت سەرسام بوو بە بیرۆكەكانی ئەو فەیلەسووفە دەربارەی تایبەتمەندیی دیموكراسی مۆدێرن: «دیالۆگی بەردەوام لەنێوان بڕیاردەرانی سیاسی و كۆمەڵگەی مەدەنی، بۆیە ئێمە ئەمڕۆ لە هەموو كاتێك زیاتر پێویستمان بەم كارلێكە بەردەوامە هەیە.» ئەم گفتوگۆیەی نێوان سیاسەت و خەڵك لە جاران گرنگترە بۆ ئەوەی باشتر لەو ئالنگارییانە تێبگەین كە ڕووبەڕوومان دەبنەوە و چارەسەری كاریگەریش بدۆزینەوە.»

پڕۆفیسۆر ئێنریكۆ چلیف Enrico Schleiff سەرۆكی زانكۆی گۆتە لە فرانكفۆرت Goethe-Universität Frankfurt، كە هابرماس ساڵانێكی زۆر وانەی لێ دەگوتەوە، لە بەیاننامەیەكی ڕۆژنامەگەریدا سەبارەت بە كۆچی گرنگترین فەیلەسووفی جیهان گوتی: كارە پێشەنگەكانی یۆرگن هابرماس، هەروەها ئامادەبوونی كەسی لە زانكۆكە و پەیوەندییە نزیك و متمانەپێكراوەكانی لەگەڵ زۆرێك لە ئەندامانی زانكۆكەمان، شوێنەوارێكی وایان دەبێت كە زۆر لە ژیانی ئەم توێژەرە ناوازەیە تێپەڕ دەبێت».

لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ ڕۆژنامەی (زود دویچە تسایتونگ SZ)دا، مێژوونووسی ئەڵمانی پڕۆفیسۆر نۆربێرت فرای (Norbert Frei یادی گفتوگۆكانی لەگەڵ هابرماس كردەوە، كە زۆربەیان لەسەر ئاسۆكانی ئەوروپا و ئایندەی دیموكراسی بوون. لەم بارەوە گوتی: «گفتوگۆكانمان بە ئاگاییەكی ورد و هەستیارییەكی زۆر بۆ گۆڕانكارییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان بوون. هەروەها خواستی ئەو بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەكانی لەسەر ئەزموونی هاوچەرخی خۆی بخاتە ژێر ئەو شتەی كە بە چاوی ڕەخنەگرانەی مێژوونووسی هاوچەرخی دەزانی».

كۆمەڵناسی ئەڵمانی خاتوو پڕۆفیسۆر ئیڤا ئیلۆز Eva Illouz بە هەمان ڕۆژنامە SZی گوتووە: بە كۆچی دوایی هابرماس تووشی شۆك بووم، ئەم كۆچە بەواتای كۆتایی سەردەمێك دێت: «ئەو ویژدانی زیندووی ئەڵمانیا و ئەوروپا بوو. چاوپۆشیی لە تاوانەكانی ئەوروپای نەدەكرد، كەچی یارمەتیشی داین باوەڕمان بە خۆمان هەبێت.»

فۆڵفرام ڤایمەر Wolfram Weimer ی وەزیری دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ كاروباری ڕۆشنبیری، جەختی لە پێگەی هابرماس كردەوە و گوتی: «وەك بیرمەندێكی بلیمەت، یۆرگن هابرماس بنەما فكرییەكانی دیموكراسیی ئێمەی داڕشت.» لەلای خۆیەوە ویلی فینكلەر Willi Winkler لە هەمان ڕۆژنامەدا SZ لە هاوخەمیی ئەودا نووسیویەتی: «هابرماس وەك ‹مەلە گەردەلوول› (Der Sturmvogel) وابوو، تا دوا ڕۆژەكانی ژیانی، ڕەخنەی لە (دەستەبژێرە سیاسییە پەراوێزخراوەكان) دەگرت.»

لە گۆڤاری (دێر شپیگڵ)ی بەناوبانگدا، تۆبیاس ڕاپ Tobias Rapp بۆ هاوخەمیی ئەو نووسیویەتی: كەس وەك هابرماس لە كۆماری ئەڵمانیای فیدراڵ تێنەگەیشتووە، ئەو كاریگەرترین كەس بوو لەوەتەی ساڵی١٩٤٥ەوە تا دواسات، بە جۆشەوە بەشداریی هەموو مشتومڕەكانی دەكرد. یادەوەریی كەسێك كە هەمیشە لە زیرەكترین ڕەخنەگرەكانی خۆی زیرەكتر بوو.

