(*)

ل دیروكا شێخێن بارزان ئاڤا كرنا مروڤی گرنگتر بوو ل ئاڤا كرنا وەلاتی، چونكی ئەگەر مە مروڤەكێ دروست پەروەردە كر ئەڤە مە جڤاكەك پەروەردە كر، دەمێ مە جڤاكەك دروست كر ئەڤە مە وارەك ئاڤا كر، گەلەك وارێت هاتینە ئاڤا كرن لێ مروڤێت نە ساخلەم تێدا دژین، ئەگەر مە مرۆڤەكێ ساخلەم دروست كر وەلات دێ بساناهی بیت بو ئاڤەدانكرنێ، لێرەدا شێخێن بارزان فەلسەفا وان ئەڤ چەندە بوو، ب تایبەتی ل سەردەمێ شێخ ئەحمەدێ بارزانی، ل فەلسەفا شێخێن بارزان سێ ستون وبنەمایێن گرنگ هەبوون:

ئێكەم: ناسینا خودایی وپەرستنا وی.(خوداناسی)

دووەم: ئەڤینیا وەلاتی.(وەلاتپارێزی)

سێیەم: پێكڤەژیان.

ب راستی لسەر ڤان بنەمایان ئەم دێ شێین مروڤەكێ دروست و جڤاكەكا ساخلەم و وەلاتەكێ پێشكەفتی دامەزرینین.

 ئێكەم: ناسینا خودایی وپەرستنا وی. (خوداناسی)

بنەمایێ ئێكێ شێخ ئەحمەدێ بارزانی نیشا مەددەت كو ئولداری رەوشت وهەلسوكەفتێ تەیە یێ باش و جوان بیت، پەیوەندییەكا باشا تە یە دگەل خودایێ تە، لەوما شێخ ئەحمەدێ بارزانی دینداریا خو ب نهێنی دكر. ل ساڵا 1919 شێخ ئەحمەد شارێ ئاكرێ رزگار كر ل دەستێ ئنگلیزا، و شورەشگێرا ئەفسەرەكێ بریتانی (بیل) كوشت و دگەل هاریكارێ وی، و خەزینا ئاكرێ كەفتە دەستێ وان، كو (40) هزار روپی تێدا بوون، شێخ ئەحمەد توورە بوو هاتە بارزان پشتی زانی كو شورەشگێرێت جوڕە چووی لسەر خەزینێ، دویڤرا گوت ب تورەیی: باشە هنگ دێ چ كەن سوبەی خەزینا مویسل ب كەڤیتە دەستێ هنگو»، شێخ ئەحمەد یوانەكی رەوشتی و ئایینی نیشا وان دا، كە بەلێ مالێ دونیایێ دوستا دكەتە دوژمن، تەماعی سەرێ بەڵایێ یە، ئارمانجا هنگو خەباتە بۆ مللەتی و بۆ وەلاتی، نابیت هەر ل دەستپێكی هوین كارێن بڤی رەنگی بكەن.

 ل سالا 1932 سوپایێ عێراقی ب هاریكاریا بریتانیا هاتنە بارزان هەتا شێخ ئەحمەدی بگرن، گەهشتنە شڤانەكێ و پرسیار لێ كر تو دزانی شێخ ئەحمەد ل كێرێیە؟ گوت بەلێ: گوتێ نیشا مە بدە، شڤانی گوت: نیشا هنگو نادەم، گوتێ دێ تە ل سێدارێ دەین، گوت بلا، ئینا گوتێ دێ هەر بێژە ئەز نزانم، ئینا شڤانی گوت، ئەگەر من وەگوت من درۆ كر، ئەڤەش ل رەوشتێ مە نینە قەت نابیت، ئینا ئەفسەرێ بریتانی گوت: هەرە تو یێ ئازادی تو هەژی هندێی تە ئازاد كەین.

