بایۆسایكۆلۆژییا سهرهلدانا
پێشهكى
بۆ هزاران سالان تێگههێن دهروون، گیان، رح، ئهز یان من (ego)، منێ بلند یان ئهزێ بالا (super ego)، نهست(لاشعور) و ...هتد، هێڤێنێ شرۆڤهیا رهفتار و كریارێن مرۆڤى د كاودانێن جێوازێن ژیانێ دهاتنههژمارتن، و ئهڤه تنێ خۆ خاپاندنهك بو كو بهرههمێ نهنیاسینا راستییا مرۆڤى و سروشتێ وى و نهخاسمه بایۆلۆجیا وى و ژ وێ ژی گرنگتر مهژى و مێشكێ وى بوویه. ئهو یێ نهههق نهبوویه. خۆمهزنتر و پیرۆزتر و باشترین تشت و بوونهوهر زانین د ڤێ جیهانێدا ئهو كۆره كربوو. ههر گیانهوهرهك دیتر ئهڤ دیدگههه ههبایه، بێگۆمان دا چارهنڤیسێ وى ههڤشێوهى مرۆڤان بیت. لێ پشتى هاتنا چارلز داروین (Charles Darwin,1809-1882) مهزنه زانایێ بایۆلۆجیێ بهریتانى و تیۆرییا بناڤۆدهنگا وى تیۆرا پێشڤهچۆن و كاملبوونێ (theory of Evolution) وهرچهرخانهك مهزن د دیتنێن مرۆڤى بۆ خۆ و رهفتار و كریارێن تاكى و جڤاكیێن مرۆڤى روویدا، و لسهر بنهمایێ ڤێ تیۆریێ ل شوینا گرێدانا وان رهفتاران و كریاران ب فاكتهرێن خۆڕافى و نهلۆژیكى و نهكهتوار، وان گرێدهین ب فیزیۆلۆژییا مێشكێ مرۆڤى، وهك ژێدهرێ سهرهكیێ ههمى وان رهفتار و كریاران، ب جۆرهكى كو ب وێرهكیڤه دێ شێین بێژین مرۆڤ بریتى و ئێكسانه دگهل مهژیێ خۆ، كو وهك ئالاڤهك و لسهر بنهمایێن جێنێتیكى دناڤ خێزان و جڤاكێ و دامهزراوهیێن وێ پهروهرده دبیت و چارهنڤیسێ رهفتار و ژیانا مه دیار دكهت. چ هێزهك مێتافیزیكى د ڤێ چهندێ دا هیچ كارتێكرنهكا خۆ نینه. ههر رهفتارهكا مرۆڤى بهرههمێ دۆماهیكێ یێ ڤى پێكهاتهیێ بایۆ-فیزیۆلۆژیكیێ ئالۆز، و كار و كارڤهدانێن سیستهمێ لیمبیك (limbic system)، و تیڤكلێ ناڤچاڤان-ئهنیێ، و دگهلدا ژی ئهو زانیاریێن وهردگریت و فێردبیت و كارتێكهریێ د كار و چالاكیێن ڤى مێشكى دا دكهت، و ههروهسا شیانێن خۆدیتن و خۆههلسهنگاندن و ههستا تاكى و لدۆماهیكێ ههستا جڤاكییه، و ئێك ژ ڤان رهفتاران سهرهلدانێن مرۆڤانه كو بهرههمێ ههمى ڤان فاكتهرێن كارتێكهرێن سهرترن.
پێناسا راپهڕین و سهرهلدانێ(uprising):
ویكیپێدیا وێ وهك بزاڤهكا جهماوهرییا بهربهلاڤ دژى داگیركرن یان زۆڵم و ستهمێ پێناسهدكهت. و فهرههنگۆكا ئۆكسفۆردێ ل بهرپهڕێ 1430 وێ وهك كاودانهك كو تێدا گرووپهكێ خهلكێ پێكڤه ئێكدگرن ژپێخهمهت هندێ دگهل هندهك خهلكا دیتر كو د دهستههلاتێدا شهڕى بكهن.
