(خوێندنەوەیەکی مێژوویی و ستراتیژی بۆ ئەزموونی دەوڵەتداری و قوربانیدان لە سەردەمی قازی محەمەددا)

 

لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦، گۆڕەپانی چوارچرای شاری مەهاباد بووە شانۆی یەکێک لە گرنگترین وەرچەرخانەکانی مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان بە سەرۆکایەتیی پێشەوا قازی محەمەد، تەنها گۆڕینی دەسەڵاتێکی لۆکاڵی نەبوو، بەڵکو ڕاگەیاندنی مانیفێستێکی مۆدێرن بوو بۆ نەتەوەیەک کە سەدەها ساڵ بوو لەنێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا دابەش کرابوو. هەرچەندە تەمەنی ئەم کۆمارە لەسەر نەخشەی جوگرافی تەنها ١١ مانگ بوو، بەڵام ئەو ژێرخانە سیاسی، سەربازی و کولتوورییەی کە لەو ماوە کورتەدا دایمەزراند، تا ئەمڕۆش کۆڵەکەی سەرەکیی بیری نەتەوەیی کوردە. لێرەدا هەوڵدەدەین لە گۆشەنیگای زانستی دەوڵەتداری و ستراتیژییەوە، قووڵاییەکانی ئەم ئەزموونە بخوێنینەوە.

یەکەم: قۆستنەوەی بۆشایی جیۆپۆلەتیکی؛ زەمینەی دامەزراندنی کۆمار
هیچ قەوارەیەکی سیاسی بەبێ بوونی هەلومەرجێکی گونجاوی نێودەوڵەتی لەدایک نابێت. لە کاتی جەنگی دووەمی جیهانیی، کاتێک هێزەکانی هاوپەیمانان (سۆڤیەت و بەریتانیا) ئێرانیان داگیر کرد بۆ ڕێگریکردن لە فراوانخوازییەکانی ئەڵمانیای نازی، سوپای ئێران داڕما و بۆشاییەکی ئەمنی و کارگێڕیی گەورە لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران دروست بوو.

سەرکردایەتیی سیاسیی کورد لە مەهاباد (بە دیاریکراوی کۆمەڵەی ژێ‌کاف و دواتر حزبی دیموکراتی کوردستان)، زۆر بە وردی ئەم دەرفەتە مێژووییەیان خوێندەوە. لە زانستی ستراتیژیدا، بەمە دەوترێت قۆستنەوەی کاتی گونجاو. قازی محەمەد، کە کەسایەتییەکی ئایینی، یاسایی و کۆمەڵایەتیی باڵا بوو، توانی ئەو بۆشاییە ئەمنییە پڕ بکاتەوە و ڕێکخستنێکی کارگێڕیی وا دابمەزرێنێت کە نەک تەنها ئاسایشی ناوچەکەی پاراست، بەڵکو زەمینەی بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی خۆش کرد بە پشتبەستن بە پشتیوانیی یەکێتیی سۆڤیەت.

دووەم: لە شۆڕشی خێڵەکییەوە بۆ مۆدێرینەی دەوڵەتداری
گەورەترین جیاوازیی کۆماری مەهاباد لەگەڵ شۆڕشەکانی پێشتری کورد لەوەدا بوو کە ئەم کۆمارە ئامانجی تەنها ڕاپەڕین نەبوو، بەڵکو ئامانجی بونیادنانی دەوڵەت بوو. لە ماوەی تەنها ١١ مانگدا، سەرکردایەتیی کۆمار کاری وەهای کرد کە دەوڵەتە دامەزراوەکان بە چەندین ساڵ ناتوانن بیکەن:

1.    دامەزراوەییکردنی ناسنامە: زمانی کوردی کرا بە زمانی فەرمی خوێندن و فەرمانگەکان. چاپخانە هێنرایە مەهاباد، ڕۆژنامە و گۆڤار (وەک گۆڤاری کوردستان) دەرکران، و شانۆ و هونەر وەک ئامرازێکی وشیاریی نەتەوەیی بەکارهێنران.

2.    هێما نیشتمانییەکان: بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، کورد بووە خاوەنی ئاڵایەکی فەرمیی دانپێدانراو، و سروودی (ئەی ڕەقیب) بووە سروودی نیشتمانی، کە تا ئەمڕۆش هێمای یەکگرتوویی کوردە.

3.    مافی ژنان: دامەزراندنی "یەکێتیی ژنانی کوردستان" لەو سەردەمەدا و بەشداریکردنی ژنان لە کایەی کۆمەڵایەتی و سیاسیدا، نیشاندەری تێگەیشتنێکی زۆر پێشکەوتوو و مۆدێرن بوو بۆ حوکمڕانی لە ناوچەیەکی نەریتییدا.

سێیەم: دروستکردنی سوپای نیشتمانی و تێکەڵکردنی هێزەکان
هاتنی مستەفا بارزانی لەگەڵ نزیکەی سێ هەزار پێشمەرگە لە باشووری کوردستانەوە بۆ مەهاباد، نەک تەنها هاوکێشەی سەربازیی گۆڕی، بەڵکو پەیامێکی گەورەی لە خۆ گرتبوو، ئەویش کورد لە پارچەکانی دیکەش هەڵگری ئەو پەیامەن کە لەهەناوی کۆماردا لە دایک ببوو. قازی محەمەد بە بەخشینی پلەی ژەنەڕاڵ بە مستەفا بارزانی و دانانی وەک فەرماندەی هێزەکانی کۆمار، سەلماندی کە کۆمارەکە تەنها بۆ ناوچەی موکریان نییە، بەڵکو هی هەموو نەتەوەی کوردە. هێزەکانی بارزانی، بەهۆی ئەو دیسیپلین و ئەزموونەی لە شەڕی شاخدا هەیانبوو، بوونە بڕبڕەی پشتی بەرگریی کۆمار لە بەرەکانی سەقز و بانە.

