ئێران كەتیبەكانی كوشتن دەگەیەنێتە سلێمانی.
عێراق دوای رزگاركردنی لە ساڵی 2003 لە دەست رژێمی بەعسی رووخاو، تا ئەمڕۆیش بووە بە گۆمێكی پڕ لە خوێن و رۆژانە لە ناوچە جیاوازەكانی عێراق تەقینەوە روو دەدەن، ئەگەر تەقینەوەی ئۆتۆمبێل و خۆكوژ نەبێ، ئەوا بۆمبی چێنراو و كردەی تیرۆر لەو وڵاتە روو دەدەن. لە ماوەی ئەو ساڵانەدا بەگوێرەی ئامارەكان، نزیكەی 180 هەزار عێراقی بەهۆی تەقینەوەكانەوە كوژراون و بریندار بوونە، ئەوەی كە جێی سەرنجە، دابەشبوونی جوگرافیای تەقینەوەكانە كە زۆرینەیان پارێزگە سونییەكانیان بە ئامانج گرتووە و پارێزگەكانی باشوور كەمترین تەقینەوەیان لێ رووی داوە. بەم دواییە چالاكییە شۆڕشگێڕییەكانی پێشمەرگەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان ئێرانی بە تەواوی شڵەژاندووە، بۆیە بە ئاشكرا هەڕەشە لە هەرێمی كوردستان دەكەن و بە نهێنیش تیمی تایبەت رەوانەی سلێمانی دەكەن بۆ “بە ئامانجكردنی ژمارەیەك بارەگای دیموكرات.
بەگوێرەی زانیارییەكان، بەم دواییە، دوای چالاكییە شۆڕشگێڕییەكانی پێشمەرگەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان لەناو خاكی كوردستان لە ئێران و هەڕەشە راستەوخۆكانی حوسێن سەلامی جێگری فەرماندەی سوپای پاسدارانی ئێران بە هەڕەشەكردن لە بۆردمانكردن و وێرانكردنی هەرێمی كوردستان. ئێران لەڕێگەی مەرزەكانی پارێزگەی هەڵەبجە و سلێمانییەوە /چوار مەرزی فەرمی و نافەرمین/ دەستی كردووە ناردنی “تیمەكانی رفاندن و كوشتن” بۆ شاری سلێمانی كە بەهۆی كاریگەریی كۆماری ئیسلامی لەسەر هەریەك لە یەكێتی و گۆڕان بەناوچەی نفوزی ئێران هەژمار دەكرێ.
لە سەرچاوەی تایبەتەوە زانیویمانە ئامانجی ئەو تیمە رەنگە كوشتن و كردنەئامانجی سەركردەی حزبە كوردییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و وەشاندنی گورز بێ لە چەند بارەگا و كەمپێكی رۆژهەڵاتییەكان لە هەرێمی كوردستاندان. ئەو كەمپ و بارەگایانەی حزبەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان كە مەترسییان لەسەرە لەلایەن ئێرانەوە بكرێنە ئامانج بریتین لە: كەمپی باریكە لەسەر رێگەی سەرەكی سلێمانی-دەربەندیخان، كۆیە، جێژنیكان و بارەگایەكی حزبی دیموكرات لە نزیك نەخۆشخانەی رزگاری لە هەولێر.
رۆستەم جیهانگیری بەرپرسی شورای نیزامی حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران بە “وشە”ی راگەیاند، ئێمە هەموو رێوشوێن و ئامادەكارییەكمان كردووە لە ئەگەری ئەوەی كۆماری ئیسلامی هەڕەشەكانی خۆی جێبەجێ بكات لە كەمپ و بنكە و بارەگاكانمان لە باشووری كوردستان. لەبارەی بوونی زانیاری لەسەر ناردنی تیمی بكوژ لە ئێرانەوە بۆ سلێمانی، جیهانگیری ئاماژەی دا، ئێمە رێوشوێنمان بەرانبەر بە هەموو ئەگەرەكان وەرگرتووە، هەروەها بەرچاومان روونە لەوەی كۆماری ئیسلامی مێژوویەكی زۆری هەیە لە تیرۆركردنی سەركردەكانی ئۆپۆزسیۆن.
