ب حۆكمێ زالبوونا ره‌هه‌ندێ بایۆلۆجى لسه‌ر گیانه‌وه‌ر و دار و دره‌خت و مرۆڤان، هه‌مى ئه‌ڤ ئالییه‌ خۆدان تایبه‌تمه‌ندییا تاكگه‌رایینه‌ د ژیانێدا و ئالیێ دیارێ وێ ژی شه‌ڕێ گیا و دارانه‌ لسه‌ر عه‌ردى و بن عه‌ردى بۆ ئاخێ و هه‌واى وه‌ك ژێده‌رێن ژیانێ. ب هه‌مان ره‌نگ ژی ئه‌م شه‌ڕێ گیانه‌وه‌ران و ژ وان ژی مرۆڤان، وه‌ك چه‌وا چارلز داروین، زانایێ بناڤۆده‌نگێ به‌ریتانى، وى ئانكۆ مرۆڤى ل رێزا هه‌مى گیانه‌وه‌رێن دیتر هه‌تاكۆ مێشه‌كێ و مێرییه‌كێ دبینیت و هیچ جێوازییه‌كێ یان بلندتر یان وه‌كى هنده‌ك دبێژن پیرۆزییه‌كێ بۆ وى هژمار ناكه‌ت، وه‌سا دبینیت ئه‌وا مرۆڤ ڤێ هزرا پیرۆزیێ بۆ خۆ دده‌ینیت ژ ئه‌گه‌رێ دفن بلندییا وییه‌ و چ بنه‌مایه‌كێ زانستى و بایۆلۆجى بۆ نینه‌. هه‌ر ئه‌ڤ مرۆڤه‌ وه‌كى هه‌ر گیانه‌وه‌ره‌كێ دیتر دگه‌ل مرۆڤێن دیتر بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا ژێده‌رێن ژیانێ و خوارن و ڤه‌خوارنێ شه‌ڕى دكه‌ت و وه‌ك مه‌ گۆتى ئه‌ڤه‌ بوویه‌ره‌كا بایۆلۆجییه‌. لێ دگه‌ل هندێ ژی مرۆڤى وه‌كى هنده‌ك گیانه‌وه‌رێن دیترێن وه‌كى گۆرگى، شه‌مپانزێ و ... هتد، ژیانه‌كا مه‌حكوم ب كۆمه‌لایه‌تییا هه‌ى و وى نه‌چار دكه‌ت لدویڤ هنده‌ك یاسایێن سروشتى و ره‌وشتى بچیت و پابه‌ندى وان بیت ژپێخه‌مه‌ت مسۆگه‌ركرنا ژیانا وى دناڤ وى گرووپى و نه‌ته‌وه‌ و هۆز و گۆندێ خۆ دا. ده‌مێ ئه‌ڤ پابه‌ندییه‌ ب ئه‌گه‌رێن كه‌سۆكى یان ژینگه‌هى نه‌مینیت ئاریشه‌ بۆ وى په‌یدا دبن و ژیانا وى كه‌سى دكه‌ڤیته‌ دبن گه‌فێن ده‌ره‌كى و ژینگه‌هیدا. مرۆڤى ده‌وله‌ سه‌رێ گه‌شه‌یا مێشكێ خۆ و نه‌خاسمه‌ ناڤچاڤانه‌ پل و ئه‌نیێ (frontal lobe) یا شیاى ببیته‌ خۆدان هنده‌ك شیانێن بجڤاكیبوونێ كو لنك پڕانییا گیانه‌وه‌رێن دیتر نینه‌، و به‌لگه‌ ژی بۆ ڤێ گۆتنێ قه‌باره‌یێ مێشكێ مرۆڤییه‌ كو كێشا وێ 1400 گرامن و هه‌كه‌ر خوانده‌ڤانێ ڤێ گۆتارێ دناڤ تۆڕا گووگلى دا سێرچه‌كێ لێبده‌ت و قه‌باره‌یێ مێشكێ گیانه‌وه‌رێن دیتر هه‌ر ژ بالنده‌یا و خشۆكا و هه‌تا گیانه‌وه‌رێن ژ ئالیێ جێنێتیكى نێزیكى مرۆڤى وه‌ك شه‌مپانزێ و مه‌یووینكا داى ب ئاشكرایى بینیت مێشكێ هیچ ئێك ژ وان هندى یێ مرۆڤى نینه‌، نه‌خاسمه‌ لایێ ناڤچاڤان و سه‌ر قۆقلكا چاڤاندا د مرۆڤیدا گه‌شه‌یه‌كا به‌رچاڤ یا كرى و گه‌له‌ك شیانێن مرۆڤى یێن ژ گیانه‌وه‌رێن دیتر زێده‌تر لێكرین. ئێك ژ وان شیانا ده‌ركه‌فتنه‌ ژ بنده‌سته‌یا هێزێن خۆزایى یێن وى به‌شێ مێشكى یێ ناڤێ وێ سیسته‌مێ لیمبیك (limbic system) یه‌ و گه‌هشتییه‌ ئاستێن بلندترین كارێ مه‌ژى، كو عه‌قلانیه‌ت و بڕیاردانێن ژیر و زیره‌كانه‌نه‌. هنده‌ك جۆرێن ژ ڤان جۆره‌ شیانا ئه‌م د كار و بڕیارێن رۆژانه‌یێن مرۆڤان، چ لسه‌ر ئاستێ تاكى و چ لسه‌ر ئاستێ جڤاكى دبینین.

و بڕیارا رێفراندۆمێ ژی ئێكه‌ ژ وان ره‌فتاران و بڕیاران ژپێخه‌مه‌ت پاراستنا ژیانا جڤاكا كوردستانێ ژ مه‌ترسى و گه‌فان و تاوانان. وه‌ك دیاره‌ و نه‌خاسمه‌ د ڤان چه‌ند سه‌د سالێن كورد بسه‌ر ئیمپراتۆریه‌تێن سه‌فه‌وى و عۆسمانیدا و نه‌خاسمه‌ ژ سالا 1514 زایینى دا هاتینه‌ دابه‌شكرن كورد هه‌رده‌م لبن كۆژه‌كترین گه‌فان ژیایه‌ و ب كاودانه‌كێ جڤاكى، سیاسى، ئابوورى، سایكۆلۆژیێ نه‌خۆش و دژواردا بۆرییه‌، و ئه‌و نه‌ته‌وێن بسه‌ر مه‌ دا زال هیچ دلۆڤانییه‌ك ب مه‌ نه‌برییه‌ و هه‌رده‌م ب تووندترین شێوه‌ سه‌ره‌ده‌رى دگه‌ل مه‌ كرییه‌ و ئه‌م ژ بچویكترین مافێن ژیانا ئاسایى، نه‌خاسمه‌ هه‌تاكۆ خوارن و ڤه‌خوارنێ ژی بێبه‌هر كرینه‌، ڤێجا گه‌ڕا مافێن كولتوورى و فه‌رهه‌نگى، جڤاكى، ئابوورى، سیاسى و سایكۆلۆژى. مرۆڤێ كورد هه‌رده‌م د ژیانه‌كا كۆله‌مه‌رگیدا ژیایه‌، و ڤێ گڤاشا هه‌مه‌ لایه‌نى مرۆڤێ كورد نه‌چار كرییه‌ گه‌له‌ك جاران ژپێخه‌مه‌ت ژیانه‌كا شكۆدار و ب كه‌رامه‌ت هه‌مى رێكان بجه‌ڕبینیت. و ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ سروشتییه‌ كۆ مرۆڤ هه‌ولا خۆگۆنجاندنێ (adaptation) و سازان (adjustment) وه‌ك چه‌وا د تیۆرێن وه‌كى داروین و پیاژێ دا ئاماژه‌ ب وان هاتیه‌دان، بده‌ت و ئه‌ڤه‌ شیانه‌كا بایۆلۆجیكى و د هه‌مان ده‌مدا سایكۆلۆژى و جڤاكییه‌، كو كێم و زێده‌ لنك گیا و دار و گیانه‌وه‌رێن دیتر ژی و لده‌مێ گهۆڕینێن ژینگه‌هى و سه‌قایدا دهێته‌تێبینیكرن. ملله‌تێ كورد د ڤان پرۆسێسێن سازان و خۆگۆنجاندنێدا