نووری مالكی ببێتەوە سەرۆك وەزیران یان نا، گرنگییەكی زۆری نییە بۆ ئەمەریكا و بەرژەوەندی ستراتیجی خۆی لا گرنگترە لە عێراقبە گوێرەی بەرژەوەندییەكانی دەیەوێ سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عێراق ئەم سێ سیاسەتەی خوارەوە پەیڕەوبكات.

1-داعش لە ئەنبار دەربكات

ئەمەریكا، سەرۆك وەزیرانێكی دەوێ كە كۆنترۆڵی ئەنبار بكات. بۆ ئیدارەی ئۆباما زۆر گرنگە كە داعش و گرووپە تووندڕەوەكان كۆنترۆڵی هیچ ناوچە و شار و شارۆچكەیەك نەكەن لە عێراق. راستە گرووپە چەكدارەكانی وەكو داعش و قاعیدە هەر چالاك بوونە لە عێراق، بەڵام ئەوەی ئەمەریكا لێی دەترسێ ئەوەیە كە ئەوان كۆنترۆڵی ناوچەیەكی گەورەی وەكو ئەنبار بكەن.

بە گوێرەی سەرچاوەكانی رۆژنامەی واشنتن پۆست ، بەرپرسانی هەواڵگری ئەو وڵاتە بە كۆنگرێسیان گوتووە كە گرووپە تووندڕەوەكانی عێراق دوای ئەوەی چەند ناوچەیەكی ئەنباریان كۆنترۆڵكردووە، دەیانەوێ چەند هێرشێك لە ناو خودی ئەمەریكا ئەنجامبدەن. ئەگەر گرووپە تووندرەوەكان سەركەوتووبن، ئەوا ئۆباما و گەورە بەرپرسانی ئیدارەكەی لە ناوخۆی ئەمەریكا تووشی قەیرانی سیاسی دەبن و رای گشتی ئەمەریكی باوەڕی بە "ستراتیجیای كشانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست" نامێنێ، كە ئۆباما لە 5 ساڵی رابردوودا پەیڕەوی كردووە.

بەهێزبوونی گرووپە تووندرەوەكان جێگای ترسێكی گەورەیە بۆ ئەمەریكا. بە گوێرەی راپۆرتێكی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا دەربارەی "تیرۆر" لە جیهاندا، تەنها لە ساڵی 2013دا هێرشە تیرۆرستییەكان بە ڕێژەی %٤٣ زیادیان كردووە و لە ئەنجامدا 17 هەزار و 891 كەس بوونەتە قوربانی، كە ئەم رێژەیە زۆربەی لە عێراق، لیبیا و سووریا تۆماركراون.

زیادبوونی هێزی گرووپە تووندڕەوەكان لە عێراق جێگای نیگەرانییە بۆ واشنتن و وەكو بابەتێكی لاپەڕەی یەكەمی رۆژنامەی واشنتن پۆستی ئەمەریكی دەڵێت، مالیكی لە شەڕی تیرۆر سەركەوتوو نەبووە لە عێراق، بۆیەش نەدەبوایە ئەمەریكا لە ساڵی 2010پشتگیری لێبكات بۆ بوونەوە بە سەرۆك وەزیران.


لە ساڵی 2001، بەهۆی ئەوەی ئەفغانسان لە ژێر كۆنتڕۆڵی تاڵیبان بوو، رێكخراوی قاعیدە ئەوەی بۆ رەخسا كە بودجە و مەشقی سەربازی پێویست دەستەبەربكات بۆ ئەو هێرشە گەورەیەی 11ی سێپتەمبەری ساڵی 2001 كە واشنتن و نیویۆركی ئەمەریكای هەژاند.

لەو كاتەوە ئەمەریكا لەو باوەڕەدایە كە دروستبوونی مۆڵگەی ئارام بۆ گرووپە تووندرەوەكان لە هەر ناوچەیەكی جیهان هەڕەشەیەكی راستەوخۆیە بۆ سەر ئەمریكا. هەربۆیەش لە مانگی ئادار، ئیدارەی ئۆباما بڕیاریدا كە نزیكەی 14 ملیۆن مەخزەنی فیشەك و 100 موشەكی هیڵفایەر بۆ عێراق بنێرێت، بۆ ئەوەی سوپای عێراق ئەنبار لە چنگ داعش دەربێنێت.