چوارەم: خیانەتی نێودەوڵەتی و یاساکانی جەنگی سارد
کۆماری مەهاباد قوربانیی لاوازیی ناوخۆیی نەبوو، هێندەی قوربانیی گۆڕانی هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان بوو. لە ساڵی ١٩٤٦دا، زەنگی دەستپێکی جەنگی سارد لێدرا. ئەمریکا و بەریتانیا فشاری توندیان خستە سەر سۆڤیەت بۆ کشانەوە لە ئێران.

قەوام ئەلسەلتەنە (سەرۆک وەزیرانی تاران)، بە بەکارهێنانی دیپلۆماسییەتی نەوت و پێدانی بەڵێنی ساختە بە ستالین سەبارەت بە نەوتی باکووری ئێران، توانی سۆڤیەت ڕازی بکات کە پشتیوانییەکانی بۆ کۆماری مەهاباد بپچڕێنێت. ئەمە وانەیەکی تاڵی مێژووییە لە زانستی جیۆپۆلەتیکدا: "کاتێک بەرژەوەندیی زلهێزەکان دەکەوێتە مەترسییەوە، مافی چارەی خۆنووسینی گەلانی بچووک دەبێتە یەکەم قوربانیی مێزی دانوستانەکان."

پێنجەم: دادگاییکردنی پێشەوا؛ سەرکەوتنی ئیرادە لەبەردەم پەتی سێدارەدا
کاتێک سوپای ئێران بەرەو مەهاباد پێشڕەویی کرد، قازی محەمەد لە پێناو ڕێگریکردن لە کۆمەڵکوژکردنی خەڵکی شارەکە و وێرانبوونی مەهاباد، بڕیارێکی ستراتیژی و ئەخلاقیی قورسی دا و خۆی ڕادەستی سوپای ئێران کرد.

دادگاییکردنی قازی محەمەد و هاوڕێکانی لەلایەن دادوەرە سەربازییەکانی ئێرانەوە، لە ڕووی یاساییەوە شانۆگەرییەکی نادادپەروەرانە بوو، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە، بووە سەکۆیەک بۆ دادگاییکردنی خودی ڕژێمی پەهلەوی. قازی لەبەردەم دادگادا نەک هەر پەشیمانی دەڕنەبڕی، بەڵکو بەوپەڕی بوێرییەوە بەرگری لە مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکەی کرد. کاتێک دادوەر بە مەبەستی شکاندنی پێی دەڵێت کە ئێوە خیانەتتان لە خاکی ئێران کردووە و پشتیوانیتان لە بێگانە (سۆڤیەت) کردووە، پێشەوا بە سەربەرزییەوە وەڵام دەداتەوە کە ئەوان تەنها داوای مافی زەوتکراوی گەلەکەیان کردووە و تاوانبار ئەوانەن کە نەتەوەکەیان چەوساندووەتەوە.

وەسیەتنامەکەی پێشەوا، کە تێیدا جەخت لەسەر یەکڕیزی، دوورکەوتنەوە لە خۆفرۆشی و دووبەرەکی، و گرنگیدان بە زانست و خوێندن دەکاتەوە، تا ئەمڕۆش وەک مانیفێستێکی سیاسی و ئەخلاقی بۆ بزووتنەوەی کوردی سەیر دەکرێت. لە سێدارەدانی لە(٣١ی ئاداری ١٩٤٧) لە هەمان ئەو مەیدانەی کۆماری تێدا ڕاگەیاند، قازیی لە سەرۆکێکی کاتییەوە گۆڕی بۆ هێمایەکی ئەبەدیی قوربانیدان.

ئەگەر سەرکەوتن بە مانەوەی فیزیکی پێوانە بکرێت، ئەوا کۆماری مەهاباد تەنها ١١ مانگی خایاند؛ بەڵام ئەگەر بە چاندنی هۆشیاری و داڕشتنی نەخشەڕێگا پێوانە بکرێت، ئەوا ئەم کۆمارە هەرگیز نەڕووخاوە. ئەزموونی مەهاباد سەلماندی کە کورد، ئەگەر هەلی بۆ بڕەخسێت، دەتوانێت بە مۆدێرنترین شێوەی دەوڵەتداری، ئیدارەی خۆی بکات و مافەکانی ژنان و کەمینەکان بپارێزێت.

کۆماری مەهاباد ئەو پەیماننامە نەنووسراوەیە کە تا ئەمڕۆش ئاراستەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد دەکات. پێشەوا قازی فێری کردین کە مەرج نییە سەرکردەکان هەمیشە شەڕەکان ببەنەوە و لەسەر کورسی بمێننەوە، بەڵام مەرجە شکۆی نەتەوەیەک بپارێزن و بە ڕووسووری بچنە ناو لاپەڕەکانی مێژووەوە.

 

سەرچاوەکان
1.    حامید گەوهەری، کۆماری کوردستان، چاپخانەی شەهاب، هەولێر، ٢٠١١.

2.    Eagleton, William. The Kurdish Republic of 1946. London: Oxford University Press, 1963.

3.    Roosevelt, Archie Jr. "The Kurdish Republic of Mahabad." Middle East Journal 1, no. 3 (1947): 247-269.

4.    Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press, 2006.