 بنەمایێ دووێ: وەلاتپارێزی:

شێخێن بارزان نەمازە شێخ ئەحمەد چەند شورەش كرن، ودەربدەر بوو بو تركیا ل ساڵا 1932 و ل گرتیخانا ماوە نزیكی 12 ساڵا ل مویسل بو ناسریێ بو بەسرا بو سلێمانی هەتا هاتیەڤە بۆ بارزان، ئەڤ هەمی خەباتە لبەر خاترا وەلاتێ خو بو دا ئازاد بیت، هەتا كو مللەتێ وی ب ئازادی بژیت، چو جارا بەر خاترا ژیانەكا خۆش رازی نەبوو خۆ ب چەمینیت بۆ زوردارا، (16) جارا گوندێ بارزان یێ هاتییە وێران كرن، بەرخاترا كوردایەتیێ، هەمی رژیمێن عێراقی د وێ باوەرێیدا بوون هندی بارزان هەبیت كوردایەتی دێ هەرمینیت، لەوما هەتا كوردایەتی نەمینیت دڤێت بارزان وێران بكەین، گەهشتە راددەكی بریتانیا بومبێن ناپالم ب كارئینان، جارەكێ بریتانیا بومبەكا كاتی (تەوقیت) كری ب كارئینا، زور زارۆك و ژن هاتن تەماشا بكەن كا ئەڤە چ تشتە هاتییە خارێ وچ دەنگە لێ تێـت، پشتی دەمەكی ئەڤ بومبە پەقی و هەمی هاتنە شەهید كرن، لەوما شێخ ئەحمەدی دگوت: دەرگەهێ من بو هەمیا یێ ڤەكریە ب تنێ بو ئنگلیزا یێ داخستی یە. شێخ ئەحمەد دبێژیت: «ئەگەر حكومەتا عێراقێ گرنگی وبایەخ ونەرمی هەلسوكەفت دگەل مە كربا مە بەرێ خو نەددا توركیا».

 سێیەم: پێكڤەژیان

ل گوندێ بارزان مزگەفت و كەنیسە و پەرستگەها جوهیا هەبی، ل بارزان زانایێن ئولا ئیسلامێ ومەسیحیەت ویەهودیەت هەبووینە، مەزنترین حاخامێ جوهیا ئەهارون بارزانی بوویە، لەوما حاخامێت جوهیا دگوت: پەیڤا خودێ ل بارزانە، لێ شەریعەت ل سندورێ، ل سەردەمێ شێخ عبدالسلام پێكڤەژیان ل ناڤبەرا خەلكێ دەڤەرێ نەخاسمە ل ناڤبەرا موسلمان ومەسیحی وجوهیا جهێ شانازیێ بوو، جێگرێ كونسلێ بریتانی ل وانێ ل سالا 1914 نامەك وەشاند بۆ سەفیرێ بریتانیا ل ئەستەنبولێ (لویس مالیت) نڤیسی: «هندەك سەرۆك هوزێن كوردا دبێژنە شێخ عبدالسلام شێخێ فەلا، مەرەما وان كێمكرنا كەساتیا شێخی یە، چونكی زۆرێ باشە دگەل مەسیحیا، لەورا حكومەتا عێراقێ دژایەتیا وی دكەت»، ئەز شێم بێژم كەسێ وەكی شێخ عبدالسلام كاریگەریا خو نەكر لسەر شێخ ئەحمەد نەخاسمە ل سێدارەدانا وی ل ساڵا 1914 ل مویسل ب بریارا سلێمان نەزیف والیێ مویسل كو كوردەكێ دیاربەكر بوو، دەمێ مالباتا غەبای یا جوهی ل بارزان زانی كو دێ شێخ عبدالسلام ل سێدارە دەن، بریار دا كیسكەكێ زێری ببەت بو ئەستەنبۆل هەتا شێخی ل سێدارە نەدەن، لێ والیێ مویسل ب لەزگینی شێخ عبدالسلام سێدارەدا، وئەڤ كارێ هوڤانە ئەنجام دا، وێ مالباتا جوهیا ئەڤ كارە كر چونكی دزانن كەس پشتی شێخێن بارزان نەشێت وێ پێكڤەژیانێ بپارێزیت، شێخ ئەحمەد بەردەوام بوو ل سەر وێ رێبازێ، ل ساڵا 1921 سەركردێ ئەرمەنیا (ئەندرانیك پاشا) نامەك نڤیسی بۆ شێخ ئەحمەدی هەتا ل دویڤ هەوارێن وان بچن و رزگار بكەن ل كومەلكوژیا دەولەتا عوسمانی دژی ئەرمەنیا، شێخ ئەحمەد ب لەز هێزەك دروست كر بۆ رزگاركرنا وان، برایێ خو مەلا مستەفا ل وی سەردەمی جحێل بوو دگەل وێ هێزێ هنارد.