جڤاك و دهستههلات:
ئهركێ رهوشتیێ ههر كهسهكى و نهخاسمه كهسێن دهستههلاتدار ئهوه كو ههستێ خۆ دویر ژ ههر جۆره دهمارگرژى و خۆڕافاتهكێ، كو بخۆ نیشانێن نهرهوشتیبوونێنه، پهروهرده بكهت، و ژبهركۆ مرۆڤ د بنهڕهتدا مهحكومه ب بجڤاكیبوونێ، و بوونا مرۆڤى تاڕادهیهكێ مهزن دناڤ جڤاكێدا ب رامانه، لهوما ئارمانجا دۆماهیكا رهوشتایهتییا (ئهخلاقیاتا) بهرقهراركرنا سیستهمێ رێكخستیێ جڤاكییه، داكۆ بشێت هندهك جڤاك بهێنهئاڤاكرن كو ههمى كهسێن تێدا بێى چ جێوازیێن رهگهزى، رهنگى، هۆز، یان بیروباوهرێن وان بشێن بۆ گههشتن ب بهختهوهریێ و رازیكرنا پێدڤیاتیێن خۆ، بزاڤا بكهن. لهوما ئهركێ سهرهكیێ حكومهتێ و دهستههلاتێ دڤیا ئهو بیت كو رێكێ بۆ ڤێ ئارمانجێ خۆش بكهن، و مفاى ژ شیان و هشێن ئێك ب ئێكى خهلكێ وهربگرن، و خۆ ژ سهپاندنا ئایدیۆلۆژیێن كهسۆكى یان گرووپهك بچویك بسهر خهلكێدا بپارێزن. بگۆتنهك دیتر ئهركهكێ گرنگێ حكومهتان ئهوه مفاى ژ عهقلێ بكۆمهلێ خهلكا خۆ وهربگریت داكۆ رێكێن چارهسهرییا بدهستڤه بینن و رێكێ لبهر ههلپهرستییا هندهك كهسێن بهرژهوهندیخواز بگرن، ئهوێن چ بههر د پێشڤهبرنا جڤاكێدا نهههى بهلێ مهزنترین پشكێن وێ بۆ خۆ هلدگرن.
دكتۆر ئهللاهیارێ كهنگهرلوو، شرۆڤهكارێ سیاسى و بسپۆرێ پهیوهندیێن نێڤدهولهتى وهسا دبینیت كو پێدڤییه ژێدهرێن نهتهوهى و گشتى ژپێخهمهت بهرژهوهندیێن گشتى و نهتهوهیى و جڤاكى بهێنهبكارئینان، و ههروهسا پێدڤییه ئهم بهرژهوهندیێن وهلات و جڤاكێن دیتر ژی باش بنیاسین و لسهر بنهمایێ وێ ناسینێ كار و هاریكاریێ دگهل وان دكهن.
ههلپهرستییا (ئیستیسمارا) بهشهك ژ دهستههلاتدارێن سیاسى لدۆر مفاوهرگرتن و بكارئینانا ژێدهرێن مالى یێن جڤاكێ و گهندهلیێ تێدا، بێى هندێ كو خهلك و جڤاكێ تێدا بهشدارى بدهن، فاكتهرهكێ پهیدابوونا نهرازیبوونانه. چونكى ئهڤ روویدانه فاكتهرهكێ ئازرێنهر و ههستیار و دروستكهرێ ههیهجانانه لدهف پڕانیا خهلكێ جڤاكهكا بێبههربووى ژ وان ژێدهران. لهوما پێدڤییى ئهو كهسێن بهشهكا دهستههلاتێ د دهستدا و دویرن ژ ڤێ رهفتارا نهههژى، كاودانێ رهفتاریێ خۆ بۆ خهلكێ ئاشكرا و رۆهن بكهن و یاسایا "ته ژ كیڤه ئینایه؟" بكهنه سهرمهشقێ رهفتارێن خۆ. پێدڤییه ئهڤ بابهته یاسایهك بیت دناڤ دهستوورێ ههر وهلاتهكێ كو دڤێت یاسا سهروهر بیت و دادپهروهرى و یهكسانیێ بچهسپینیت، و ئهو دهرفهت بهێتهدان خهلكێ ماف