ستیفن گرۆسبێرگ پڕۆفیسۆری سیستمەكانی دەمارەخانە لە زانكۆی بۆستن بۆ گوڵان: نابێت ژیریی دەستكرد ببێتە جێگرەوەی بیركردنەوە و بڕیاری مرۆیی
ستیفن گرۆسبێرگ، پڕۆفیسۆری سیستمەكانی دەمارەخانەیە لە زانكۆی بۆستن و پڕۆفیسۆری فەخریی ماتماتیك و ئامار و دەروونناسی و زانستەكانی دەماغە، هەروەها ئەندازەی بایۆپزیشكییە لە هەمان زانكۆ. خۆی و هاوەڵەكانی پەرەیان بە چەند پرەنسیپێكی بنەڕەتی و میكانیزمی پەیوەست بە بناغەی توێژینەوە هاوچەرخەكانی تۆڕەكانی دەمارەخانەكان داوە، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەستن بە توانای تاكەكەسەكان بۆ ئەوەی سەركەوتووانە و لە كاتی دروستدا خۆیان لەگەڵ گۆڕانە چاوەڕواننەكراوەكانی دەروبەریاندا بگونجێنن. گوڵان، بۆ تاوتوێكردنی ئەو ئالنگاری و ئاڵوگۆڕانەی هاتوونەتە ئاراوە و دێنە ئاراوە بە هۆی ژیریی دەستكرد، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە كاریگەری لەسەر بیركردنەوە و تۆڕەكانی دەمارەخانەكان، دیمانەیەكی لەگەڵ پڕۆفیسۆر ستیفن گرۆسبێرگ ئەنجام دا.
* سەرەتا دەمانەوێت پرسیاری ئەوە بكەین كە چۆن پرسەكانی پەیوەست بە ئیرادە و سەربەخۆیی تاكەكان ڕووبەڕووی ئالنگاری بوونەتەوە هۆی تێكهەڵكێشكردنی ژیریی دەستكرد لە تەكنەلۆژیای پەیوەست بە دەمارەخانەكان؟
- ئەگەر بتوانین مۆدێلەكانی تۆڕە دەمارەخانە بایەلۆژییەكان بەكار بهێنین، ئەوا ئەو كاتە دەكرێت، ئامانج و بەها و مانا مرۆییەكانیش تێكهەڵكێشی تەكنەلۆژیای دەمارەخانەكان بكەین، سەرباری ئەوەش دەكرێت بە چەشنێك پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و ئامێرەكان دابڕێژینەوە كە لە كۆتاییدا زامنی دەرئەنجامێكی بنیادنەرانە بكەین، بە پێچەوانەوە ئەگەر هەندێ لە خوارزمییەكانی ژیریی دەستكرد-وەك ChatGPT یان Grok - ڕەچاوی پێداویستی و بەها مرۆییەكان نەكەن، ئەوا ئەو كاتە دەتوانین بڵێین ئایندەیەكی تاریك چاوەڕێی شارستانییەتی مرۆڤایەتی دەكات.
* كاریگەرییەكانی ژیریی دەستكرد- كە بیركردنەوەكانیان هاوشێوەی بیركردنەوەی مرۆڤە- لەسەر دید و تێڕوانینەكانمان بۆ شوناس و بۆ هۆشیاریمان چی دەبن؟