تۆماس پیكێتی Thomas Piketty بیرمەندی ئابووری، كۆچی دوایی هابرماسی بە «زیانێكی گەورە بۆ ئەوروپا و جیهان» ناوبرد و گوتی: «ئەمڕۆ لە هەر كاتێك زیاتر پێویستمان بە گەشبینی و میراتەكەی ئەو هەیە، بۆ بەهێزكردنی دیدێكی فیدراڵی و سۆسیال دیموكرات بۆ ئەوروپاو پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان.» هابرماس زۆر جار ڕەخنەی لە «دەستەبژێری سیاسی» دەگرت و داوای بەشداریی فراوانتری گەلی دەكرد لە پرۆسەی تەواوكاریی ئەوروپادا. هەروەها هەر لە سەرەتاوە داكۆكی لە دەستووری ئەوروپا دەكرد و، جەختی لەسەر پێویستی بوونی فەزای گشتیی ئەوروپی دەكردەوە.

لەلای خۆیەوە، مایكل هێسە Michael Hesse ڕوونی كردەوە كە هابرماس بە گرنگترین كەسایەتیی قوتابخانەی فرانكفۆرت دادەنرێت. تیۆری ئەو لە پەیوەندییەكەی، كاریگەریی لەسەر نەوەكانی بیرمەندان لە سەرانسەری جیهاندا هەبووە.

مێژوونووسی هاوچەرخ تیمۆسی گارتۆن ئاش Timothy Garton Ash گوتی: «هابرماس یەكێك بوو لە دیارترین كەسایەتییە فكرییەكانی ڕۆژئاوای دوای جەنگ. بەشدارییەكی زۆری كرد لە داڕشتنی تێگەیشتنمان بۆ بەهاكان و سروشتی ئەمڕۆی ڕۆژئاوا. لەبەر ئەوەی ئەم ڕۆژئاوایە لە هەموو لایەكەوە هەڕەشەی لەسەرە، بەرهەمەكانی ئەو - بۆ نموونە لەسەر كایەی گشتیی دیموكراتی و شێوەی ئەو ئەوروپایەی لە سەدەی بیست و یەكدا پێویستمانە- ئێستا زۆر پێویستترن و بە تەواوی لەدەستمان دا.»

فەیلەسووفی ئەمریكی جەیسۆن ستانلی Jason Stanley بە ڕۆژنامەی فرانكفورترڕوندشاو FRی گوتووە: «هابرماس گرنگترین فەیلەسووفی ئەڵمانیای دوای جەنگ بوو. تاكە فەیلەسوفی مێژوویی جیهانییە كە لە ماوەی نیو سەدەی ڕابردوودا لە ئەڵمانیا چالاك بووە. ژیانی خۆی بۆ پرەنسیپەكانی دیموكراسی تەرخان كرد. لە كاتێكدا كۆچی دوایی دەكات كە ئەو پرەنسیپانەی بەرگری لێ دەكردن خەریكە كاڵ دەبنەوە، لە كاتێكدا فاشیزم بەهێزەوە لە ئەڵمانیا و جیهاندا سەر هەڵدەداتەوە.»

زەحمەتە پێمان وا نەبێت، كە دیموكراسیی ئەڵمانیا بەشێكی لەسەر هەوڵەكانی ئەو بنیاد نراوە و ڕەنگە كۆتاییەكەی بە ڕۆیشتنی ئەو نزیك بێت.

ڕۆژنامەی بەناوبانگی بەریتانی گاردیەن The Guardian، لە 14ی ئازاری 2026دا سەبارەت بە مردنی هابرماس ئەمەی نووسیوە و دەڵێت: «یەكێك لە كەسایەتییە دیارەكانی مێژووی فیكریی ئەڵمانیای دوای جەنگ، هابرماسە كە بە تیۆری بنیادنانی سازانی سیاسی ناسراوە. بە شێوەیەكی بەرفراوان وەك یەكێك لە كاریگەرترین فەیلەسوفەكانی سەدەی بیستەم دادەنرێت و ڕۆڵی سەرەكی بینیوە، لە داڕشتنی گوتاری تەواوكاریی ئەوروپا و پێكهێنانی یەكێتیی ئەوروپا.»

هابرماس هەروەها وەك بیرمەندێكی مشتومڕاوی ناسرابوو، كە بۆ چەندین دەیە بەردەوام خەریكی مشتومڕە سیاسییەكان بوو. جارێك هابرماس ڕایگەیاندبوو «بەشداری گشتی گرنگترین ئەركی فەلسەفەیە».