ههبیت پرسیارێ ژ دارایى و مالێ بهرپرسان بهرى و لدهمێ وهرگرتنا پۆستێ بكهن و بزانن چهوا ئهو بدهستخۆڤه ئیناینه. پرۆفیسۆر دكتۆر تهقیێ كێمیایێ ئهسهدى، بسپۆرێ نهخۆشیێن مێشكى و دهماران ل زانكۆیێن واشنتۆنا ئهمریكى، دبێژیت پڕانیا خهلكێ ئامادهنه د ههژاریێ دا بهشدار ببن، بهلێ نه ئهو ههژارییا ب خۆرتى ژ ئالیێ هندهكێن سیاسهتڤان و دهستههلاتدار بسهر واندا هاتبیته سهپاندن و ئهو بخۆ د باشترین كاودان و هاى لایف دا بژین. ئهو تێگههشتنا كو هندهك دهستههلاتدار هزر دكهن كو خهلك نهزانه و دێ شێن خهلكێ بۆ ماوهیهكێ درێژ بخاپینن هیچ بنهمایهكێ زانستى و لۆژیكى نینه، و بهلكۆ عهقلێ بكۆمهلێ خهلكێ هێدى هێدى دێ گهلهك كارتێكهریێ د ڤى بابهتیدا كهت و دهرگههێ دادبینیێ دهته وان. دبیت ب فهعل و فند و حیله و حهوالا هندهك ژ دزیێن بچویك بهێنهڤهشارتن، بهلێ چ تشتك نهشێت كارێن مهزنێن ژ ڤى جۆرى ڤهشێریت. ب باوهرا ئهسهدى د سیستهمێن سیاسیدا ئهم دێ شێین بسهر گهلهك پالدهر و بهرههمێن نهرێنیێن سیستهمێ لیمبیك یان كۆئهندامێ رهخۆكى، زال ببین و برێكا ئێكساندیتنا ههمى تاكێن جڤاكێ لبهرامبهر یاسایێ و مفاوهرگرتن ژ ژێدهرێن وهلاتى، ركێن ئاست نزمێن ڤى سیستهمى كۆنترۆل بكهین و لایهنێن نهرێنیێن وێ نههێلین و دادپهروهرییا جڤاكى بهلاڤ بكهین. و پێدڤییه ئهڤ راستییه ژی نههێتهژبیركرن كو بێى رهزامهندییا مرۆڤان بخۆ هیچ هێزهك نهشێت بسهر رهفتار و كریار و بیروباوهرێن خهلكێ دا بسهربكهڤیت. لێ دگهل هندێ ژی فهره بهێتهزانین كو بهلكۆ سهرڤهسهرڤه خهلك خۆ وهسا نیشانبدهن كو وان فهرمانهكا تایبهت یا بجهئیناى و دبن سیبهرا چووڤێ ترسێ یێ دیكتاتۆران بێدهنگییا ههلبژارتى، بهلێ ئهڤ چهنده ههتاههتایه بهردهوام نابیت، و لدۆماهیكێ و د ئێكهم دهلیڤهیدا پالدهرێن وان یێن تاكگهرایى، كو د بنهڕهتدا هێڤێنێ سیستهمێ سیاسیێ جڤاكێن لیبرال و دیمۆكراتییه، دێ وان هاندهن لدژى دهستههلاتا دیكتاتۆر سهرهلدانێ بكهن. و پالدهرهكێ دیترێ ڤێ سهرهلدانێ ژی بۆ سروشتێ فیزیۆلۆژیكێ مرۆڤى دزڤڕیت كو لسهر ڤى بنهمایى هاتیهئاڤاكرن ههر رهفتارهكا مرۆڤ پێڕادبیت د بنهڕهتدا تنێ و تنێ ژپێخهمهت بدهستڤهئینان و پاراستنا بهرژهوهندیێن وى یێن كهسۆكى و تایبهت، دهێنهكرن، و ههر كهسێ باوهرى بڤێ گۆتنێ نهبیت تنێ خۆ دخافلینیت و ب فهعل و فندێن مێشكێ خۆ یێ هاتیه خاپاندن یان ژی مێشكێ وى یێ هاتیه شویشتن.