بەگوێرەی ئامارەكانی گۆڤاری “تایم”ی ئەمەریكی، لە ماوەی 2003 تا 2015، زیاتر لە دوو هەزار تیرۆریستی خۆكوژ خۆیان تەقاندووەتەوە، لەلایەكی ترەوە بەگوێرەی توێژینەوەیەكی شارەزایانی زانكۆی “واشنتۆن” و زانكۆی جۆن هۆبكینز و زانكۆی سایمۆن فرایزەیر” كە بەهاوبەشی لەگەڵ زانكۆی “موستەنسەرییە”ی عێراق توێژینەوەیان لەبارەی ژمارەی كوژرانی هاووڵاتییانی عێراق بەهۆی تەقینەوە و جەنگەوە كردووە، تێیدا دەركەوتووە نزیكەی 405 هەزار كەس كوژراون، لەهەمانكاتدا پێگەی رێكخراوی “Iraq Body Count”ی بەریتانی لەو ماوەیە 112 هەزار كەس گیانیان لە دەست داوە و بەگوێرەی دوا راپۆرتەیش كە لە گۆڤاری “The National” بڵاو كراوەتەوە و تێیدا هاتووە، لە 10 ساڵی رابردوو، 180 هەزار كەس بەهۆی توندوتیژییەوە لە عێراق كوژراون و زیاتر لە سێ ملیۆن هاووڵاتییش بەهۆی ناجێگیری دۆخی تەناهیی وڵاتەكە ئاوارە بوون.
چاودێران و شارەزایان ئاماژە بەوە دەكەن، زۆری ئەو تەقینەوانە لە ناوچە سونەنشینەكانی عێراق روو دەدەن، پێوەندی بە نەخشەی ئێرانەوە هەیە تا لە رێگەی دیالە و تكریت و مووسڵەوە، بگاتە سووریا و كۆمەكی وڵاتەكەی بگەیەنێتە ئەسەد و لەوێشەوە یارمەتی شیعەكانی باشووری لبنان بدات. بەبڕوای شارەزایەكی ئاسایشی نەتەوەیی، ئێران 90%ی سیاسەتەكانی عێراق بەڕێوە دەبات و 10%ی بۆ ئەمەریكا ماوەتەوە، ئەو دابەشبوونە جیۆگرافیەش كە بۆ تەقینەوە و توندوتیژییەكان لە عێراق لە 2003ەوە تا ئێستە، بەشێكی پێوەندی بە نەمانی بەرژەوەندیی خەڵكێكی زۆر لە عێراق دوای نەمانی سەدام دەگەڕێتەوە و بەشێكی زۆریشی پێوەندی بە ململانێی هەرێمی هەیە. ئێران لەو ململانێیەدا پێگەی بەهێزی لە عێراق جێگیر كردووە و ئەو كردەوانەی گرووپەكانی توندڕۆ لەو ساڵانەی دوای رووخانی سەدام روویان داوە، بە گوتەی چاودێرانی تەناهیی “بەشی زۆریان بەشێوەی بریكار ئەنجام دراون و بكەرانی وەكیلی ئێران و وڵاتانی سعوودیە و توركیا و كەنداو و واتی تری ناوچەكەن و بۆ بەرژەوەندیی وڵاتان و جێگیری پێگەیان لە عێراق ئەنجام دراون”.
نەژدەت ئاكرەیی شارەزای ئاسایشی نەتەوەیی لەبارەی زۆری تەقینەوەكان لە ناوچەكانی سونەنشین و پێوەندی بەو نەخشەیەی ئێران كە لە رێی دیالە و تكریت و مووسڵەوە بگات بە سووریا و لبنان، روونی دەكاتەوە “بێگومان ئێران بە ژیری سیاسەت دەكات و هەموو لێكدانەوەیەك دەكات، بۆ جێبەجێكردنی پلان و ستراتیژیی نەتەوەیی خۆی، هەنگاوی ورد و ستراتیژی دەگرێتە بەر، چونكە لە ئێران چەندان دامەزراوە هەن كاریان تەنیا پاراستنی بەرژەوەندییەكانی تارانە لە وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكە و جیهان”.
شاخەوان عەبدوڵا ئەندامی لێژنەی ئاسایش و بەرگریی لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئەوە دەخاتە ڕوو كە “پەراوێزخستنی سونە وا دەكات ئەو پێكهاتەیە بەردەوام دژی حكوومەت بن، بەر لە 2003 زۆرینەی دانیشتووانی بەغدا سونە بوون، بەڵام ئێستە زیاتر لە 80%ی شیعەن، ئەمە وای كرد كاردانەوە بەرامبەر بەو رەوتە دروست بێ. زۆری تەقینەوەكان لە پارێزگە سونەكان، بێگومان دەستی دەرەكی تێدا هەیە”.