ب هزاران سال خزمه‌تا كولتوور و فه‌رهه‌نگێ نه‌ته‌وه‌یێن دیتر كر، به‌لێ هه‌ر جار و ب دڕندانه‌ترین شێوه‌ به‌رسڤا خۆ وه‌رگرتى. زۆردارییا كو ل كوردێن بنده‌ستێ ڤان نه‌ته‌وان هاتینه‌كرن سه‌دان په‌رتووك و هزاران به‌رپه‌ڕ تێرا ڤه‌گێڕانا وان ناكه‌ن. تنێ نموونه‌كا بچوویكا وێ زۆڵم و زۆردارییا ئه‌تاتووركییه‌ لده‌مێ كو پشتى هه‌ڕفتنا خه‌لافه‌تا تاریكپه‌رست و گه‌نده‌لا عۆسمانیان د نه‌خۆشترین و به‌رته‌نگترین كاودانێن خۆ دا بین، به‌لێ ب خێزا هێزا كۆڕێن كوردان شیان وه‌لاته‌كێ وه‌كى ئه‌وا ئه‌ڤرۆ ئه‌م سنوورێن وێ دبینین بۆ خۆ ئاڤاكر، به‌لێ پشتى هنگێ و ده‌مێ ئه‌تاتووركى و دویڤه‌لانكێن وى جهێن پێ یێن خۆ دیتین و گرتین، ب خرابترین و كرێتترین شێوه‌ سه‌ره‌ده‌رى دگه‌ل كوردان كر و هه‌تا نۆكه‌ به‌رده‌وامه‌. هه‌مان ئه‌و تشتێ گه‌له‌ك جاران و نه‌خاسمه‌ پشتى 2003 و هه‌ڕفتنا رژێما به‌عس و سه‌دامێ گۆڕبگۆڕ ده‌ستهه‌لاتدارێن سیاسیێن به‌غدا لگه‌ل كوردستانیێن كو ملێ خۆ دایه‌ به‌ر ئاڤاكرنا عێراقا نوى و فیدڕالى و ب هیڤییا هندێ كو حكومه‌تا ناڤه‌ندى وانه‌ ژ سه‌ربۆرا وه‌لاتێ عێراقێ وه‌رگرتبیت و سه‌ره‌ده‌رییا خۆ دگه‌ل كوردان بگۆهۆڕیت، به‌رۆڤاژى ده‌مێ وان جهێن پێ یێن خۆ دیتین و هنده‌ك بهێزتر كه‌فتین جاره‌كا دیتر زڤڕینه‌ سه‌ر ده‌ه و دۆا خۆ یا جاران. راسته‌ وان ژ ئه‌نفالێن به‌دناڤ، كێمیاباران نه‌كرن، به‌لێ تاوانێن وان د ڤى ماوه‌یدا چ كێمتر نه‌بین ژ كریارێن كرێتێن به‌عسێ. وان پێ ل هزرا فیدڕالیزمێ كر. ب وى چه‌كێ هه‌ى و ئه‌و هێزا هه‌ى هێڕشى سه‌ر كوردستانێ كر و چه‌نده‌ها كه‌س كۆشتن و هه‌كه‌ر پێشمه‌رگێ قه‌هره‌مان ل پردێ و سحێلا دفنا وان نه‌شكاندبا دویر نینه‌ جینۆسایده‌كا مه‌زنا كوردستانێ و لبه‌رچاڤێن جڤاكا نێڤده‌وله‌تى ئه‌نجام دابا. و بێگۆمان هه‌مى ئه‌ڤ تاوانه‌ ب ئاگه‌هدارییا نه‌یار و وه‌لاتێن هه‌ڤسێ یێن كو حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ب سترییه‌ك د بیبلكا چاڤێن خۆ ڕا ددیت، ئه‌نجامدان. هه‌مى ڤێ سیاسه‌تا وێرانكه‌ر و نه‌ڕه‌وایا دگه‌ل كوردستانیان دهاته‌كرن، ملله‌تێ كورد گه‌هانده‌ ئاسته‌كێ سایكۆلۆژى كو ب