شێخ ئەحمەد مروڤەكێ خودان باوەری بوو، باوەریەكا موكم ب خودایێ خو هەبوو، بو ماوێ 12 ساڵا گرێدایی ب زنجێرێت ئاسنی ل گرتیخانێت رژێمێن عێراقێدا ما، شاندەك هاتە سەرەدنا وی ل گرتیخانا بەسرا داخاز لێكر نامەكێ بنڤیسیت بو پادشاهێ عێراقێ داخازا لێبورینێ بكەت هەتا كو ئازاد بكەت، لێ شێخ ئەحمەد گوت: داخازا لیبورینی ب تنێ ل خودێ دكەم، ئەز داخازا لیبورینێ ل هنگو ناكەم» جەنابێ سەرۆك دبێژیت: دەمێ سەرۆك وەزیرێ عێراقێ (نوری پاشا سەعید) بەرسڤا شێخ ئەحمەدی زانی گوت: بلا ب رزیت ل گرتیخانێ، دەمێ شێخ ئەحمەدی زانی كو سەرۆك وەزیرێ عێراقێ ئەڤ ئاخفتنا كرێتا كری گوت: ما كی دزانیت ئەو دێ ل كیش كولانێن بەغدا هێتە راكێشان ب دەستێ خەلكی، ل سالا 1958 عبدالكریم قاسم كودەتایەكا سەربازی ئەنجام دا دژی سستەمێ پادشایی، و تەرمێ نوری سەعید بێ جلك ل ناڤ باژێری خەلكی رادكێشا ئەوا شێخ ئەحمەد ئەمر كری ب سەرێ نوری سەعید هات وخراپتر، جەنابێ سەرۆك بارزانی دبێژیت: ئەز قوتابی بووم ل قوتابخانا غەربیە ل بەغدا، ژیێ من 12 ساڵ بوو من دیت زۆر قەلەبالغ بوو، ئەز چووم تەماشا بكەم كا ئەڤە چییە، لێ خەلكی نەهێلا ئەم تەماشا بكەین، پاشی من زانی كەلەشێ نوری سەعید بوو ل دەستێ خەلكیدا رادكێشا ل سەر جادا.

 هەر ل گرتیخانا بەسرە شێخ ئەحمەدی گوتە بەرپرسێن وێ دەڤەرێ: هوین بۆ وان بێ تاوانا دگەل من دكەنە گرتیخانێ، وان هەمیا ئازاد بكەن، من ب تنێ بگرن، هنگ مروڤێت درەندە وبێ رەوشتن».

 شێخ ئەحمەدی باوەریەكا موكم ب خەباتێ هەبوو دژی زوردارا، هەمی هەولێت وی ئەو بوون، كورد سەربلند وسەرفراز وخودان كەرامەت بژین، مرن ب سەربلندی گەلەك روومەترە ل ژیانا سەرشۆڕی، ل ساڵا 1932 بریتانیا شێخ نورەدین بریفكانی هنارد بو لایێ شێخ ئەحمەدی هەتا كو دیماهیێ ب وێ خەباتێ بهینیت، شێخ نورەدین بریفكانی گوتە شێخ ئەحمەدی: ئەم ب دل وجان دگەل تە داینە، لێ ئەم نەشێین شەرێ بریتانیا بكەین، نیڤەكا جیهانێ ل بن دەستێ وێ دایە، بریتانیا دێ مە ل ناڤ بەت، وەرە دا ب وێ چەندێ رازی بین، ئەڤە قەدەرا خودێیە، شێخ ئەحمەد گوت: گەلەك سوپاسیا تە دكەم جەنابێ شێخ، من گومان ل دلسۆزیا تە نینە، لێ ئەگەر سوبەی ئنگلیز رێكێ ب دەتە مە بزڤرینە بارزان، وچەكێ خو دانێین، وبچینە سەر كارێ خو یێ جارا وكاسبیێ، ئنگلیز ل مە ناگەڕێن، ئەو دخازن مە چ ماف نەبن، وبیروباوەڕێت خو دەرنەبڕین، ئەو داگیركەرێن ئاخا مەنە، دوژمنێ ئاینا مەنە، ئەز باش دزانم ئەم نەشێین بەرامبەر وان خۆ راگرین، لێ رامانا ژیانێ ئەوە خو راگری ب سەربلندی، من دڤێت خودێ ل من رازی بیت، ودلێ خو ژی رازی بكەم، هندە بۆ من بەسە سوبەی دیروك بنڤیسیت: ئەو ب وان شیانێن كێم سەرێ خو نە چەماند بۆ ئیمپیریالیزما ئنگلیزی ودیڤەلانكێن وێ، ئنگلیز دشێت هەمی گوندێن مە بسۆزیت، مە دەركەت، مە بكوژیت، لێ چوجا نەشێت مە بكەتە دیڤەلانكێت خو، هندی ئەم هەینە دێ دوژمناتیا وان كەین، ئەڤە بریارا مە یە، وپەشیمان نینین، جەنابێ شێخ تو وان ئاخفتنێت من هەمیا بێژیە ئنگلیزا ب هویری، شێخ بریفكانی تەژی چاڤێت وی رووندك بوون، و رابی وگوت: ئەز ب دل ل خودێ دخازم تە پارێزیت وسەرپێخیت، خوزی ئەز وەكی هنگو بام، لێ خودێ هەركەسەكی شیانەكا دایێ.