- با ئێمە سەرەتا باس لەوە بكەین كە ئەم وتەیە دەدرێتە پاڵ ئەنشتاین: ئەوەی بە شێوەیەكی مەترسیدار ڕوونە ئەوەیە كە تەكنەلۆژیا مرۆڤایەتیی ئێمەی تێپەڕاندووە، لە ڕوانگەی ئەزموونی كاركردنی خۆمەوە وەك پڕۆفیسۆر و زانا و هاووڵاتییەك، ئەوەم لا ڕوونە كە ئەوەی لە قوتابخانە فێری دەبین، پتر پەیوەست بە جیهانی دەرەكییە و كاریگەرییە جۆراوجۆرەكانی لەسەر ژیانمان دەبینن، یەكێكیش لەو كاریگەرییانە بوونی بۆمبی ئەتۆمی بوو، كە بووە هۆی ئەوەی ئەنشتاین ئەم قسەیەی سەرەوە بكات. زانینی ئێمە دەربارەی جیهانی دەرەكی زیاتر بۆ پەرەپێدانی تەكنەلۆژیای نوێیە، بە بێ بوونی مەعریفەیەكی زۆر لەبارەی ئەوەی ئەو عەقڵانەی ئەم پێشكەوتنانە بەدی دەهێنن، یان لەبارەی ئەوەی كاریگەرییانەی دەیهێننە ئاراوە، كە هەندێ جار كارەساتبار دەبن. ڕەنگە لەم ڕووەوە تەنیا ئەوە بەس بێت كە ئاماژە بەو حاڵەتانە بكەین كە پەیوەستن بە فێركردنی بیركارییەوە لە قوتابخانە سەرەتاییەكاندا بۆ ئەوەی لەم ناهاوسەنگییە تێبگەین، مەبەستم ئەوەیە كە تەنیا لە ئاستە باڵاكانی خوێندندا ئێمە ئەو بابەتانە دەڵێینەوە كە پەیوەستن بە هزر و بیركردنەوە و عەقڵییەتی ئێمەوە، ئەویش چەند وانەیەكی دیاریكراوی بۆ تەرخان دەكرێت، ئەویش بە تێگەیشتنێكی ئەوتۆ لەبارەی ئەوەی چۆن بیركردنەوە و هزرین لە مێشكی ئێمەوە سەرچاوە دەگرن و هەڵدەقوڵێن، بەڵام ڕەنگە ئەوەی گرنگتر بێت بۆ قوتابی بریتی بێت لە فێربوونی ئەوەی چۆن دەكرێت تێڕوانینیان هەبێت بۆ ئەو جیهانەی تێیدا دەژین و چۆن كردارەكانی بینین و بیستن و زانین ئەنجام دەدەن، چونكە چۆنیەتی فێربوونی ئێمە بناغەی ئەم ئەزموونانەمانن. من پێموایە پێویستە ئەم ناوهاسەنگی و ئەم بارە ناهەموارە ڕاست بكرێتەوە، پێش ئەوەی سەربكێشێت بۆ دەرئەنجامێكی زۆر گەورەتر لە بەكارهێنانی بۆمبی ئەتۆمی، بۆ ئەم مەبەستەش دەكرێت سیستمە پەروەردەیی و سیاسییەكانی ئێمە بە شێوەیەكی قووڵتر تێگەیشتنێكی زیاتر لەبارەی چۆنیەتی كاركردنی هزری مرۆیی لەخۆ بگرن، بۆ نموونە، لە ڕێی دەستەبەركردنی ئەو كتێبانەی باس لەوە دەكەن، كە بیركردنەوە چۆن لە مێشكەوە سەرچاوە دەگرن، هەروەها من ئومێدی ئەوە دەكەم، ئەم چەشنە زانیاری و مەعریفانە بە شێوەیەك بەربڵاو و بەردەست بن، كە بە هۆیانەوە بتوانرێت ئەم ناوهاوسەنگییەی نێوان زانیاریی تەكنەلۆژیا و مرۆڤایەتیمان ڕاست بكرێتەوە، ئەویش بۆ ئەوەی پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكانمان ئەوە لەبەرچاو بگرن، كە ئێمە كێین و پێداویستییە هزری و جەستەییەكانمان چین.