پێداگرى و رژدییا جه‌نابێ سه‌رۆك بارزانى و ئێكده‌نگى و ره‌زامه‌ندییا پڕانییا لایه‌نێن سیاسى بڕیاره‌ك وه‌كى بڕیارا رێفراندۆمێ بهێته‌دان، كو ئارمانج ژێ پاراستنا ملله‌ته‌كێ بنده‌ست بى ژ هه‌مى ئه‌و تاوانێن ب باوه‌را مه‌ د هه‌ر چركه‌ساته‌كێ دا دبیت ل دژى هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌ك ژ ڤێ كوردستانێ بێته‌كرن. ئه‌ڤ بڕیاره‌ نه‌ هه‌ستكرن ب كێماسیێ، وه‌ك هنده‌ك كه‌س و لایه‌ن هزر دكه‌ن و د ئه‌ده‌بیاتا سایكۆلۆژیدا دهێته‌ به‌حسكرن، به‌لكۆ پێدڤیاتییه‌كا جڤاكى و سایكۆلۆژى و د هه‌مان ده‌مدا لسه‌ر بنه‌مایێن یاسایێن بایلۆجى هاته‌كرن، ژپێخه‌مه‌ت مسۆگه‌ركرنا سه‌ره‌تاییترین پێدڤیاتیێن ژیانێ، كو هه‌تا د ڤان رۆژا دا ژی ئه‌م دیده‌ڤانى وێنه‌، كو حكومه‌تا ناڤه‌ندییا فیدڕالى ب هێجه‌ت و ناڤێن جۆدا قووتێ خه‌لكێ و مووچه‌خۆرێن كوردستانێ و مووچێ وان دبڕیت، و ئه‌ڤه‌ نه‌ ده‌ستپێكا تاوان و نه‌ دۆماهیكا وانه‌، و تنێ ناڤ و نیشانێ تاوانا دهێته‌ گهۆڕین و ئه‌ڤرۆ بناڤێ یاسایێ دهێته‌كرن. ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌ك نموونه‌یێن هۆسا به‌لگه‌نه‌ دسه‌لمینن ژیان و مانا مه‌ یا بایۆلۆجى و سایكۆلۆژى و جڤاكى هه‌رده‌م یێن دبن گه‌فێن وان كه‌س و ئالیان ئه‌وێن چاڤێن وان ب مه‌ ئێكگرتن و به‌خته‌وه‌رییا مه‌ هه‌ل نایێت، و بۆ لێدانا هه‌ر دربه‌كێ كۆژه‌ك هه‌ر هێجه‌ته‌كێ ب ده‌لیڤه‌ دبینن، و ئه‌ڤه‌ ئه‌مین كو پێدڤییه‌ مێشكێ خۆ و نه‌خاسمه‌ ئه‌و به‌شێ گرێدایه‌ ب لۆژیكێ و زانستى و عه‌قلانیه‌تێڤه‌ بده‌ینه‌ شۆلى و هزره‌كێ بۆ خۆ بكه‌ین و ب ئێكگرتن و هاریكارییا هه‌ڤدۆ و هه‌ڤسۆزیێ رێكێ نه‌ده‌ین ئه‌وێن چاڤێن وان ل پاریێ نانێ مه‌یه‌، بشێن جاره‌كا دیتر ده‌ستێ خۆ لسه‌ر مه‌ درێژ بكه‌ن و ب تاوانێن جۆدا مه‌ ژ به‌ر پێ یێن خۆ بهاڤێژن و ژیانا مه‌ یاكۆ ماف و كه‌تواره‌ك بایۆلۆجیه‌، كو ڤێ جیهانا 14 ملیار سالى پێشكشى مه‌ كرى، و ئه‌و ئازاداى و ئارامییا نۆكه‌ ئه‌م تێدا و ب خوین و قۆربانیدانا هزاران پێشمه‌رگه‌ شه‌هید و برینداران بده‌ستكه‌فتى.

*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ زانكۆیا زاخۆ