پەیمانگەی شاهانەی بەریتانی لە خاڵە باش و خراپەكانی ئیدارەی رۆژئاوا دەكۆڵێتەوە
كوردی سووریا پێش 2011 و ساتەوەختی مێژوویی راپەڕین
پێش راپەڕینی خەڵكی سووریا لە 2011، رۆژئاڤا زۆر نەناسرابوو، تەنیا چەمكێك بوو لە چوارچێوەی شوناسی دەستەجەمعیی كوردەكاندا، بەڵام لەدوای 2011ەوە وەكوو ناوچەیەك دەناسرێت كە لە سێ كانتۆن پێكدێت: عەفرین، كۆبانێ و جزیرە. پاش سەرژمێرییەك كە لە 1962 ئەنجامدرا، نزیكەی 20%ی كوردی سووریا لە پارێزگای حەسەكە لە هەموو مافێكی مەدەنی و یاسایی بێبەش كران. ساڵی 2011 ژمارەی ئەم كەسانە نزیكەی 300 هەزار كەس بوو.
پاش 2003 كوردی عێراق توانییان مافی دروستكردنی هەرێمێكی فیدراڵ لە دەستووری عێراقدا بچەسپێنن. پاش ئەمە كوردی سووریاش راشكاوانەتر رەخنەیان لە حكومەتی سووریا دەگرت بۆئەوەی بەدەم داواكارییە سیاسی و ئابوورییەكانیانەوە بێت.
سەرهەڵدانی قامیشلو لە ئاداری 2004 خاڵی وەرچەرخان بوو، ئەم سەرهەڵدانە لە لایەكەوە جۆرێك لە هۆشیاریی سیاسی لە رۆژئاڤا شێوەگیر كرد و لە لایەكی دیكەشەوە كاریگەری لەسەر سیاسەتی ئەمنیی حكومەتی ناوەندی دانا، واتە كورد وەكوو هەڕەشەیەكی جدی لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی سووریا پێناسە كرا.
ناكۆكیی نێوان ئەكتەرە سەرەكییەكانی كورد لە ناوچەكە وای كرد ناكۆكیی گرووپە كوردییەكانی سووریاش لە دوای سەرهەڵدانی 2011 فراوانتر ببێت، هەر ئەمەش رێگریی كرد لەوەی هێزە كوردییەكان بتوانن بە هاوكاریی یەكدی دەوڵەتێكی سەربەخۆ دامەزرێنن. گۆڕانكارییە سیاسی و سەربازییەكان، بەتایبەتیش سەرهەڵدانی داعش، بوونە هۆكار بۆ ئەوەی دەسەڵاتی پەیەدە لە رۆژئاڤا زۆرتر ببێت.
لە بەرامبەردا ئەسەد ناچار بوو كۆمەڵێك هەنگاو بەرەو ئاشتەوایی لەگەڵ كورد بنێت. بۆیەش كەسایەتییە سەرەكییەكانی كوردی بانگهێشت كرد، لەوانەش كەسایەتییەكی دیاری خەڵكی قامیشلو. یەكێك لە بەڵێنەكانی ئەسەد بە كورد بریتی بوو لە پێدانی مافی هاووڵاتیبوون بە سەدان هەزار كوردی سووریا.
كەسایەتییەكەی قامیشلو كە داوای رووخانی رژێمی سووریا و بەشداریی كاراتری لە راپەڕینی سووریادا دەكرد، بەدەم داواكەی ئەسەدەوە نەچوو، بەڵكو راوێژی لە جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی وەرگرت، بەڵام رێنماییەكانی ئەم دوو سەركردەیە بۆ ئەو جیاواز بوون.
لە دانیشتنەكەیدا لەگەڵ تاڵەبانی، ئەو كەسایەتییە كە نەیویستووە ناوی ئاشكرا بكرێت، داوای لە سكرتێری گشتیی یەكێتی كردووە پشتگیری لە شۆڕشی سووریا بكات "لەبەر ئەوەی رژێم بۆ ماوەی 40 ساڵ كوردی چەوساندووەتەوە و كاتی ئەوە هاتووە خەونی كوردستانی یەكگرتوو وەدی بهێنرێ".