ئهڤه دبیت ئێك ژ وان فاكتهران بیت كو بهشهك ژ تاكێن جڤاكێن نهدیمۆكراتى و دیكتاتۆرى ژ وان جهان دڕهڤن و قهستا وان وهلات و جڤاكان دكهن یێن بنهمایێن دیمۆكراسى و دادپهروهرییا جڤاكى تێدا ههى، و ههتاكۆ ئهڤ تاكه ل وان وهلاتان دهستكهفتنێن مهزن بدهستخۆڤه دئینن، كو ههكهر لبن زۆڵم و زۆردارى و نهیهكسانى و نهدادپهروهرییا جڤاكێن خۆ بمابانه دا ههمى ئهڤ هێز و وزه و پۆتانسیێله ب ئاڤێدا چیت. ئهو تام و چێژا ژ وێ ئازادییا هزرى و یهكسانى و دادپهروهرییا دناڤ ڤان جڤاكێن دیمۆكراتیدا، پال ب وان تاكان ڤهنێت كو بسهر حهزێن سیستهمێ لیمبیكێ ویدا زال بیت و تنێ هنگى دێ رازى بیت بزڤڕیت كو ههمى ئهڤ فاكتهرێن ئهرێنى د جڤاكا وى بخۆ دا پهیدا ببنهڤه، و سیستهمێ دهستههلاتێ تێدا رهنگ و تام و بێهنا بهرههمێن ئاست نزمێ سیستهمێ لیمبیكى یێن وهكى رهگهزپهرستى و ئایدۆیۆلۆگى نهبیت، بهرۆڤاژى عهقلانیهت و لۆژیك تێدا بالادهست و زال بیت. چونكى مرۆڤ ب سروشتێ خۆزایێ خۆ وهسانه كو ژ چارچۆڤێن خۆ ژ وان قۆرتال بكهت، و ل شوینا لبن كۆنترۆلا یاسا و بڕیارێن كهسێن دیتر بیت، دبن كۆنترۆلا ستراكتوور و پێكهاتهیا خۆزاییا سروشتێ خۆ بیت و لدویڤ ڤى سروشتى رهفتار بكهت. لێ ژبیر نهكهین مرۆڤ ب گشتى وهسایه ژپێخهمهت پاراستنا سیستهمێ رێكخستنا جڤاكا خۆ هندهك جاران ئامادهیه دهست ژ هندهك مافێن خۆ بهردهت، ب مهرجهكى بهایێ ڤێ چهندێ زێدهتر ژ فیداركاریێن وى نهبیت.
بۆچى سهرهلدان چێدبن؟
هندهك رهفتار و ژ وان ژی رهفتارێن رێگر دناڤ جڤاكێن ساخلهمدا ههڤپشكن. بۆ نموونه ههمى جڤاكێن ساخلهم گزیكرن (قۆپیهى) ب رهفتارهك كرێت دهژمێرن و دژى وێ رادوهستن. ههكهر دناڤ تاكێن جڤاكهكێدا ئهڤ ههسته نههێتهكرن، ئانكۆ ئهو جڤاك نهساخه. لهوما د ڤان جۆره جڤاكادا حكومهت و دهستههلاتدار ژپێخهمهت مانا خۆ، ل شوینا كو پشتا خۆ ب دهنگێن پڕانیا خهلكێڤه گرێبدهن، پهنایێ بۆ قهمهى و شێرى دبهن بۆ تهپهسهركرنا خهلكێ. د ڤهكۆلینهكا كو لسهر 25 جڤاكێن بهدو، یێن كو نڤێسین دناڤدا نهههى و چ ئایینهكێ دیاركرى نهههى، دهركهفت كو ههمیا ههستا ئهركگهراییا دگهل عهقلێ ساخلهم (common sense functionalism) دناڤدا ههیه، كو هندهك یاسایێن رهوشتیێن ئهرینێ تێدا زال، وهكى وهفادارى، و خۆدان سۆزبوون، رووخۆشى، هاریكارییا ههمى ئالى، پهروهردهیا گۆنجاى یا زارۆكان، و لێبۆرین، ئهو رهفتارێن كو ژیانا جڤاكى بسانههیتر دئێخن. د ههمى جڤاكێن بهدو دا باوهرا تاكان ئهوه كو ململانێ و ناكۆكیێن جڤاكى زیانێ دگههیننه جڤاكان وان، و ئهو ههماههنگییا جڤاكى دپهژرینن و ههمى بزاڤێن خۆ د مهزێخن داكۆ وان ململانێیا