سایكۆلۆژییا هلوهشیانا شارستانیهتێ
د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*
ئالبێرت سیدنى هۆرنباى (2003) شارستانیهتێ بڤى رهنگى پێناسهدكهت: جڤاك یان رهوشا كولتوورییا وێ و رێكێن وێ یێن تایبهتن بۆ ژیانێ د ماوهیهك و جههك دیاركرى د ڤێ جیهانێدا، بهلێ حامد عهبدۆلسهمهد، نڤیسهرێ مسرى، جوانتر پێناسا وێ دكهت كو شارستانیهت شیانا كولتوورهكییه د گهۆڕینا تشتهك كرێت بۆ تشتهك جوان، و لدویڤدا نموونهكا جوانتر دئینیت و دبێژیت پشتى جهنگێ جیهانیێ دوویێ ئهڵمانیا دشیا بچن لسهر وێرانهیێن وهلاتێ خۆ روینن خوارێ و چهندهها سالان بگرین. بهلێ ئهو تێگههشتبین كو بهشهك مهزن ژ ڤێ خۆلیسهریێ ههر ئهو بخۆ ژی بهرپرسیارن و هێدى گرین و نالین چ دهردهكى دهرمان ناكهت، لهوما دهست هاڤێت هاریكارییا وان كهسان كر یێن وهلاتێ وان وێرانكرى داكو بشێن وهلاتێ خۆ سهر ژ نوى ئاڤا بكهن و ئهڤرۆ ئهڤ وهلاته جهمسهرهكێ ئابووریێ جیهانێیه و ئهو تشتێ ب شهڕى بدهستنهكهفتى ب ئابوورى بدهستخۆڤه ئیناند، و ههمان چیڕۆك ل ژاپۆن و تایوان ژی دووباره بوویه. ئهڤه كارهك زهحمهته، بهس د شیاندایه و رێك دچیتێ. ئهڤه گۆپیتكا هشیارییا سایكۆلۆژییا پاراستنا وهلاتهكى و شارستانیهتهكێیه، و ههمى كهسان پێچێنابیت. نموونهیا بچویك ژی جڤاكا كوردهوارییا مهیه كو ئهڤرۆ و پشتى دههان سالان ژ خهبات و قۆربانیدانێ بۆ ئازادیێ ئهڤرۆكه تنێ زارۆك و سنێلهیێن مه ل شوینا پهروهرده و خواندن و فێربوون و خۆپێگههاندن و ڕاكرنا قهرێ نفشێن كهڤن لسهر ملێ خۆ و پاراستنا شارستانیهتا كوردان، رۆژانه هندى بوودجهیا وهلاتهكى پتاتۆك و جبس و پێپسى دخۆن و ڤهدخۆن كو ژبلى زیانێن جهستهیى زیانێن بێسنوورێن سایكۆلۆژى و جڤاكى و ئابوورى ژی یێن ههین. ئایا ئهڤ دیاردهیه بۆ پاشهرۆژا مللهتهكێ كو وهكى مه خۆلیسهرى و بهدبهختى و تهحلى و دژوارى دیتین نهیا ب ژانه و نهیا نیگهرانیێیه؟ هندهك تشت بچاڤا بچویكن، بهلێ كارتێكرنێن نهرێنى یێن مهزن بدویڤ خۆ دا دئینن كو نائێنه قهرهبۆكرن.
پرۆفیسۆر دكتۆر تهقیێ كێمیایێ ئهسهدى، بسپۆرێ نساخیێن مێشك و دهمارا ل زانكۆیێن ئهمریكا، ئاخفتنهكا جوان یا ههى دبێژیت: "كا چهوا ژان كارڤهدانهكا دهردهینهر و نهخۆشا جهستهییه، وهسا ژی نیگهرانى ژی كارڤهدانهكا ب ژانا سایكۆلۆژییه كو مرۆڤان نهچار دكهت خۆ ژ وان كاودانێن دبنه ئهگهرێ وێ دویر بكهت". ئهڤ رهفتاره جهێ نیگهرانى و دویڤداچۆن و ڤهكۆلین و چارهسهركرنێیه.