ڕۆمان یۆس Roman Yos كە كتێبێكی تایبەت بە گفتوگۆكانی لەگەڵ هابرماس دەركردووە، دەڵێت «هەر كاتێك ڕەوشی هەستی نیشتمانی، یان ئێستا و داهاتووی ئەورووپا وا دەركەوت كە لە مەترسییەكی جددیدا بێت، دەتوانرا پشت بە ڕاگەیاندنە گشتییەكانی ببەسترێت».

 كۆمەڵەی كۆمەڵناسی ئەڵمانی(Die Deutsche Gesellschaft für Soziologie (DGS ئەم سەرەخۆشییەی بڵاوكردەوە: «بە كۆچی دوایی یۆرگن هابرماس، لاپەڕەیەك لە مێژوو دەنووشتێتەوە، لاپەڕەیەك كە وەك كۆمەڵناس و فەیلەسوف و تەنانەت وەك كەسایەتییەكی ڕۆشنبیریی گشتی بەشدارییەكی زۆری تێدا كردووە، ڕەنگە پێویست بێت ئەمە وەك ئالنگارییەك سەیر بكەین.»

(3)

سەرگوزەشتەی ژیانی هابرماس

هابرماس لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٢٩ لە دوسڵدۆرف لە دایك بووە. ئەو كاتە خێزانەكەی لە شاری گومێرزباخ Gummersbach نیشتەجێ بوون. باوكی ئەو سەرۆكی ژووری پیشەسازی و بازرگانیی ناوخۆیی بووە، دەوترێت دایكی هێزی فكریی ڕاستەقینەی ناوماڵ بووە و، هابرماس حەزی لە فكری «تەجرید Abstract «ی لەو وەرگرتووە. لە سەرەتای ژیانیدا لە گومێرسباخ، وەك قوتابییەكی بەتوانای ناوازە مامۆستایەك بە ناوی (ئەپێل Apel) سەرنجی هابرماسی وەك قوتابییەكی بەهرەدار بۆ خۆی ڕاكێشا. دواتر لە زانكۆدا كوڕی مامۆستاكەی ناسی كە بە هەمان شێوە، بوو بە بیرمەند و فەیلەسوف (كارل ئۆتۆ ئەپێل Karl-Otto Apel 1922-2017 ) و پەیوەندییەكی درێژخایەن و بەرهەمدار لە نێوانیاندا پەرەی سەند.

وەك زۆربەی نەوەی خۆی، ئەزموونی هابرماس لەگەڵ سۆسیالیزمی نەتەوەیی (نازیزم) دوای ساڵی ١٩٤٥، بووە بنەمای سیاسی و ئەخلاقی بۆ بونیادنانی فەلسەفەی «پەیوەندیی» (Communication).

لە ساڵی ١٩٤٩ دەستی بە خوێندن كرد لە گۆتینگن Göttingen، پاشان زیورخ Zürich و دواجار بۆن Bonn، كە لەوێ لە ساڵی ١٩٥٤ دكتۆرای لەسەر «شێڵینگ Schelling» بەدەستهێنا.

لە دیارترین مامۆستا ئەكادیمییەكانی لەو ساڵانەدا، ئێریچ ڕۆتاكەر Erich Rothacker و ئۆسكار بێكەر Oskar Becker بوون؛ هەروەها تیۆدۆر لیت Theodor Litt و نیكۆلای هارتمان و كارل ئۆتۆ ئەپڵ Nicolai Hartmann und Karl-Otto Apel كاریگەرییەكی زۆریان لەسەری هەبوو، كە دواتر توانی لە بازنەی وۆڵفگانگ ئابێندرۆسدا خوێندنی هابیلیتەیشنی ئەكادیمی تەواو بكات.

لە ساڵی ١٩٥٦، هابرماس چووە پەیمانگای فرانكفۆرت بۆ توێژینەوە كۆمەڵایەتییەكان و لەگەڵ تیودور ئەدورنو Theodor W. Adorno وماكس هوركهایمەر Max Horkheimer. كاری كرد. پەیوەندییەكەی لەگەڵ هۆركهایمەردا ئاڵۆز بوو، لە كاتێكدا پەیوەندییەكەی لەگەڵ ئەدۆرنۆ بەرهەمدارتر بوو. هابرماس لە تەمەنێكی بچووكەوە دەستی بە نووسین بۆ ڕۆژنامەكان كردووە، سەرەتا بۆ ڕۆژنامەیەكی ناوخۆیی لە گومێرسباخ و دواتر بۆ ڕۆژنامە نیشتمانییەكان.

هێرشە بەناوبانگەكەی بۆ سەر «مارتن هایدیگەر Martin Heidegger 1889-1976)»، كە لە ڕۆژنامەی (فرانكفورتر ئەلجماینە تسایتونغ FAZ) تۆمەتباری كرد بە پەردەپۆشكردنی فەلسەفەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ نازییەكان، نیشانی دا كە ئەو ئامادەیە لێپرسینەوە لە دەسەڵاتە فكرییەكان بكات.