لە ساڵی 2003 تا 2015، لە تەواوی عێراق تەقینەوە و كردەی خۆكوژی روویان داوە كە زۆرترین تەقینەوە لە بەغدای پایتەخت و بەدوایدا هەریەك لە پارێزگەكانی دیالە، سەڵاحەدین، مووسڵ، ئەنبار و دێن. كەركووك، بابل، نەجەف، كەربەلا و بەسرە لە ریزبەندی دوای شارە گەرمەكان لە رووی تەناهییەوە دێن و كەم تەقینەوەیان بەخۆوە دیوە، بەڵام هەریەك لە پارێزگەكانی سلێمانی و میسان و واست و زیقار و موسەنا و دیوانییە، تا ئێستە كەمترین تەقینەوەیان تێدا تۆمار كراوە و ئەو تەقینەوانەش كە لەو شارانە ئەگەر روویان دابێ، لە پەنجەكانی یەك دەست زیاتر نەبوون و قوربانییەكانیشی لە پەنجەی دەست تێپەڕ نەبوون. لێرەشدا بە روونی دیارە كە ناوچەكانی شیعەنشین زۆر كەم كراونەتە ئامانج. نەژدەت ئاكرەیی رایگەیاند، ئەو پارێزگایانەی عێراق كە بە بڕوای ئێران هیچ لەمپەرێك نین لە بەردەم بەرژەوەندییەكانی ئێران لە عێراقدا، بەهیچ شێوەیەك تەقینەوە تێیاندا ئەنجام نەدراوە، بە پێچەوانەیشەوە ئەو پارێزگایانەی دوای سەرهەڵدانی شەڕی تایفی لە عێراق بوونەتە كۆسپ لە بەردەم سیاسەتەكانی ئێران، بەردەوام مەترسیی تیرۆر و تەقینەوە و تێكچوونی باری تەناهییان لەسەرە. بۆچوونی ئەو شارەزا تەناهییە لە كاتێكدایە لە رۆژانی رابردوو، موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر و كەسایەتی باڵای شیعەكانی عێراق، لە چاوپێكەوتنێكی تەلەڤزیۆنی ئاشكرای كرد، “ئێران خۆكوژ رەوانەی عێراق دەكات” سەدر ئاماژەی دا “ئێران هەڵوێستێكی روونیان لەسەر عێراق نییە و دەستێوەردانەكانیان لە عێراق بۆ بەرژەوەندیی خۆیان ئەرێنییە، بەڵام لەلایەن عێراقییەكانەوە نەرێنییە و رەتی دەكەینەوە.
بە گەڕانەوە بۆ مێژووی ئێران، ئەو وڵاتە بەردەوام لە هەوڵدا بووە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆی و پێكانی ئامانجەكانی بەوردی. بۆ ئەوە بەردەوام پشتیوانی گرووپەكانی توندڕۆی كردووە. لە دەیان سەرچاوە و بەڵگەی فەرمیدا ئەمە دووپات كراوەتەوە. بەرپرسانی پێشووی ئاژانسی هەواڵگریی ئەمەریكا “CIA”، هێمایان بۆ ئەوە كردووە كە دوای رووخانی رێژیمی تاڵیبان و راوەدوونانی تیرۆریستانی قاعیدە لە ئەفغانستان، ئێران چەك و پارە و كۆمەكی تەواوی كردوون تا لە چیاكانی پاكستان كە سنووری نێوان ئێران و ئەفغانستانن، جێگیری كردوون و بەردەوام ئامادەی كردوون تا وەك كارتێك دژ بە پاكستان بەكاری بهێنێت.
شاخەوان عەبدوڵا كە لە پاڵ پەرلەمانتارییەكەیدا، ئەزموونی درێژی لەناو كاری تەناهییدا هەیە، دەڵێ “لەسەر ئێران بەڵگە نییە، بەڵام لە پشت پەردەوە نهێنییەكان روون دەبنەوە، بۆ نموونە بۆچی چەكدارە سونەكان دەتوانن لە رێی هەورامان و قەسری شیرینەوە بێنە ناو خاكی عێراق كە لەلایەن ئێرانەوە راهێنانیان پێ دەكرێ؟، كەوایە ئەگەر هێندە ئاسان بێ چەكدارە سونەكان بە ئاسانی بپەڕنەوە عێراق، بۆ داعش خەڵكی خۆی ناگوازێتەوە بۆ ئێران و لەوێ چالاكی بكات؟، بۆچی هیچ كات گرووپە تیرۆریستییەكان هەڕەشە لە ئێران ناكەن؟ داعش هەڕەشەی لە هەموو دنیا كردووە ئێران نەبێ، بۆیە بەرهەمی ئەو پرسیار و لێكدانەوە دەمانگەیەنێت بە وەڵامێكی روون.
هەروەها گوتی، وەك دەگوترێ ئێران لە عێراقدا باڵادەستە و وەك چۆن دەتوانێ ئاسایشی خۆی بپارێزێ، بەو شێوەیەش دەتوانێ ئاسایشی عێراق بپارێزێت، ئەی ئەم هەموو توندوتیژییە تاكەی لە عێراق؟.
رۆژانەهەوال