* ئێوە باس لەوە دەكەن كە بەرەوپێشچوونی تەكنەلۆژیا كاریگەریی لەسەر پشتیوانیكردن لەسەر ڕەفتاری خۆگونجێنەر هەیە. ئەگەر وابێت بۆچی خەڵكی بە بەردەوامی حوكمی نالۆژیكی دەدەن؟ ئایا بۆ تێگەیشتن لەم دژبەرییە چۆن ژیریی دەستكرد دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت؟
- لە ڕاستیدا توێژینەوەكانی پەیوەست بە بڕیاردان لە سایەی مەترسییەكاندا ئەم جۆرە ڕەفتارانە لەبەرچاو دەگرن و تاوتوێی دەكەن. من برەو بە تیۆری كارلێكی ئیدراك و سۆز دەدەم، لە نێویاندا ئەوەم خستەڕوو، كە چۆن كارلێكی نێوان ئیدراك، یان بیركردنەوە، سۆز، یان هەستكردن توانادارمان دەكات، بۆ ئەوەی چۆن لە ئامانجە بەهادارەكان بڕوانین و لەبەرچاویان بگرین. ئەوە ژیریی دەستكرد، یان تۆڕەكانی دەمارەخانەكانە كە یارمەتیمان دەدەن بۆ لێكدانەوەی ئەوەی چۆن و بۆچی مێشكی ئێمە بڕیاری نالۆژیكی دەدەن، كە دەرئەنجامی پێچەوانەی لێ دەكەوێتەوە، ئەمە سەرباری ئەو ڕاستییەی كە بەرەوپێشچوون پشتیوانی لە ڕەفتاری خۆگونجێنەر دەكات. لەم ڕووەوە پەرەمان دا بە نموونە و مۆدێلێكی تۆڕی دەمارەخانەكان، بە ناوی تیۆری هاوسەنگیی هاوسۆزی، ئەمەشمان بەكار هێنا بۆ لێكدانەوەی تایبەتمەندی و خەسڵەتەكانی بڕیاردان لە سایە و سێبەری مەترسییەكاندا، كە پێشتر بە پێی تیۆری ئەگەرەكان لێكدانەوەیان بۆ دەكرا. ئەم مۆدێلەی ئێمە پەرەمان پێدا، وەسفی كارلێكی مەعریفیی سۆزداری دەكات بۆ زامنكردنی وەڵامدانەوەی خۆگونجێنەرانە بۆ بارودۆخی دەوروبەر، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم خەسڵەتانە بۆی هەیە، سەربكێشن بۆ بڕیاری نالۆژیكی و بگرە ناعەقڵانی لە بارودۆخە مەترسیدارەكاندا. لەم مۆدێلەدا ئێمە لێكدانەوەمان بۆ هەستەكان كرد لە ڕێی تۆڕێكی چارەسەركاری دوولایەنە و تێیدا پێوانە دەكرێت بۆ ئاستی خۆگونجاندنی سۆزداری، كە لەسەر بنەمای ئەوانە ڕووداوەكانی دواتر هەڵدەسەنگێنرێن، مەبەستم ئەوەیە دەكرێت ڕووداوە بێلایەنەكانیش بە بارێكی سۆزداری بارگاوی بن.
* ئایا دەكرێت مۆدێلەكانی ژیریی دەستكرد پەردە لابدەن لەسەر ئەو حاڵەتانەی تێیدا مرۆڤەكان پێچەوانەی بەرژەوەندییەكانی خۆیان بڕیار دەدەن و ڕەفتار دەكەن؟
- تیۆری هاوسەنگیی هاوسۆزیی زۆرێك لەو فاكتەرانە لێك دەدەنەوە كە دەبنە هۆی ئەوەی مرۆڤەكان بڕیاری ناعەقڵانی بدەن. نموونەكانی كارلێكی مەعریفی و سۆزداری لە هەموو شوێنێك بەدی دەكرێن، بۆ نموونە، كەسمان ناڵێین كە كاغەزی دیواری چێشتخانە دەبێتە هۆی ئەوەی خواردن لەسەر سفرەكە ئامادە ببێت، لە كاتێكدا ئەم كاغەزە ئامادەیی هەیە هەر كاتێك خواردن ئامادە و پێشكەش دەكرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر چوویتە چێشتخانە، ئەوا تەنیا لە كاتی پێشكەشكردنی خواردندا كاغەزە تایبەتییەكەی سەر دیوارەكە گرێ دەدرێتەوە بە خواردنەكەوە. لە ڕاستیدا ڕەنگە زۆرێك لە سرووتە كۆمەڵایەتییە خوڕافییەكان، وەك سەمای باران، یان پراكتیزە پزیشكییە سەرەتاییەكان- كە ڕەنگە زیانیان لە سارێژبوونیان زیاتر بێت-، بە درێژایی مێژوو هاتبێتنە ئاراوە. بۆ نموونە