ئەوەی لە دانیشتنی ژمارە (١٤)ی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦ گوزەرا، تەنها دانیشتنێکی ئاسایی پەرلەمان نەبوو، بەڵکو ڕاگەیاندنی "شەڕێکی سپی" و داڕشتنی نەخشەڕێگەیەکی گشتگیر بوو بۆ گەمارۆدانی سیاسی، ئابوری و جوگرافیی هەرێمی کوردستان. لە کاتێکدا نوێنەرانی کورد (یەکێتی، نەوەی نوێ، و هەڵوێست) بە بێدەنگی و تەماشاکار بوون، لە ناو هۆڵەکەدا پیلانی ورد بۆ هەڵوەشاندنەوەی جومگە ستراتیژییەکانی هەرێم دادەنرا.
١. گەمارۆی جوگرافی: سڕینەوەی کوردستان لە هاوکێشەی وزە
گەورەترین هەڕەشە کە لە ناو کۆنووسی دانیشتنەکەدا (کاتژمێر ٣:٢٧:٣٦) بە ڕوونی دەردەکەوێت، هەوڵی بەغدایە بۆ "بێبایەخکردنی خاکی کوردستان". لە دانیشتنەکەدا باس لە "پەلەکردن لە چاککردنەوەی هێڵی عێراق-تورکیا" کرا. مەبەست لێرەدا هێڵە کۆنەکەی کەرکوک-جەیهانە کە بە ناوچە جێناکۆکەکاندا تێدەپەڕێت، تا چیتر بەغدا منەتێکی بەو بۆرییە نەبێت کە حکومەتی هەرێم لە ساڵی ٢٠١٤وە دروستی کردووە. مەترسییەکە لێرەدا ناوەستێت، بەڵکو باس لە کاراکردنەوەی هێڵی K3 (هێڵی ستراتیژی حەدیسە) و تەنانەت بۆری سوریا کرا. ئەمە واتای ئەوەیە بەغدا دەیەوێت نەوتی باکوور بە ئاڕاستەی "ڕۆژئاوا و باشوور" ببات و هەرێمی کوردستان لە ڕووی جوگرافییەوە گۆشەگیر بکات.
٢. هەڕەشەی دارایی: یاسای بودجە وەک "سێدارە"
لە دانیشتنەکەدا بە ڕاشکاوی زمانی هەڕەشە بەرامبەر بژێوی خەڵکی کوردستان بەکارهێنرا. سەرۆکایەتی پەرلەمان و پەرلەمانتارە شۆڤێنییەکان جەختیان کردەوە کە "چیتر قبوڵکراو نییە دۆسیەی دارایی بە هەڵواسراوی بمێنێتەوە". ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی لە دانیشتنەکانی داهاتووی "موازنە"دا، بڕینی بودجە و مووچە وەک فشارێکی سیاسی بەکاردێت بۆ ناچارکردنی هەرێم تا هەموو کێڵگە نەوتییەکان و داهاتی دەروازە سنورییەکان تەسلیمی بەغدا بکات. ئەوان دەیانەوێت هەرێم ناچاری پاشکۆیەتییەکی ڕەها بکەن کە تێیدا هیچ دەسەڵاتێکی دارایی بۆ نەمێنێتەوە.
٣. تێکدانی ژینگەی وەبەرهێنان و دەرکردنی کۆمپانیاکان
هەڕەشەیەکی تری ناو دانیشتنەکە، داواکاری بۆ دوورخستنەوەی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و پشت بەستن بە "کۆمپانیا ناوخۆییەکان" بوو. پەرلەمانتاران بە ئاشکرا دەیانوت کە ئەو کۆمپانیایانەی لە هەرێم کار دەکەن "ناڕاستەقینەن" و دەبێت وەزارەتی نەوت ڕێگرییان لێ بکات. ئەمە هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ ترساندنی وەبەرهێنەرانی بیانی لە کوردستان. بەغدا دەیەوێت پەیام بدات کە هەر کۆمپانیایەک لەگەڵ هەرێم گرێبەستی هەبێت، لە عێراقدا ڕێگری لێ دەکرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئیفلیجکردنی کەرتی تایبەت و ڕاکردنی سەرمایە لە هەرێم.
٤. زمانی هێز و سەپاندنی ئەمری واقع
بەکارهێنانی زمانی "ئەمرکەر" لە ناو هۆڵەکەدا گەیشتە ئاستێک کە باس لە "کۆنتڕۆڵکردنی هەموو جومگەکان" بکرێت. ئاماژەدان بەوەی کە "دەبێت" وەزارەتی نەوت و حکومەتی ناوەندی کۆنتڕۆڵی تەواوی کێڵگەکان و مەرزەکان بکەن، نیشانەی ئەوەیە بەغدا چیتر بڕوای بە دیالۆگی دەستووری نەماوە. ئەمە هەڕەشەی پەنابردنە بۆ "لۆژیکی هێز" و بەکارهێنانی سوپا یان بڕیارە سیاسییە توندەکان بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەروازە و کێڵگەکان ئەگەر هەرێم بە ئاشتی نەیەتە ژێر بار.
ئەنجام: شەرمەزاریی بێدەنگی
ئەوەی ئەم دیمەنە تەواو دەکات، ئامادەبوونی زیاتر لە ١١٠ پەرلەمانتار بوو کە بەپێی ماددەی ٥٨ی دەستوور کۆببوونەوە بۆ "لێپرسینەوە" لە دۆسیەی وزە. لەبەردەم ئەم هەموو هەڕەشە جیدیانەدا، بێدەنگیی پەرلەمانتارانی (یەکێتی، نەوەی نوێ، و هەڵوێست) جێگەی "خەجاڵەتی" و نیشانەی تێکشکانی کەرامەتی نیشتمانییە.
کاتێک لە ناو پەرلەماندا پلان بۆ برسی کردنی خەڵکی کوردستان و هەڵوەشاندنەوەی قەوارەکەی دادەنرێت، نوێنەرانی کورد یان بێدەنگ بوون یان خەریکی ستایشی ئەو سەرۆکایەتییە بوون کە پەنجەی هەڕەشەی بۆ هەرێم ڕادەوەشاند. ئەم دانیشتنە سەلماندی کە هەرێمی کوردستان تەنها ڕووبەڕووی دوژمنی دەرەکی نەبۆتەوە، بەڵکو لە ناوەوەشدا خاوەنی نوێنەرانێکە کە بەرژەوەندییە تەسکییەکان و ترسنۆکییان وای لێکردوون ببنە تەماشاکاری گەمارۆدانی نیشتمانەکەیان.