هابرماس بوو بە پڕۆفیسۆر لە زانكۆی هایدلبێرگ Heidelberg، پاشان زانكۆی فرانكفۆرت Frankfurt دواجار بەڕێوەبەری پەیمانگای ماكس پلانك Max-Planck-Institute Starnberg لە شاری شتاربیرگ Starnberg. ئەو تەنیا فەیلەسووفێكی ئەكادیمی نەبوو، بەڵكو بیرمەندێكی گشتی بوو بە مانای تەقلیدی وشە: بیرمەندێك كە بە داناییەكی زۆرەوە دەستوەردانی لە ململانێ سیاسی و ئەخلاقییەكانی كۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیادا كرد، تەنانەت ئەگەر هەندێك جار بە هەڵەیش بهاتایە، بەڵام هەمیشە جەختی لەسەر پێویستیی كۆمەڵگە دیموكراسییەكان دەكردەوە كە پێش عەقڵ خۆیان پاساو بدەنەوە.

باوەڕی ئەو وابوو، پێكهێنانی داڕشتنی ڕای گشتی بۆ مانەوەی دیموكراسییەكان كارێكی زۆر گرنگە، بەردەوامیی نووسینی كتێب و بابەتەكانی ڕۆژنامەی هابرماس تا ساڵانی دواتر ئەوە ڕوون دەكاتەوە. لە چاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی لە ساڵی ٢٠١٥، ڕەخنەی لە ئەنگێلا مێركڵ ڕاوێژكاری ئەوكاتە گرت كە قوماری لەسەر ناوبانگیی ئەڵمانیا لە دوای جەنگ كردووە بە هەڵوێستی توندڕەوی حكومەتەكەی لە كاتی قەیرانی قەرزەكانی یۆنان.

لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕەخنەی لە «ئەنالینا بێربۆك Annalena Baerbock»ی وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا» گرت. ئەو ئەندامەی پارتی سەوز بوو، بەهۆی ئیدانەكردنی «زۆر متمانە بەخۆبوون» و «توند»ی جەنگی ڕووسیا لە ئۆكرانیا. لێدوانەكەی كە دەڵێت شەڕی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە دوای هێرشەكانی حەماس لە ٧ی ئۆكتۆبەر «لە بنەڕەتدا ڕەوا بووە»، بووەتە جێگەی سەرسوڕمانی زۆرێك لەو فەیلەسووفانەی شوێنكەوتووی «تیۆریی ڕەخنەیی» قوتابخانەی فرانكفۆرت بوون، كە نامە ڕەخنەییەكەیان بڵاوكردبووەوە.

(4)

فكر و شاكارەكانی

كاروانی پیشەیی هابرماس، حەوت دەیەی خایاند و جەختی لەسەر بنەماكانی تیۆری كۆمەڵایەتی، دیموكراسی و سەروەریی یاسا دەكردەوە. یەكەم بەرهەمی سەرەكییی كتێبی «گۆڕانی بونیادی كایەی گشتی» بوو لە ساڵی ١٩٦٢، كە یەكسەر كردیە پێشەنگی گوتاری فیكری. هابرماس لەم كتێبەدا باس لە سەرهەڵدان و گەشەسەندن و دابەزینی كایەی گشتی بۆرژوازی دەكات. ئەو فەزایەی كە لە نێوان دەوڵەت و ژیانی تایبەتیدا هەیە، كە هاووڵاتیان لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەری و مشتومڕ و كۆمەڵە و ساڵۆن و كافێكانەوە دەسەڵاتی سیاسی دەخەنە ژێر لێكۆڵینەوەی ڕەخنەگرانەوە. ئارگومێنتی ناوەندی كتێبەكە لە دەستنیشانكردنی بچووكبوونەوەی ئەم كایەدایە: میدیای گشتی و كەلتووری بەكاربەر و ئامێری حزبە سیاسییەكان و بەرژەوەندییە ڕێكخراوەكان هەڕەشەی گۆڕینی فەزای گشتیی عەقڵ دەكەن بۆ گۆڕەپانێكی دەستكاریكردن و كاریگەری.