2- رێگە لە دابەشبوونی عێراق بگرێت

كورد رازی بكات بۆ ئەوەی جیانەبێتەوە لە عێراق. ئەمە رێنمایی ئەمەریكا بووە بۆ سەركردەكانی عێراق لە 2003 وە. لە بەرژەوەندی ئەمەریكایە كە ئەگەر نووری مالكی یاخود كەسێكی دیكە ببێتە سەرۆك وەزیرانی عێراق،پابەندبێ بە یەكپارچەیی خاكی عێراق و سوننە و كورد رازی بكات.

لە بەیاننامەیەكی كورتدا كە تەنها 150 وشەیە دەربارەی هەڵبژاردنەكانی هەفتەی داهاتووی عێراق، ئۆباما دوو جار باسی پاراستنی یەكپارچەیی خاكی عێراق دەكات، وەكو دەرئەنجامێكی حەتمی بۆ "هەرچی رێككەوتنێك لە ئەنجامی پرۆسەری پێكهێنانی حكومەت" باسی لێ دەكات. گرنگیدانی ئیدارەی ئۆباما بە یەكپارچەیی خاكی عێراق تەنها بە وشە نییە، چونكە ئەگەر عێراق دابەش ببێ و تووشی ئاژاوەیەكی سەرتاسەری بێ، ئەوا سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ئۆباما تووشی رەخنەیەكی زۆر دەبێتەوە .

ئەگەر مالكی یاخود سەرۆك وەزیرانێكی دیكە، لە 4 ساڵی داهاتوودا بەردەوامبێت لە دوورخستنەوەی كورد و سووننە، ئەوا عێراق دەخاتە مەترسی دابەشبوون و ئاژاوەی سەرتاسەری. ئەگەر عێراق دابەش ببێ، ئەوا ئەگەری شكستهێنانی پلانی ئۆباما بۆ كشانەوەی سەربازەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان لە كۆتایی ساڵی 2014 زیاتر ئەبێ.

ئۆباما و پاڵپشتانی كشانەوەی ئەمەریكا لە عێراق وەكو بڕیارێكی سەركەوتوو باسی لێوە دەكەن و وەكو نموونەیەكی سەركەوتوو دەیانەوێ لە ئەفغانستان جێبەجێی بكەن. لە هەر سیناریۆیەكی دابەشبوونی عێراق، ركابەرە كۆمارییەكانی ئۆباما دەتوانن رای گشتی لە دژی ئۆباما و سیاسەتی دەرەوەی بجوڵێنن .


3-چەكی زۆر لە ئەمەریكا بكرێت

تەنها دەبێ لە بازاڕی ئەمەریكی چەك بكڕێ. هەر كەسێك ببێتە سەرۆك وەزیرانی عێراق دەبێ ئەم خاڵەی باش لەبیربێ، ئەگەر بیەوەێ واشنتن لێی توڕەنەبێت.

ئەمەریكا دەیەوێ عێڕاق بەردەوام كڕیاری چەكی ئەمەریكی بێت بۆ هۆكاری سیاسی و ئابووری. ئەمەریكا هێزی سەربازی لە عێراق نەماوە و واژۆكردنی كۆنتراكتی چەكی درێژخایەن تاكە رێگەی راستەخۆیە كە وا لە سەركردەكانی عێراق بكات بیانخاتە ژێر فشارەوە. لە بەرژەوەندی ئەمەریكایە كە عێراق پشت بە چەكی ئەمەریكی ببەستێ و لە چاوەڕوانی ئەمەریكا بێت بۆ ناردنی چەك نەك رووسیا و ئێران.

هەربۆیە واشنتن زۆر نیگەران بوو كاتێ لە مانگی شوباتی 2014 تۆڕی هەواڵی رۆیتەرز 6 كۆنتراكتی عێراقی ئاشكراكرد بۆ كڕینی چەك بایی 195 ملیۆن دۆلار لە ئێران.

لە لایەكی دیكەوە، ئەمەریكا نزیكەی نیوەی چەكی جیهان درووست دەكات و ئیدارەی ئۆباما زیاتر فرۆشتنی چەكی وەكو رێگەچارەیەك بۆ بێهێزبوونی ئابووری ئەمەریكا پەیڕەوكردووە.

سەنتەری ستۆكهڵم بۆ توێژینەوە نێودەوڵەتییەكان دەڵێ لە ساڵی 2012 ەوە بازاڕی چەك لە جیهاندا كزبووەتەوە و ئەمەریكا بە دوای كڕیاری تازە دەگەڕێت.

*مەجید نیزامەدین گلی، شرۆڤەكاری نێودەوڵەتی تۆڕی میدیایی رووداوە و هەڵگری بڕوانامەی ماجستێرلە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی The City University of New Yorkی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا.








رووداو