كۆنترۆل بكهن و رێكێ لبهر زیانێن وان بگرن. و رێبهرێ جڤاكێ رۆلهك مهزن بۆ ئاسانكارى د ڤێ چهندێ دا دكهت، كو هندهك جاران ب بهایێ گیانێ وى بدۆماهیك دهێت، لێ ئهو ڤێ پشكداریێ بۆ ڤى كارى ب پێدڤى و فهر دبینیت. پێدڤییه ئهڤ رهفتارا جڤاكێن بهدو بۆ ههمى دهستههلاتداران ببیته وانهیهك، داكۆ خۆ ژ هندێ دویر بێخن بشێوهیهكێ نهدادپهروهرانه و پشتهڤانى ژ لایهنهكێ تایبهت بكهن و ل شوینا چارهسهركرنا ئاریشا وان ئالۆزتر بكهن.
رێبهرهكێ ژێهاتى ئهوه یێ كو تاكێن جڤاكا خۆ وهسا بڕێڤه ببهت رێكێ ل گهنگهشهیێن تووند و ناكۆكییان بگریت و بۆ چێكرنا ههماههنگیێ دناڤ واندا رێكێن گۆنجاى بینیت. بهرۆڤاژى جڤاكێن دیكتاتۆر، كو تێدا رێبهرێن خۆپهرست و تۆتالیتار (شمولى) ب فرت و فێلا هاتینه سهر دهسههلاتێ، و تنێ یێ د خهما بهرژهوهندیێن خۆ یێن كهسۆكى و تایبهتدا، و بهرژوهندیێن گشتى قۆربانى بهرژهوهندیێن خۆ دكهن و ل شوینا چارهسهركرنا ناكۆكى و ململانێیان دناڤبهرا تاكێن جڤاكا خۆ تایێ (ئالیێ) ئالیهكێ تایبهت و دیاركرى دگرن یێ كو نێزیكى بیروباوهرێن خۆ دبینیت یان بهرژهوهندیێن ههڤبهش دگهل ههڤدۆ ههین، و لایهنێ دیترێ بهرامبهر تۆمهتبار دكهت. چهندهها ئهنجامێن خراب و مالوێرانكهر ژ ڤێ رهفتارا ڤان جۆره رێبهرێن دیكتاتۆر پهیدا دبن كو زیانهك مهزن دگههیننه جڤاكا خۆ و بهلكۆ ژی جڤاكێن دهوروبهرى خۆ. ئهڤ رهفتارێ ڤێ سهركردێ د ئاست سیستهمێ لیمبیكى دا ماى بیته ئهگهر هێز و وزهیهكا مهزن و بهرچاڤ یا پێدڤى بۆ پێشڤهبرنا بهرژهوهندیێن جڤاكا وى ژناڤ بچیت و خۆ ژ كارى بدهنه پاش و گۆشهگیر ببن، و خۆدان مهژى و هزر و پرۆژه ژ وهلاتێ خۆ بڕهڤن، یان ل جهێن جۆداجۆدایێن وى وهلاتى خهبات ل دژى وێ حكومهتێ پهیدا ببن، داكۆ زیانێ بگههیننه وى وهلاتى و وێ دهستههلاتا نه ب دلێ وان، و بڤى رهنگى دهلیڤهى لبهر گهشهیا وێ بگرن، و چ هاریكارى و پشكدارییهكا ئاڤاكهر د پاراستنا وێ جڤاكێدا نهكهن. لڤى دهمیدایه كو خۆدێ ئهڤ سهركردهیه ل شوینا هندێ ببنه دادوهر و چارهسهركهرێ ئاریشه و ناكۆكیێن جڤاكا خۆ، بخۆ دبنه ئالیهكێ وێ ململانێ و ئاریشه بهرفرههتر و مهزنتر بیت، و هێدى كار گههیته وى ئاستى كو تنێ بڕێكا راپهرین و سهرهلدان و ههڕفاندنا ئێكجارهكییا سیستهمێ جڤاكیێ وێ حكومهتێ، ئاریشهیێن وێ دهستههلاتا دیكتاتۆریانه بهێته چارهسهركرن، و ئهڤ دهستههلاته ژ گۆڕهپانا سیاسى بهێته دویر ئێخستن. چونكى هێدى دێ ئهندامێن وێ جڤاكێ ههستپێكهن هێدى چ دهلیڤهیهك بۆ پاراستنا ئاسایشا وان یا جڤاكى و سایكۆلۆژى نهمایه و چ ئۆمیدهك ب بخۆداچۆن و خۆگهۆڕینێ لنك وى رێبهرێ دیكتاتۆر نهمایه.