دواتر لە ساڵی ١٩٦٣ كتێبی (تیۆری و پراكتیك)، پاشان لە ساڵی ١٩٦٨دا (مەعریفە و بەرژەوەندییە مرۆییەكان)ی نووسی، كە یەكێكە لە شاكارە گرنگەكانی كۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا. هابرماس لەم كتێبەدا دژی بیرۆكەی ئەوەی كە زانست بە تەواوی بێبەشە لە هیچ پێشگریمانەیەك، یان بەهایەك مشتومڕ دەكات. ئەو دەڵێت: زانین هەمیشە لە لایەن بەرژەوەندییەكانەوە دەجووڵێت. بەرژەوەندیی تەكنەلۆژی لە كۆنتڕۆڵكردن، بەرژەوەندیی پراكتیكی لە تێگەیشتن، بەرژەوەندیی ڕزگاریخوازانە لە ڕۆشنگەری و ڕزگاریدا. كتێبەكانی وەك *تەكنۆلۆژیا و زانست وەك ئایدیۆلۆژیا* و *بزووتنەوەی ناڕەزایەتی و چاكسازیی زانكۆكان* دەكەونە ناو ئەم چوارچێوەیە. هابرماس لەم كاتەدا بە شێوەیەكی بەرهەمدار دەینووسی، بە شێوازێك كە هەم ئەكادیمی و هەم مشتومڕ بوو و، بە تامەزرۆییەوە دەستوەردانی دەكرد.

لە كتێبە سەرەكییەكەیدا ساڵی 1981بە ناوی (تیۆریی كردەی پەیوەندیی) كە لە دوو بەرگدا بڵاوی كردەوە. هابرماس لە ڕێگەی ئەم كارەوە هەوڵی دا تیۆری كۆمەڵایەتیی ڕەخنەگرانە دابمەزرێنێتەوە، نەك لە ڕێگەی فەلسەفەی هۆشیاری، یان مۆدێلی خەباتی چینایەتی، بەڵكو لە ڕێگەی زمان و تێگەیشتن و عەقڵانییەتی پەیوەندییەوە. هابرماس ڕایوایە پێوەر بۆ ڕەخنە لە هێزی وێرانكەری گوتاردایە كە ئاراستەی خودی تێگەیشتن دەكات. كۆمەڵگەكان كاتێك دەچنە ناو قەیرانەكانەوە، كە پارە و دەسەڵات و ئیدارە جیهانی ژیان كۆنتڕۆڵ دەكەن، كە تێیدا مرۆڤەكان هێشتا وەك قسەكەر و گوێگر و پرسیاركەر كارلێك دەكەن. ئازادیی مۆدێرن تەنیا كاتێك جێگیرە كە دامەزراوەكانی بەهۆی هێزی زۆرەملێی پاساوەوە سنووردار بن. ستانداردە ئەخلاقییەكان تەنیا كاتێك ڕەوا دەبن كە هەموو ئەوانەی كاریگەرییان لەسەرە لە ڕێگەی گفتوگۆی عەقڵانییەوە لەسەریان ڕێك بكەون.

دوایین كارە گرنگەكانی، وەك «گوتاری فەلسەفیی مۆدێرنێتە» و «فكری پاش میتافیزیكی»، «لەنێوان ڕاستییەكان و پێوەرەكاندا» و دواجاریش كارە زەبەلاحەكەی «مێژوویەكی فەلسەفەش»، ڕادەی فراوانیی ئەم فیكرە نیشان دەدەن. لە كتێبی «لەنێوان ڕاستییەكان و پێوەرەكاندا»، هابرماس تیۆریی خۆی لەبارەی «یاسا و دیموكراسی» پەرە پێدا و لە نووسینەكانی دواییدا، گومانەكانی لەبارەی پەیوەندیی نێوان عەقڵی عەلمانی و نەریتە ئایینییەكان زیادی كرد. تەنانەت لە تەمەنی پیریشیدا، هەر وەك فەیلەسووفێكی گۆڕاو مایەوە.

كۆمەڵناسی ئەڵمانی (ستێفان مۆلەر- دۆهم Stefan Müller-Doohm )جەوهەری ئەم كارەی بە كورتی وەسف كردووە: سەبارەت بە هابەر ماس، ڕاستی و ئەخلاق لە ئیلهامە كەسییەكانەوە سەرچاوە ناگرن، بەڵكوو لە ڕێگەی گوتارەوەیە، لە ئاڵوگۆڕی گشتیی بەڵگەكاندا و، پێویستە قەناعەتەكان شیاوی پێداچوونەوە بن. گوتارەكان بە گومان دەست پێدەكەن، نەك بە دڵنیایی. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا ئاماژەیەك لە ڕەهایی (موتڵەقییەت) لە فیكری هابرماسدا ماوە: نەك ڕەهاییەكی میتافیزیكی، بەڵكوو پاشماوەیەك لە پابەندبوونی پێوەرئامێز، كە بەبێ ئەو، ڕەخنە بێ بنەما دەبێت.