بە گوێرەی بەشداربووانی كۆبوونەوەكە كە بەشێكیان بەرپرسی یەكێتیشن، وەڵامی جەلال تاڵەبانی بەم شێوەیە بووە:
"ئەم رژێمە بۆ ماوەی 40 ساڵ ئێوەی چەوساندووەتەوە، وانییە؟ ئەی باشە بۆچی ئێستا دەتانەوێ راپەڕن؟ جوان گوێ بگرە، ئێوە وەكوو كوردی سووریا مافی خۆتان هەیە كە دەبێ خەباتی بۆ بكەن، ئێستاش پێویستە بچنەوە سووریا و هەوڵی بەدەستهێنانی ئەو مافانە بدەن، بەڵام نابێ ئەمە لەگەڵ خەونی ئێمە بۆ كوردستانی گەورە تێكەڵ بكەن".
مەسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، پشتگیرییەكی بەهێزی لە ئۆپۆزیسیۆنی سووریا دەكرد. بارزانی ئەندامانی پارتی دیموكراتی كوردستان ـ سووریای هاندا یەكەم كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی نیشتمانیی سووریا رێكبخەن. چەند مانگێكیش بەر لەمە ئەنجوومەنی نیشتمانیی سووریا لە توركیا پێكهێنرابوو. بارزانی هیوادار بوو ئەنجوومەنی نیشتمانیی كوردی و ئەنجوومەنی نیشتمانیی سووریا بتوانن پێكەوە لە دژی ئەسەد كار بكەن و دواتریش بە هەماهەنگیی یەكدی دەست بە قۆناغی گواستنەوە لە سووریا بكەن.
بەڵام پەیەدە تێڕوانینێكی جیاواز و پراگماتیكتری هەبوو. پەیەدە بڕوای بە "هێڵی سێیەم" هەبوو، كە خاڵە سەرەكییەكانی بەرگریكردن لەخۆ و چارەسەری ئاشتیانەی كێشەكان بوو.
سەرەڕای ناكۆكییەكانیان، دواجار تەڤدەم و ئەنجوومەنی نیشتمانیی كورد بڕیاریان دا لە چوارچێوەی كومیتەی باڵای كوردی (كە ساڵی 2012 لە هەولێر دامەزرا) هاوكاریی یەكدی بكەن. كومیتەكە ئەركی بەڕێوەبردنی ئەو ناوچانەی لەسەرشان بوو كە حكومەتی سووریا چۆڵی دەكردن. هەمان ساڵ گرژی و ئاڵۆزی لە نێوان هێزە كوردییەكان و هێزەكانی رژێمدا روویدا، ئەو كاتەش حكومەت زیاتر تەركیزی لەسەر پاراستنی ناوچەكانی دیكە، بەتایبەتیش دیمەشق بوو، بۆیە هێزەكانی خۆی لە بەشێكی بەرچاوی قامیشلو و پارێزگای حەسەكە كشاندەوە.
لە تەمووزی 2012 دا ئۆپۆزیسیۆنی سووریا ئامادە نەبوو “كێشەی گەلی كورد لە سووریا” لە چوارچێوەی كۆبوونەوەی قاهیرەدا باس بكات، بەمەش پێگەی ئەنجوومەنی نیشتمانیی كورد و ئۆپۆزیسیۆنی سووریا لاواز بوو. لێرە بەدواوە، كاریگەری و دەسەڵاتی پەیەدە لە رۆژئاڤا پەرەی سەند، لە ئاكامیشدا گرژییەكانی نێوان ئەنجوومەنی نیشتمانیی كورد و تەڤدەم تۆختر بووەوە.
ئەنجوومەنی نیشتمانی تەڤدەمی بەوە تۆمەتبار دەكرد كە دەسەڵات و ناوەندەكانی بڕیاری پاوان كردووە. تەڤدەمیش ئەنجوومەنی بەوە تۆمەتبار دەكرد كە بە نیازە هێزێكی هاوتەریب دروست بكات و رۆژئاواڤا بەسەر كۆمەڵێك زۆندا دابەش بكات و لە هەر زۆنێكدا لایەنێكیان دەسەڵاتی هەبێت، بەمەش مەترسی جەنگی نێوخۆیی دروست دەكات. لە تشرینی دووەمی 2013دا، تەڤدەم تاكلایەنە دامەزراندنی دەسەڵاتێكی ئیداریی كاتی راگەیاند، پاش ئەم بڕیارەش ئەنجوومەنی نیشتمانیی كورد لە دەسەڵاتە خۆجێییەكان كشایەوە.