ئهڤه نهك تنێ رهوشا مهیه بهلكۆ ژ مه خرابتر ژی یێن ههین د راستایا خۆ دا كارتێكرنێ ل شارستانیهتێ دكهن و وێ بهرهف هلوهشیان و نهمانێ دبهن، و ئێك ژ وان شارستانیهتا رۆژئاڤا و یا دیتر ژی رۆژههلاتا ناڤینه. رۆژئاڤا بخۆ خۆدان سهربۆرهكا تهحله و نهخاسمه یا سهردهمێ چهرخێ تاریێ ناڤین كو خهلك و جڤاك د خرابترین كاودانهكێ تهحل و دژوار و رهش و دیكتاتۆریانهدا بوو، و پشتى سهرهلدانا رێنسانس خۆ ژ وێ تاریاتیێ قۆرتال كر و پێشكهفت و ئهڤرۆ ههمى جیهان مفاى ژ بهرههمێ وێ پێشكهفتنێ دبینیت، و نهخاسمه دهستكهفتێن وێ یێن زانستى و تهكنۆلۆژى، بهلێ مخابن هندهك وهك " كتكا كۆره" وێ چهندێ نابینن و دژى وێ شارستانیهتێ رادوهستن. ئهڤرۆ ئهم دبینین نهیارێن وێ شارستانیهتێ بێ هیچ دلۆڤانییهك گهفا ل وێ شارستانیهتێ دكهن. رێكخراوێن تیرۆریستیێن ئهلقاعیده و داعش لسهر دژاتییا رۆژئاڤا هاتن دامهزراندن، ههتاكۆ نۆكه ژی گهلهك لایهن ڤى كارى دووباره و ب پرۆگرامهكێ پلانداڕشتى دكهن، لدهمهكى كو ههر ئهوان بۆ بهلاڤكرنا پرۆپاگندهیێن خۆ یێن دڕنده و هۆڤانه مفا ژ تهكنۆلۆژییا ئهلكترۆنى و پێشكهفتییا رۆژئاڤا و ههر بۆ كۆشتنا مرۆڤێن بێتاوان و ژ وان ژی خهلكێ ئهورۆپا و ئهمریكا چهكێ پێشكهفتیێ وان بكارئیناند. وان ب بهردهوام دژى كولتوور و شارستانیهتێ رۆژئاڤا كار دكر و بۆ ڤێ مهبهستێ هزاران تێرۆریستێن كۆژهك بڕێكێن جۆدا هنارتنه ناڤ ڤان وهلاتا و كارێن تێكدهرانه و تیرۆریستى ئهنجام ددهن. ما ئهڤه نه گهفه لسهر شارستانیهتا رۆژئاڤا و رۆژههلاتا ناڤین؟ ما ئهڤه كارتێكرنێ لسهر دیمۆگرافییا ئهورۆپا ناكهت؟ ما ئهڤ پهروهردهیا تووندڕهوى گهفا ل شارستانیهتا رۆژههلاتا ناڤین ناكهت؟ یا خوویایه ڤان رێكخراوێن تیرۆریستى هیچ سازشهك و رۆحێ دلۆڤانیێ د ناخ و دهروونێ ئهندامێن خۆ نههێلاینه. دیاره ژی هندى تووندوتیژى ههبیت چ جارا دهرگههێ گۆتۆبێژ و دیالۆگێ ڤهكرى نابیت. هژمارا خهلكێن رادیكال ل وهلاتێن رۆژئاڤا هند یا زێده لێهاتى كو هێدى كارتێكرنێ لسهر بڕیارێن وان یێن سیاسى و مهزن دكهت، و نموونه ژی ههر دوو وهلاتێن فڕهنسا و بهریتانیا كو لبن كارتێكرنا لۆبیێن رۆژههلاتى نهچار بووین دان ب دهولهتا فهلهستینێ بدهن، كو هندهك وهلاتێن وهكى ئهمریكا ب وێ بڕیارێ نهڕازینه. مهبهست ژ ڤێ گۆتارێ گهنگهشهیا ڤێ بڕیارێ و دروستى یان نهدروستییا وێ نینه، مهبهستا مه تنێ ئهوه بێژین كۆچا زێدهیا خهلكێ رۆژههلاتا ناڤین بخۆ مهترسییهكه لسهر دیمۆگرافییا رۆژئاڤا و ئهو بخۆ ژی یێن بڤێ راستیێ حهسیان و ئالى و پارت و رێكخراوێن جۆداجۆدا لڤێ دۆماهیكێ، نهخاسمه، ب بهردهوامى دژى وێ بووینه و وێ ب گهفهك لسهر جڤاك و