كاری هابرماس، بەپێی مۆلەر- دۆهم، لەوەدا قەتیس مابوو كە چۆن كۆمەڵگە مۆدێرنەكان بە عەقڵانی پێكەوە بژین، هەرچەندە ئایین و نەریت و دەسەڵاتە بەدیهییەكان تا ڕادەیەكی زۆر هێزی پابەندكاری خۆیان لەدەست داوە. وەڵامی سەرەتایی ئەو بریتی بوو لە: «لە ڕێگەی گوتاری گشتییەوە». بەڵام وەڵامی دوایینی بریتی بوو لە: «لە ڕێگەی عەقڵی پەیوەندیبەست (تەواسووڵی)، یاسا و پڕۆسە دیموكراسییەكان». لای هابرماس، دیموكراسی تەنیا حوكمی زۆرینە نەبوو، بەڵكوو پڕۆسەیەكی تێگەیشتنی خودی ڕێكخراو بوو. پەرلەمانەكان، دادگاكان، دەستوورەكان و میدیاكان شەرعییەت بەدەست ناهێنن، مەگەر لە فەزایەكەوە سەرچاوە بگرن، كە تێیدا هاووڵاتیان بەرژەوەندییەكانی خۆیان بۆ بەڵگەی لۆژیكی وەربگێڕن.

تیۆری هابرماس بۆ بونیادنانی سازانی سیاسی جەختی لەوە دەكردەوە كە پێكهێنانی ڕای گشتی شتێكی زیندەگییە بۆ مانەوەی دیموكراسییەكان، لە نوێترین كاریشیدا بە ناونیشانی «ئەو شتانەی پێویستە باشتر بن Things Needed to Get Better:»، لە كانوونی یەكەمی ٢٠٢٥، «خۆبەدەستەوەدان بۆ نائومێدی» ڕەت دەكاتەوە و، جەخت لەوە دەكاتەوە كە دەكرێت «بە هێزەوە ڕووبەڕووی قەیرانەكانی ئێستا ببینەوە و، لە كۆتاییدا بەسەریاندا زاڵ بین». لەو كتێبەدا، یۆرگن هابرماس تێڕامانێكی گشتگیر لەبارەی ژیان و كارەكانی و ئەو فاكتەرانەی گەشەی فیكرییان داڕشتووە، پێشكەش دەكات. باس لە پاڵنەرەكانی كارەكەی، ئەو بارودۆخانەی تێیدا سەریان هەڵدا و ئەو گۆڕانكارییانەی لە ماوەی كاروانی درێژ و پڕبەرهەمیدا بەسەریدا هاتوون، دەكات. باس لەو ڕووداو و دەقانە دەكات كە ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەیان لە فیكریدا بینیوە، چیرۆكی دیدارە گرنگەكانی لەگەڵ هاوپیشەكانیدا دەگێڕێتەوە. وێنەی تۆڕێكی پەیوەندیی ئاڵۆز و دەوڵەمەند گەڵاڵە دەبێت، كە ڕووبەرێكی فراوانی نەخشەی فیكریی سەدەی بیستەم دادەپۆشێت و، تا ئەمڕۆش درێژ دەبێتەوە. بە سەیركردنی گەشەی فیكریی ئەو، هابرماس باس لەو بارودۆخە مێژووییە دیاریكراوانە دەكات كە نەوەی ئەویان دروست كردووە، هەروەها ئەزموونە سەرەكییەكان لەگەڵ ڕێبەرە فیكرییەكانی دەستنیشان دەكات، بەدوای ئاراستە مێژووییە نوێیەكان و باوەڕە سیاسییەكاندا دەگەڕێت و، باس لە كارە ئەكادیمییەكانی و چۆنیەتیی پێشوازیكردنیان دەكات. لە پاڵنەرێكی پێوەرئامێزەوە هابرماس پێیوایە: «هەوڵدان بۆ باشتركردنی جیهان تەنانەت بە بڕێكی كەمیش، یان تەنیا بوون بە بەشێك لەو هەوڵەی بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشە بەردەوامەكانی پاشەكشە دەدرێت، كە ڕووبەڕوومان دەبنەوە، پاڵنەرێكی تەواو جێی سەرسامییە».