دەمێ بارزانیێ نەمر ل ساڵا 1943 بریار دای بچیتە ئیرانێ، خاترا خو ل شێخ ئەحمەدی خاست، و گوتێ هندەك شیرەتا ل من بكە، شێخ ئەحمەد گوت: هوشیار بە یێ راست ودورست بە دگەل خەلكی، سەردا نەچە، خۆ ب پارێزە ل شەری دژی حكومەتێ هەتا تو دلنیا نەبی دێ سەركەڤی، دەمێ تو كەفتیە بن دەستێ وان چوجا دانوستاندنا دگەل وان نەكە».

شێخ ئەحمەد ل ساڵا 1944 زڤریە بارزان، لەورا هەمی هەولا وی ئەوە بوو بارزان دوبارە ئاڤەدان بیت، وێران نەبیت، خەلك بژیت ب ئاشتی وئارامی، لێ دوبارە حكومەتا عێراقی پابەند نەبوو ب پەیمانێت خو وەكی هەمی جارێ وهەتا نوكە، ل دیماهیا سەردەمێ عبدالكریم قاسم ل ساڵا 1961 دوبارە بومبەبارانا بارزان هاتە كرن، بارزانیێ نەمر داخاز كر ل شێخ ئەحمەدی دەست ب شورەشێ بكەت، لێ شێخ ئەحمەد رازی نەبوو، نامەك بۆ عبدالكریم قاسم نڤیسی گوتێ: من پەیمان دابوو چ شورەشا نەكەم دژی هنگو، وهنگو پەیمان دایە مە دەڤەرا مە بپارێزن لێ مخابن هنگ پابەند نەبوون، ئەز بەرپرسیار نینم هەر كردارەك بێتە كرن دژی هنگو ژ لایێ بارزانیاڤە»، شێخ ئەحمەد دەمی زیندانێ هاتیە دەرێ تەمەنێ وی 62 ساڵ بوو، ل ساڵا 1963 عبدالكریم قاسم هاتە كوشتن، وبەعسی بوونە خودان دەسهەلات، ول سەردەمێ وان كارەساتێن مەزن ونەخوش دەست پێكرن، ل ساڵا 1968 شێخ ئەحمەد نەخۆش كەفت ل ساڵا 1969 ل خەستەخانا ئیبن سینا ل بەغدا چوو بەر دلۆڤانیا خودێ.  

ئەڤ باوەریا شێخ ئەحمەد قوتابخانەیە بۆ هەمی ئازادی خوازا، قوتابخانەكە بۆ خوراگریێ وبەرخودانیێ وتێكۆشانێ وخونە چەماندنێ بو زۆردارا، قوتابخانەكە شێخ عبد السلام یا دامەزراندی، شێخ ئەحمەد ل سەر رێبازا وێ قوتابخانێ یێ خەبات كریە، ل وێ قوتابخانێ بارزانیێ نەمر خەباتا كوردایەتیێ وشورشگێریێ بەردەوام بوویە هەتا چوویە بەر دلوڤانیا خودێ، نها جەنابێ سەرۆك بارزانی یێ بەردەوامە ل سەر وێ رێبازێ، ئەڤ رێبازە بوویە قوتابخانەك وبنگەهەك بۆ هەمی گەلی كورد ل هەر جهەكی بن، جەنابێ سەروك بوویە رێبەرێ گەلێ كورد ل هەمی پارچێن كوردستانێ، چونكی چوجا خۆ نەچەماندیە بۆ دوژمنا، وچوجا خو ناچەمینیت.

 

 

(*)
بەرپرسی كاروباری عێراق لە بارەگای بارزانی