Prof. Dr. Îdrîs Remezan Hecî, Mamosteyê Zanîngeha Selahedîn-Hewlêr: Li şûna
bazareke giştî ya mezin, em dikarin bi projeya herêma azad a bazirganiyê li
خالên sînorî dest pê bikin

Prof. Dr. Îdrîs Remezan Hecî, mamosteyê Zanîngeha Selahedîn a Hewlêrê ye. Di
gotûbêja vê carê ya "Bazneya Gotûbêjê" de bi sernavê (Bandora aborî û bazara
hevbeş di proseya avakirina neteweyê de), nêrîn û pêşniyarên xwe bi vî rengî
anîn ziman:

"Spasiya Beşa Rewşenbîrî û Ragihandina Partiya Demokrata Kurdistanê dikim û
xêrhatina hemû akademîsyen, rewşenbîr û siyasetmedarên her çar parçeyên
Kurdistanê dikim bo vê dîbeyta girîng. Civîna serkirdeyên fikrî û siyasî li yek
cihî ji bo gotûbêjkirina çarenûsa me ya hevbeş, derfeteke pêwîst e. Gotûbêjkirin
û guhertina bîr û rayan li ser wan pirs û mijarên stratejîk ên hatine
pêşkêşkirin, ne tenê wekî paşxaneyeke dîrokî û teorîk, lê wekî nexşerêyek bo
paşerojê xwedî girîngiyeke taybet e. Ji vê perspektîfê, pêdivî ye bi dîtineke
zanistî û realîst li hevkêşeyên jeopolîtîk, aborî û siyasî yên hemû parçeyên
Kurdistanê binerin."

- Rastiya Cografî û Jeopolîtîk a Kurdistanê

Kurdistan ji aliyê cografî û stratejîk ve xwedî pêgeheke girîng e li Rojhilata
Navîn. Dema em li nexşeya her çar parçeyan dinêrin, em dibînin ku her yek ji wan
xwedî çavkaniyên dewlemend ên xwezayî û mirovî yên taybet in. Lê belê ji ber
rewşa dabeşbûna dîrokî, nehatiye karîn ev dewlemendî bibe xizmeta hevahengiya
aboriya niştimanî.

Heke em ji aliyê rûber ve nirxandinê bo qebareya cografî ya parçeyan bikin,
xwedî giraniyeke diyar a jeopolîtîk in:

1. Başûrê Kurdistanê: Rûberê wê nêzîkî 72 hezar kîlometreçargoşe ye, ku li gorî
Iraqê qebareyeke berçav e û ji aliyê destûrî ve pêgeheke wê ya taybet heye.
2. Bakurê Kurdistanê: Bi rûberê zêdetirî 230 hezar kîlometreçargoşe, nêzîkî
%29ê rûberê giştî yê Tirkiyeyê pêk tîne, ku ev jî giraniyeke mirovî û
cografî ya mezin e.
3. Rojhilatê Kurdistanê: Rûbereke berfireh digire ku wekhev e bi %10 heta %12ê
cografyaya Îranê.
4. Rojavayê Kurdistanê: Ku beşeke girîng a bakur û rojhilatê Sûriyeya niha pêk
tîne û xwedî çavkaniyên çandinî û enerjiyê ye.

Ev amaran nîşan didin ku pirsa Kurd hevkêşeyeke herêmî ya mezin e, lê tevî vê
rûbera berfireh û çavkaniyên zêde, Kurdan hîn nekariye pêkvebûneke xurt a aborî
û siyasî ava bikin.

- Astengên Navxweyî û Sedemên Pertevazebûnê

Yek ji kêşeyên girîng ên li pêşiya doza Kurd, hevrikeyî û cudahiyên siyasî û pir
caran nakokiyên kesî ne. Ev sedeman her dem wekî kelem û asteng kar kirine li
pêşiya dirustbûna yekdestiya niştimanî. Dema navxweya mala Kurd belav dibe,
hêzên herêmî bi hêsanî dikarin destwerdanê bikin. Ji ber vê yekê, gava yekem bo
rûbirûbûna kêşeyên derveyî, rêkxistina navxweyî ye. Dema gelek di nav xwe de
yekgirtî be, şiyana wê ya parastina mafên xwe zêdetir dibe.