ئهنجام و دۆماهیك:
ئهم سالانه ل دهوربهرى خۆ بچاڤێن خۆ دیدهڤانى چهندهها شۆڕهش و ڕاپهڕین و سهرهلدانانین كو خهلكێ ئاسایى، یێن كو ههبوونا دهلیڤهى بۆ تێركرنا پێدڤیاتیێن وان یێن مادى و سایكۆلۆژى و جڤاكى ب مافهكێ سروشتى و خۆزایێ خۆ دبینن، ل دژى وان دهستههلات و سهركردهیێن خۆپهرست رادبن و پشتى بۆراندنا چهندهها سال و دهمێن تژى كۆل و كۆڤان و تهحلى و دژوارى، هێدى دگههنه وى ئاستێ خۆلبهرگرتنا سایكۆلۆژى و جڤاكى كو یا گههشتییه بنبهستێ، و ئهڤه وان پالددهت كو وهكى چهوا مللهتێ كورد ل راپهرین و سهرهلدانا 1991 ب ئێكدهنگى لدژى زههاكێ چهرخێ بیستێ، سهدامێ گۆڕبگۆڕ و رژێما بهعس یاكۆ بۆ ژناڤبرنا ڤى مللهتێ زیندى دهستێ خۆ ژ چ تاوانهكێ نهپاراست و ب ئهنفالا بهدناڤ، كێمیابارانكرن، جینۆساید و ...هتد، مهزنترین درب ل پهیكهرێ سایكۆلۆژى و جڤاكیێ تاكێ كوردیدا، و ب دههان سالان ئهم پاشڤهبرین و ژ بچویكترین مافێن سروشتیێ خۆ، كو ژیان بیت، بێبههر كرین، ب ئێكدهنگ دهستههلاتا زۆڵم و زۆرداریێ و نهیهكسانى و نهدادپهروهریێ رهت بكهین.
فهره د ڤێ رێكێ دا یاسایێن تووند بهێنهدهیناندن كو ئهندامێن جڤاكێ و نهخاسمه ئهوێن دهستچۆیى و بهرپرس نهچار بكهت پابهندى وان ببن، و لڤێرێ د جهێ خۆ دایه هندهك ئاخفتنێن رێبهرێ نهتهوهیى و ئهفسانهیێ كوردستانێ، بارزانیێ نهمر، بیرا خۆ بینین، كو هۆشدارییهك مهزنه بۆ جیبجیكرنا بنهمایێن یهكسانى و دادپهروهرى و دیمۆكراسیهتێ و نههێلانا هێجهت و دهلیڤهى بۆ گهندهلى و ل دۆماهیكێ ژی نهرهزایهتى و سهرهلدان و تووڕهییا جڤاكى و تۆلڤهكرنێ:" ئهى مللهت بزاڤ دكهین و پهیمانێ ددهین ته كو لسهر ئهساسێ دیمۆكراسیهت و راستى و عهدالهتا جڤاكى خهباتێ بكهین و بێ فهرق و جۆداهى ل كوردستانێدا دامهزرینین".
ژێدهر:
1-تقى كیمیایى اسدى (2019): زیست شناسى مغز و اخلاقیات.
2-Hornby, A. S. (2003): Oxford Advanced Learner's Dictionary (7th ed.).

د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*