سایكۆلۆژییا خۆ و لدۆماهیكێ ژی شارستانیهتا خۆ دبینن و ئهڤه و ژبلى گهلهك ئاریشهیێن دیترێن وى كیشوهرى. و هند ژی ئهڤ گهفه یا لسهر شارستانیهتێن رۆژههلاتا ناڤین ههى، كو زێدهبارى گهۆڕینێن مهزنێن سهقاى و جۆگرافیا ههرێمى، و نیشانێن بدۆماهیك هاتنا پهترۆلێ و كێمبوونا رێژهیا خوارن و ڤهخوارنێ و ل بهرامبهر وێ دا ژی زێدهبوونا ئاكنجییان و بێى هیچ یاسا و بنهمایهكێ بۆ سنوورداركرنا رێژهییا زاوزێ، و دگهلدا ژی كۆچا خهلكێ لناڤ دهڤهرێ و چ ژی بۆ وهلاتێن رۆژئاڤایێن كو ئهو بخۆ وان وهلاتان ب نهیارێ خۆ دهژمێرن و ب كۆچا خۆ بۆ وان وهلاتان ئاریشهیێن خۆ ژی دگهل خۆ ڤهدگۆهێزنه وان وهلاتان، و یان ل وان وهلاتان كریارێن تیرۆریستى ئهنجام ددهن، ئهڤه ههمى ئهو ئاریشهنه یێن لسهر ئێك كۆم و كهلهكه دبن و د دهمێن تایبهتدا دپهقن و ئاریشهیێن مهزن دروست دكهن، و ههتاكۆ وهكى هندهكا باوهرى ههى دبنه گهف لسهر دیمۆگرافییا و شارستانیهتا رۆژههلاتا ناڤین و خۆدێ رۆژئاڤا ژی، نهخاسمه كو پڕانیا ڤان كهسێن رۆژههلاتا ناڤین لدهمێ كۆچكرن و پهناخوازیێ بۆ رۆژئاڤا شیانێن خۆگهۆڕینێ و خۆگۆنجاندنێ دگهل ژینگهه و ژیانا جڤاكى و كولتوورى و هزرى و سایكۆلۆژییا نویدا نینه و ههر لسهر وان رهفتار و هزرێن كهڤنارێن نهرێنى دمینن و كهرب و كینێن هندهك رێكخراوێن تیرۆریستى لڤێرێ د دلێ واندا چاندین، دگهل خۆ ڤهدگۆهێزنه وان وهلاتان و لسهر هندهك كهسێن بێتاوان جیبجى دكهن و دبنه ئهگهرێ ژناڤبرنا خهلكێ بێتاوان. لدویڤ ئهنجامێ ڤهكۆلینێن سهردهمیانه و نهخاسمه د بیاڤێ سایكۆلۆژییا بایۆلۆجى ئهڤ كهسه ههمى ئهون یێن مێشكێ وان د نزمترین ئاستێ خۆ یێ گیانهوهریدا، یاكۆ بناڤێ سیستهمێ لیمبیك (limbic system) دهێتهنیاسین كار دكهت و بڕیار و رهفتارێن وان پێنهگههشتینه و خاڤن. ئهڤ بڕیاره دشێن هنگى بڕیارێن ئاڤاكهر بن و بهێنهگهۆڕین و بهرههمدار بن و زیانێ نهگههیننه كهسێن دیتر و خۆدێ وان كهسان و جڤاك و شارستانیهتێن خۆ و خهلكا دیتر كو بگههنه ئاستێ عهقلانیهت و لۆژیك و زانستى، و ئهڤ كاره ژی تنێ بڕێكا پرۆژهیێن دۆمدرێژێن حكومهتێن رۆژههلاتا ناڤین بۆ پێگههاندن و پهروهردهكرن و فێركرنا نفشهكێ نوییه لسهر بنهمایێن مرۆڤدۆستانه و دویر ژ كهرب و كین و تۆلڤهكرن و تێكدان و ههڕفاندنێ، و بهرۆڤاژى ڤێ چهندێ ئهڤ ژێدهرێ لیمبیكى یێ رهفتار و كریار و بڕیارێن ڤان كهسان دێ ئهنجامێن وێرانكهر لدژى شارستانیهتێن مرۆڤایهتى ههبن. بگۆتنهك دیتر هلوهشیانا شارستانیهتان گرێددهن ب هلوهشیانا سایكۆلۆژییا ئهندامێن وان و پاشهرۆژ دێ پترتر ڤێ راستیێ دهرئێخن.
*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ زانكۆیا زاخۆ