Pêdivî ye em ji gilî û gazindan derbas bibin û ber bi kiryarên rastîn ve herin.
Divê pêşengiya karên me hevkarî û bihêzkirina peywendiyên navxweyî be.
Dirêjkirina destê hevkariyê bo hevneteweyên me li parçeyên din ên Kurdistanê,
sûdeke mezin heye. Ew qazanca aborî û civakî ya ku dikare di navbera me de were
guhertin, dibe sedema parastina sermayeya neteweyî û bihêzkirina pêgeha gelê me
li hemberî derve.

Di vê gotûbêjê de pêşniyarek bo damezirandina komîsyonekê hat kirin. Dibe ku di
destpêkê de biçûk bin, lê dikarin bibin bingeha projeyeke neteweyî ya mezintir
bo paşerojê. Destpêşxerî, her çend di bin astengiyên mezin de be jî, pêdivî ye.
Ji ber ku hemû parçeyên Kurdistanê ji ber kêşeyên siyasî yên wekhev dinalînin,
her tevgereke erênî di parçeyekê de, bandorê li ser parçeyên din jî dike.

- Astengên Bazara Hevbeş û Çareserî

Avakirina bazareke hevbeş a Kurdî di niha de rûbirûyî komek pirsgirêk û astengên
yasayî û îdarî dibe. Em behsa cografyayekê dikin ku li ser çar dewletên cuda
hatî dabeşkirin. Ev jî tê wateya:

- Çar sîstemên yasayî yên cuda.
- Çar şêwazên îdarî û rêvebirinê.
- Dirav û aboriyên cuda ku bi bazarên dewletên din ve hatine girêdan.
- Bîr û bawerî û stratejiyên siyasî yên cuda di navbera hizb û aliyan de.

Lê ev asteng divê nebin sedema rawestana temam a proseya hevkariya aborî. Li
şûna bazareke giştî ya mezin, em dikarin bi projeya "Herêma Azad a Bazirganiyê"
(Free Zones) li خالên sînorî dest pê bikin. Herêmên azad li ser sînorên navbera
parçeyan, derfeteke guncav in bo ku bazirganên Bakur, Başûr, Rojhilat û Rojava
bêyî astengên yasayî yên mezin danûstandina bazirganiyê bikin, kargeh û projeyên
hevbeş ava bikin û sermayeya navxweyî qet nebe li herêmê biparêzin.

Her çend kabîneya nehem a Hikûmeta Herêma Kurdistanê berê destpêşxerî kiribû bo
damezirandina herêmên azad li خالên sînorî, lê ev proje heta niha bi temamî
neketiye warê cîbicîkirinê. Ev derengketin jî beşek jê vedigere bo hevrikiyên
navxweyî, astengên siyasî û siyaseta dewletên derdorê ku kar bo paşkokirina
aboriya herêmê dikin.

Bo derbasbûna ji vê rewşê, erka navendên akademîk û siyasî ye ku lêkolînên
zanistî li ser sedemên serneketina van projeyên stratejîk bikin. Divê aborî ne
tenê wekî mijareke nepenî, lê wekî motora sereke ya proseya hevahengî û
geşepêdana niştimanî were dîtin.

- Guhertina Aqilê (Zihniyeta) Karê Hevbeş di Navbera Parçeyên Kurdistanê de

Bayexdan bi pirsa hevparî û pêşxistina peywendiyên piralî li navbera parçeyên
cuda yên Kurdistanê, yek ji wan mijarên sereke ye ku pêdivî bi baldarî û
destpêşxeriya kiryarî heye. Dema behsa hevkariya aborî û veberhênanê dikin,
Herêma Kurdistanê wekî navendeke vekirî û xwedî derfet derdikeve, ku dikare bibe
dergehek bo komkirina şiyanên mirovî û darayî yên kurdên Rojhilat, Rojava û
Bakur. Ev dergehê vekirî yê Herêmê bo welatiyên parçeyên din, derfeteke girîng e
bo têkelkirina ezmûnan, lê ligel vê jî, pêdivî ye bi şêweyekî realîst li kêmasî
û astengan jî binerin.

Mixabin, pir caran mînakên lawaz di cîbicîkirina vê dîtinê de hatine dîtin, ku
tê de veberhêner yan welatiyên parçeyên din ên Kurdistanê di dema kar yan
niştecihbûnê de li Herêmê, rûbirûyî astengên curbecur ên îdarî dibin. Dema
aliyek yan welatiyek ji parçeyekî din destê hevkariyê dirêj dike, erkê niştimanî
ye ku bi şêweyekî sîstematîk û yasayî hêsankarî bo wan were kirin û piştgirî li
wan bê kirin. Ji ber ku ev gav ne tenê di berjewendiya kesan de ne, lê dibin
sedema geşepêdana giştî ya Herêma Kurdistanê û bihêzbûna pêgeha wê li herêmê.