لەبارەی كتێبەكەی سەرەوە، پڕۆفیسۆر پیتەر گۆردۆن Peter E. Gordon لە زانكۆی هارڤارد Harvard University دەنووسێت: هابرماس «فەیلەسووف، بیردۆزی كۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرێكی سیاسیی توندە - یەك دەستەواژە بەس نییە بۆ كورتكردنەوەی كاریگەرییە فیكرییە گەورەكەی یۆرگن هابرماس لە سەردەمی نوێدا. بەشدارییەكانی لە تیۆریی ڕەخنەییدا وەرچەرخانێكی ڕادیكاڵیان لە بیركردنەوەماندا دروست كردووە، چ لە چوارچێوەی تیۆریی ڕەخنەییدا بێت، یان لە دەرەوەی ئەوە. لەم چاوپێكەوتنە گشتگیرەدا، هابرماس تێڕامان لە گەشە و میراتی خۆی دەكات. بە ڕاستی دەستبەرداری ئەم كتێبە ناكرێ و پێویستە».

بۆیە، كاری سیاسیی هابرماس بەشێكی جیانەكراوەیە لە گرنگییەكەی. لە شەستەكانی سەدەی بیستەمدا هاتە ناو مشتومڕەكانی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا، كە تێیدا بەشداریی لە بزووتنەوەی قوتابیان و ڕەخنەكانی بۆ مەیلی ئەوان بەرەو زیادەڕۆیی جەمسەرگیری دەركەوت، بە توندی دژی هەر پاساوێك بۆ تاوانەكانی نازیزم وەستایەوە لە مشتومڕی مێژوونووساندا و بەرگریی لە یەكگرتوویی ئەوروپا كرد، هەروەها هۆشداریی دا لە ڕەوتە ناسیۆنالیستییە ئەڵمانییە زیادەڕۆكان و، زاراوەی «نیشتمانپەروەریی دەستووری» داهێنا: دڵسۆزی بۆ خوێن، یان خاك، یان ڕەچەڵەك نییە، بەڵكوو بۆ بنەما جیهانییەكانی سەروەریی یاسای دیموكراسییە. لە سەرەتادا یەكگرتنەوەی ئەڵمانیای ڕەت كردەوە. تەنانەت لەم دەیان ساڵەی دواییشدا، وەك نووسەرێكی سیاسی مایەوە كە بە ڕاشكاوی لەبارەی ئەوروپا و جەنگ و كەلتووری یادكردنەوە و ئالنگارییە ئەخلاقییەكانی ئێستا دەدوا.

كۆمەڵگەی دوای جەنگ، كە وەك كۆمەڵگەیەكی ستەمكار تا ڕادەی ئیفلیجبوون دەیبینی، خەونە سەرەتاییەكانی بۆ دەستپێكێكی دیموكراسی نوێ بەتین كرد. ئەو بە وەبیرهێنانەوەی ڕۆژانی خوێندنی لە ژیاننامەیەكی تایبەتیدا كە لەلایەن سوور كامپ لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاوكرایەوە، گوتی: «بۆ من، دیموكراسی وشە جادووییەكە بوو».

كەواتە، دیموكراسی بوو بە تەوەری سەرەكی لە ژیانی هابرماسدا، پڕۆفیسۆر مارتن برۆیڵ Martin Breull لە زانكۆی دۆرتموند der Technischen Universität Dortmund دەنووسێت. بەشێكی لە ژێر كاریگەریی ئەزموونەكانی لە سەردەمی نازیزمدا بووە. هەر بەو هۆیەشەوە، كارەكانی تەنیا لە لایەنی ئەكادیمیدا قەتیس نەمان، بەڵكوو درێژبوونەوە بۆ ئەوەی ڕۆڵی وەك «ڕۆشنبیرێكی گشتی» هەبێت. بیرۆكە جەوهەرییەكەی ئەوەیە: كاتێك خەڵك دەگەنە تێگەیشتنێكی هاوبەش لەبارەی پرسێك، ئەوا لە ڕێگەی لۆژیكێكی دروستەوە ڕێنمایی دەكرێن، و هەوڵ دەدەن بۆ بەدیهێنانی سازان، ئەم «عەقڵە تەواسوڵییە» بنەمای هەموو پەیوەندییەكە، و لەبەر ئەوەش بنەمای هەموو پڕۆسە كۆمەڵایەتییەكانە. بەدیهێنانی عەقڵانییەت و سەربەخۆیی تەنیا لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا دەكرێت، واتە لە كۆمەڵگەیەكی دیموكراسیدا. بۆیە هابرماس جەخت دەكاتەوە زیاتر بە پرۆفیسۆر برۆیڵ زیاد دەڵێت، «دیموكراسی تەنیا حوكمی زۆرینە نییە، بەڵكوو ئاڵوگۆڕێكی گشتیی بەڵگەكانە لەبارەی چۆنیەتیی ڕێكخستنی پێكەوەژیانمان».