ئیدارەی رۆژئاوا
لەم بەشەی راپۆرتەكەدا تیشك دەخرێتە سەر لایەنە پۆزەتیڤ و نێگەتیڤەكانی پڕۆژەی رۆژئاڤا كە لەم خاڵانەی خوارەوەدا كورت دەبنەوە:
خاڵە پۆزەتیڤەكان:
- فۆكەس لەسەر "ئازادیی تاكەكەس".
- پەیڕەوكردنی "مۆدێلێكی لامەركەزی" كە دەكرێ بۆ چارەسەركردنی قەیرانی سووریاش رەچاو بكرێت.
- بەڕێوەبەری خۆجێیی یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی پریشكی ئاگری جەنگی نێوخۆی سووریا بەر دانیشتوانی رۆژئاڤا نەكەوێت، لەمپەرێكیشە بۆ پێشڕەوییەكانی داعش.
- سەرەڕای رەگ و ریشە چەپەكانی كە بۆ پەیوەندییە كۆنەكەی پەیەدە لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای ئۆجەلان و پەكەكە دەگەڕێتەوە، پێكهاتەی ئیدارەی رۆژئاڤا فرە ئەتنیك و سێكولارە.
- لە تەمووزی 2016، نوسخەیەكی نوێتری پەیمانی كۆمەڵایەتی رۆژئاوای فیدراڵی دیموكراتیك شوێنی "پڕۆژەی ئیدارەی كاتی" گرتەوە، كە پێشتر لەگەڵ ئەنجوومەنی نیشتمانی واژۆی كردبوو. مادەی 8 بۆ 53ی ئەو پەیمانە تەرخانكراوە بۆ مافە بنەڕەتییەكان، كە تێیدا "مافی نوێنەرایەتی، ئازادیی تاكەكەسی" هاتووە و لەگەڵ جاڕنامەی گەردوونیی مافەكانی مرۆڤدا كۆكە. هەروەها كۆمەڵێك بنەمای دیكەشی تێدایە كە لە سووریا و هیچكام لە وڵاتانی دراوسێ پەیڕەو نەكراوە، لەوانەش "هاووڵاتیانی مەدەنی نابێ لە دادگای سەربازی دادگایی بكرێن"، ئەمە جگە لەوەی بڕیاری لەسێدارەدانیش لادراوە.
- مافی یەكسانیی رەگەزی بە شێوەیەكی بەرچاو لە رۆژئاڤا پارێزراوە، بە جۆرێك لە هەموو بەشەكانی پێكهاتەی ئیدارەی رۆژئاڤادا دەبێ ژمارەی پیاوان لەگەڵ ژناندا یەكسان بێت، رەنگدانەوەی ئەمەش بە روونی لە نێو هێزە سەربازییەكانی رۆژئاڤادا دەبینرێ. ئیدارەی رۆژئاڤا وەزارەتێكیشی بەناوی وەزارەتی "ئازادكردنی ئافرەتان" دامەزراندووە.
- پەیەدە دەستی بە هەڵمەتێك كردووە بۆ ئەوەی هەموو دامودەزگا ئیدارییەكان بە لامەركەزی بكات. بە جۆرێك هەر كام لە ناوچەكان دەستەی ئیداریی خۆیان هەیە.
خاڵە نێگەتیڤەكان:
- باڵەخانەكانی پێشووی حكومەتی سووریا لە ژێر كۆنترۆڵی پەیەدەن، كە هەندێكیان هەر ئەركەكەی پێشووی خۆیان تێدا جێبەجێ دەكرێت، بەڵام زۆربەیان كراون بە بارەگای یەپەگە و ئاسایشی رۆژئاڤا. بە مانایەكی دی، پەیەدە نەیتوانیوە لە نێوان پڕكردنەوەی بۆشایی ئەمنی پاش كشانەوەی هێزەكانی ئەسەد و دابینكردنی خزمەتگوزارییە شارستانییەكان هاوسەنگی دروست بكات.
- بەشی هەرە زۆری كاروبارە رۆژانەییە ئیدارییەكان خراوەتە ژێر دەستی ئاسایش، لەوانەش مۆڵەتی دروستكردنی خانووبەرە، بازرگانیكردن و گواستنەوە.