تەنانەت بوونی ئەگەرێكی لاوازی بەدەستهێنانی دەستكەوت لە هەندێ هەلومەرجدا مرۆڤ ناچار دەكات، پەنا بۆ هەندێ ڕەفتاری خوڕافی، یان پارێزگاری لەو پەیوەندییە ناتەندروستانە ببات، یان ئالوودەی قوماركردن، یان خۆسزادان ببێت. مەبەستم ئەوەیە هەڵە و ڕاست و دروستیی ئەم گریمانەمان بۆ لێك دەدەنەوە كە لەبارەی كاركردنی جیهانەوە هەمانە و توانادارمان دەكات، بۆ جیاكردنەوەی ڕووداوە ڕاستەقینەكان و باوەڕە خوڕافییەكان. لەم ڕوانگەیەوە، خواستی ئەوەی ئێمە هەمیشە لەوپەڕی بێخەوشیدا بین- لەوەی خۆمان لە هەر هەڵەیەك لا بدەین- چەكێكی دوو سەرەیە. هەرچەندە لە ماوەیەكی كورتدا دڵنیایی و دڵئارامییەكمان بۆ دەستەبەر دەكات، بەڵام لە جیهانێكی بەرتەسكیشدا قەتیسمان دەكات و ژیانێكی خاڵی لە سەركێشی بەسەر دەبەین و بەو نەزانییەی ئێستا گیرۆدە بین و ڕێگری لە گەشەی ڕاستەقینەی كەسایەتییمان دەكات، واتە سەركێشییەكی بە كێشانە و پێوانە یەكێكە لەو ڕێگەیانەی بە هۆیانەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت، كە بەڕاستی چی دەگوزەرێت، بەم شێوەیەش ئاسۆی ئەو جیهانە فراوان دەكەین، كە تێیدا فێر دەبین و گەشە دەكەین. كەواتە ئەگەر دووبارە ئەوە دووپات بكەینەوە كە ئەگەر بەرەوپێشچوون ئەو میكانیزمانەی مێشك دیاری كردوون كە بە هۆیانەوە مرۆڤ سەركەوتووانە خۆیان لەگەڵ ژینگەی گۆڕاوی دەوروبەردا دەگونجێنێت، ئایا بۆچی بڕیار و ڕەفتاری ناعەقڵانی دەكەین؟ ئایا بۆچی خەڵكی تا ڕاددەی مایەپووچبوون دەست لە قوماركردن هەڵناگرن؟ تیۆرەكەی ئێمە لەم ڕووەوە – كارلێكی بیركردنەوە و سۆز- یان كارلێكی نێوان ئەوەی چی دەزانین لەبارەی جیهان و هەستمان چۆنە لە بەرانبەریدا، هاوكار و یارمەتیدەرمان دەبێت. نموونەكانی ئێمە لەبارەی دەمارەخانەكانەوە ئەوە دەخەنە ڕوو، كە چۆن چالاككردنی هەندێ پرۆسەی نێو مێشكی مرۆڤ، هەر یەكەیان بە تەنیا، پێویستن بۆ مانەوەمان و لە ژینگەیەكی پڕ لە مەترسیدا، یان كە نادڵنیایی باڵی بەسەردا كێشاوە، چۆن ئەمە دەبێتە هۆی ڕەفتاری ناعەقڵانی، یان خۆلەناوبەر. لەم شێوەیەدا ئەم پرۆسە خۆگونجێنەرانە بەشدارن لە زامنكردنی مانەوەمان، هەرچەندە هەندێ حاڵەت هەیە، شكستی تێدا دەهێنین.
* كەواتە پێتوایە دەبێت دەسەڵات، یان بوار بە ژیریی دەستكرد بدەین، بۆ ئەوەی بڕیاری گرنگ لە بری ئێمە بدەن، بەتایبەتی ئەگەر دەركەوت كە زیاتر و زیاتر لە مرۆڤ زیرەكتر دەبن؟
- من باوەڕم وایە كە پێویستە تەنانەت باشترین ژیریی دەستكرد، یان مۆدێلەكانی دەمارەخانەكان هاوكار بن، نەك جێگرەوەی بڕیاری مرۆیی بن، بە چەشنی ئەوەی ئێمە لە ئێستادا گوگڵ بەكار دەهێنین.
* ئایا پشتبەستنی زیاد لە پێویست بە ژیریی دەستكرد دەبنە هۆی لاوازكردنی بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە و مرونەتی مەعریفی؟
- من پێموایە دەكرێت ژیریی دەستكرد زیادەیەكی سوودبەخش بێت بۆ مەعریفەی مرۆیی و برەودانێكی بەرپرسیارانەی بڕیارەكان، بەڵام هیچ كاتێك جێی بڕیاری مرۆیی ناگرێتەوە، لە نێویاندا لە پەیوەندی بە فێركردن و ڕۆژنامە و زانیاری و تەكنەلۆژیاوە.