كۆمەڵەی كۆمەڵناسی ئەڵمانی لە هەڵسەنگاندنی هابرماسدا نووسیویەتی: هەرچەندە هابرماس، كە لە دەیان ساڵەكانی كۆتایی ژیانە ئەكادیمییە درێژ و پڕ لە دەستكەوتەكانیدا، خۆی لە پلەی یەكەمدا وەك فەیلەسووف و بیرمەندێكی سیاسی دەبینی، بەڵام بەشداریی گەورە و هەمیشەیی پێشكەش بە كۆمەڵناسی كرد (چونكە لە ساڵی ١٩٥٧ـەوە ئەندامی كۆمەڵەی كۆمەڵناسی ئەڵمانی بووە) و، بە شێوەیەكی بەرچاو لە داڕشتنی ئەم زانستەدا بەشداریی كرد. لەنێوان ئەم بەشدارییانەدا، تێزی بۆ شیاوبوونی زانستی لەبارەی گۆڕانی بنیادیی كایەی گشتی و دەقەكانی لەبارەی فەلسەفەی زانست لە چوارچێوەی مشتومڕی دانانی و دوای ئەودا، هەروەها تیۆرییەكەی لە كردەی تەواسوڵیدا بەو چەمكەی كە زۆرینەی جار بە هەڵە تێگەیشتنی بۆ كراوە، كە ئەویش پەیوەندیی دوور لە باڵادەستی، جگە لە بەشدارییەكانی لە كێشەكانی شەرعییەت لە سەرمایەداریی دواكەوتوو و دۆخی ئەورووپا و چەمكی «كۆمەڵگەی پاش-عەلمانی».

سەرباری ئەوەش، هابرماس زوو دەستی بە كاروانی ڕۆژنامەنووسی كرد، پاشان گەشەی پێدا بۆ ئەوەی بەشدارییەكانی ڕووداوە سیاسییە هاوچەرخەكان بگرێتەوە. ئەم بەشدارییانە وایان لێكرد، ببێتە بەشداربوو لە مشتومڕە سیاسییەكان و چاودێرێكی ڕەخنەیی بۆ پێشهاتەكانی كۆماری ئەڵمانیای فیدڕاڵ بۆ چەندین ساڵ. بەشداری و ڕۆڵی ئەو، لەوەی كە بە «مشتومڕی مێژوونووسان» دەناسرێت، دەركەوت، دواتر تێڕامانەكانی لەبارەی یاسای پەنابەرێتی و زانستی باشتركردنی نەژاد و ئەو مشتومڕەی لەسەر ئازادیی ئیرادە كە زانایانی دەمار دەستیان پێكرد، هەروەها جەنگی كۆسۆڤۆ، و جەنگی ئۆكرانیا، و گۆڕانی ڕۆڵی ئەورووپا.

ڕۆژنامەی زود دویچە تسایتونگ (SZ) كۆتا وتاری هابرماسی لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ بڵاوكردەوە، لەبارەی دۆخی ئەورووپا لەبەر ڕۆشنایی پێشهاتەكان لە ویلایەتە یەكگرتووەكان، بە ناونیشانێكی ئاماژەپێدەر: «لەمەودوا، پێویستە بە تەنیا بەرەو پێش بچین». ڕۆڵی هابرماس، وەك چاودێر و شرۆڤەكارێك بۆ گەشەی كۆماری ئەڵمانیای فیدڕاڵ لەژێر سێبەری سۆسیالیزمی نیشتمانی، گرنگییەكی یەكجار زۆری هەبوو، چونكە بە ناچاری لە گەنجیدا تێیدا ژیاوە، بەو پێیەی لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٢٩ لەدایك بووە. لە لێدوانی سیاسەتمەدارەكاندا، كە لە ئێستادا بڵاو دەكرێنەوە، چەندین جار جەخت لەسەر ڕۆڵی هابرماس وەك چاودێرێكی ڕەخنەگری دیموكراسی دەكرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، مرۆڤ تەنیا دەتوانێت لەگەڵ هەندێكیان پرسیار بكات، كە ئایا ئارەزوو دەكەن، جووڵە سیاسییەكانیان بخەنە ژێر وردبینییەكی قووڵترەوە لەبەر ڕۆشنایی بیروڕاكانی هابرماسدا؟

لە كۆتاییدا دەڵێین: تا چ ڕادەیەك بڕوا بە سازان و عەقڵانییەت بە چەمكەكەی هابرماس لە سەردەمی ئێمەدا قەناعەتپێكەرە؟ كام لە بیرۆكەكانی هابرماس وەك كۆمەڵگە و دەوڵەت كاریگەرییان لەسەر ئێمە هەبووە؟ وەڵامەكە بۆ داهاتوو جێهێڵدراوە...!