- رەخنەگران تەڤدەم بەوە تۆمەتبار دەكەن كە تەنیا وێنەكەی ئەسەدی لاداوە و وێنەی باوكی رووحیی پەیەدە، عەبدوڵڵا ئۆجەلانی لەجێی داناوە. رەخنەگرەكانی تەڤدەم پێیانوایە تەڤدەم فۆرمێكی نوێیە لە دەسەڵاتی پاوانخوازی، نەك كۆنفیدرالیزمی دیموكراتیك.
- رەخنەگران بۆ پشتڕاستكردنەوەی رەخنەكانیان ئاماژە بە دەركردنی پارتەكانی ئۆپۆزیسیۆن لە رۆژئاڤا دەكەن. دوایین نموونەی ئەمەش دەستگیركردنی ئیبراهیم برۆ، سەرۆكی ئەنجوومەنی نیشتمانیی كوردی بوو كە لە خاڵێكی پشكنین لە قامیشلو دەستگیركرا و دواتر لە رۆژئاڤاوە دەریانكرد بۆ هەرێمی كوردستان.
- بەشێكی دیكە لە رەخنەكان لەبارەی ئەوەن كە پەیەدە دامودەزگاكان بەكاردەهێنێت بۆ ئەوەی پەرە بە ئایدیۆلۆژیای سیاسیی خۆی بدات، بە تایبەتیش بواری پەروەردە، لە ناڕەزایەتییەكدا لە تشرینی یەكەمی 2015، مەجید بەدران، بەرپرسی یەكێتیی سووریا لە شاری عامودە گوتی "ئەگەرچی زمانی كوردی بۆ وانەی قوتابخانەكان داوایەكی نەتەوەیی ئێمەیە، بەڵام نابێ هیچ پارتێك میتۆدی خوێندن بەپێی ئەجێندا و ئارەزووی خۆی دابنێ".
- ئیدارەی خۆجێ هەتا ئێستا نەیتوانیوە چاودێریی بەشێكی بەرچاو لە كەرتی ئابووری بكات، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی بازرگانەكان، هاوردەكاران و ئەوانەی سوود لە ئابووریی سەردەمی جەنگ و مۆنۆپۆلكردنی كەلوپەل دەبینن، دەسەڵاتی یەكلاكەرەوەی بازاڕەكان بن و بەهۆی ئەمەشەوە نرخی كەلوپەل و خۆراك فڕیوە.
- رۆتیناتی ئیداری یەكجار زۆرە، ئیدارەی خۆجێ ستروكتورێكی ئەوتۆی نییە و ناتوانێ بڕیار بدات، ئەمەش رێگەی لە جێبەجێكردنی پرۆژە گەورەكان گرتووە. لە هەندێك نموونەدا ئەنجوومەنی گوندەكان خۆیان بڕیاری جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی ژێرخانیان داوە و چاوەڕێی بڕیاری سەرووتریان نەكردووە.
- ئەگەرچی تەڤدەم توركیا و حكومەتی هەرێمی كوردستان تۆمەتبار دەكات بەوەی رێگە لە هاتنی كەلوپەلە زۆر پێویستەكان بۆ رۆژئاڤا دەگرن، بەڵام ئاسایش و هێزە ئەمنییەكانی رۆژئاڤا خۆیان دامودەزگا ئیدارییەكانی دیكە بەڕێوەدەبەن، بۆ ئەمەش بیانووی ئەمنی دەهێننەوە، ئەمە بەربەستی بۆ لامەركەزیەتی بڕیارەكان و جێبەجێكردنی پڕۆژەكان لە كاتی خۆیاندا و گەشەی ئابووری دروست كردووە.
- دامودەزگاكانی حكومەتی سووریا هەتا ئێستاش لە رۆژئاوان. ژمارەیەكی زۆر لە فەرمانبەرانی ئیدارەی تەڤدەم هەتا ئێستاش مووچە لە حكومەتی سووریا وەردەگرن، ئەمە جگە لەو مووچەیەش كە لە ئیدارەی خۆجێی وەردەگرن. بوونی دوو ئیدارەیی سەری لە خەڵكی ناوچەكە تێكداوە.
- مەترسی دروستبوونی دەسەڵاتی تاكحزبی هەیە، بە تایبەتیش ئەگەر لایەنە ناكوردەكان بەشدار نەكرێن لە بەڕێوەبردنی رۆژئاڤا.
رووداو-