Ji bilî rûyê aborî, pêdivî ye em vê jî fêm bikin ku ezmûna hukmraniyê li Herêma
Kurdistanê tenê bi wî sînorê cografî ve ne girêdayî ye, lê serkeftina vê Herêmê
bandora erênî li ser parçeyên din jî dike. Ji vê perspektîfê, peywendiyên
dîplomatîk û derveyî yên Herêma Kurdistanê bi cîhana derve re, tenê bo
berjewendiya navxweyî nîn e, lê dikare wekî platformek were bikaranîn bo
nasandina kêşe û mafên Kurd li hemû herêmê.

Bo ku em bikaribin van peywendiyan ji çarçoveya dirûşman bibin qonaxa
cîbicîkirina kiryarî, pêdivî ye destpêkê kar li ser dîtina wan xalên hevbeş
bikin ku di navbera Kurdên her çar parçeyan de hene. Ev xalên hevbeş dikarin di
warên wekî çand, perwerde, bazirganî û geşepêdana civakî de werin
destnîşankirin. Pêşniyara guncav li vir ew e ku em li benda projeyên mezin û
guhertinên bilez nemînin, lê ji projeyên biçûk û navxweyî dest pê bikin. Karên
biçûk dema bi serkeftî bi rêve diçin, baweriyeke zêdetir di navbera aliyan de
dirust dikin û di paşerojê de zemînê bo projeyên mezintir xweş dikin.

Ji aliyekî din ve, eşkere ye ku rêya vê hevkarî û geşepêdanê bê asteng nîn e.
Astengên îdarî, yasayî û destûrî ku pir caran ji aliyê hikûmeta federal a Iraqê
ve tên dirustkirin, kelemên rastîn in li pêşiya berfirehbûna peywendiyên Herêma
Kurdistanê bi herêmên din re. Bexda pir caran bi bikaranîna desthilatên destûrî
û îdarî hewl dide çavdêrî yan sînordarkirina hinek cureyên hevkarî yan
peywendiyên aborî û civakî bike. Li vir pirsa bingehîn ev e: Gelo hebûna van
astengan divê bibe sedema sarbûn û rawestandina hewldanan? Bêguman nexwe, pêdivî
ye bi dîtineke geşbîn û lojîkî li paşerojê were nêrîn.

Bo selmandina girîngiya vê peywendiya neteweyî û civakî, em dikarin vegerin bo
dîroka hevçerx ku tijî mînakên zindî ye. Yek ji wan mînakan, helwesta dîrokî ya
xelkê Rojhilatê Kurdistanê bû di dema Raperîn û Koça Milyonî ya sala 1991ê ya
Başûrê Kurdistanê de. Di wê serdema dijwar de, xelkê Rojhilat bi hemêzeke germ û
dilsozane pêşwaziya birayên xwe yên aware kirin û her cure piştgiriyeke mirovî
pêşkêş kirin. Ev cure hevkariyên dîrokî nîşana wê ne ku di demên pêwîst de,
sînorên destçêkirî nikarin rê li ber hevsengiya neteweyî bigirin. Ji ber wê,
pêdivî ye îro jî Herêma Kurdistanê bi heman ruhîyetê dergehê hevkariyê bo wan
kesan vekirî bike ku pêdiviya wan bi piştgiriyê heye.

Di dawiyê de, em dikarin bêjin ku avakirina peywendiyeke hevseng û xurt di
navbera parçeyên Kurdistanê de pêdivî bi hewldaneke berdewam, dilsozane û
plankirî heye. Herêma Kurdistanê wekî qewareyeke destûrî dikare bibe pêşeng di
afirandina jîngeheke guncav bo veberhênan û çalakiyên hevbeş. Bi derbaskirina
zihniyeta takrewî û xoperestiyê û bi baldarî li ser projeyên biçûk û bi bandor,
dikare bingehek bo paşerojeke geştir û hevkariyeke stratejîk a piralî were
danîn, ku xizmeta berjewendiyên bilind ên hemû aliyan bike.