Mela Ehmed Qamişî, pêşniwêj û xetîbê Mizgefta Serdarê Hecî Xalid li Silêmaniyê ji bo Gulan: Zanayên dînî her tim di rêza pêşî ya şoreş û bergirîya nîştimanî de bûne û dîroka Kurd şahid e ku mîhrab û senger ji hev neqetiyane.
Mela Ehmed Qamişî, pêşniwêj û xetîbê Mizgefta Serdarê Hecî Xalid li Silêmaniyê
ji bo Gulan: Zanayên dînî her tim di rêza pêşî ya şoreş û bergirîya nîştimanî de
bûne û dîroka Kurd şahid e ku mîhrab û senger ji hev neqetiyane.
Mela Ehmed Qamişî, ji dayikbûyê sala 1966an li Çwarqurne ye û niştecihê
Silêmaniyê ye. Xwediyê bawernameya bekalerîyosê ye di zanistên Quranê de. Wek
pêşniwêj û xetîb di gelek mizgeftên girîng ên Silêmanî û Çwarqurneyê de xizmet
kiriye. Ji sala 2017an ve pêşniwêj û xetîbê Mizgefta Serdarê Hecî Xalid Rebatiye
li bajarê Silêmaniyê. Di navbera salên 2013-2019an de endamê Encumena Zanistî
bûye di Wezareta Ewkafê de. Ji bo axaftina li ser giringiya mela û zanayên
îslamî yên Kurdistanê di nav tevgera rizgarîxwaza Kurdistanê û dabînkirina
aştiya civakî de, di vê hevpeyvînê de bi vî rengî bersiva pirsên Gulanê da:
Gulan: Mela û zanayên dînî yên Kurdistanê di dirêjahiya dîrokê de ne tenê
rêberên dînî, lê çiraya ronîkirina hizra neteweyî bûne. Hûn çawa li wê
peywendiya xurt a di navbera îman û welatperweriyê de dinêrin?
Mela Ehmed Qamişî: Hezkirina welat û hevwelatiyan, hesteke xwezayî û fîtrî ye di
hundirê mirov de. Ji ber wê, her kes ji wê ax û hawirdora ku tê de çavên xwe li
jiyanê vekirine hez dike. Ev wefadariya han tenê bi dirûşman nabe; divê di bin
siya parastina serweriya yasayê, destûr û jîngeha welat de were sepandin, daku
rê li ber dagirkeran were girtin.
Rêzgirtin li nirxên bilind û dûrketina ji xiyanetê, tenê bi îman û bingehên
Îslamê pêk tê. Îman rêgir e li ber derew û firotina axê. Di Îslamê de her kesê
di pênavê şeref û parastina axa xwe de were kuştin, wek şehîd tê hesibandin.
Pêxemberê me (s.av) dema ji Mekeyê koç dikir, bi hesret got: "Tu ji bo min
welatê herî xweş û delal î, heger qewmê min ez ji te dernexistama, min li dereke
din niştecih nedihat."
Dîrok şahid e ku heta Ereb û Tirkên Osmanî pabendî Îslamê bûn, xwedî rûmet bûn,
lê gava berê xwe dan nasyonalîzma teng, belav bûn. Gelê Kurd jî di bin sîwana
desthilata Îslamî de xwedî dehan mîrnişînên bihêz bûye. Bi kurtî, her gava dîn
ji jiyanê hat dûrxistin, Kurdayetî dibe bazirganî û jiyan dibe êş.
Gulan: Dîroka şoreşên Kurdistanê tije ye bi navên wan zanayên dînî ku di
sengerên pêşî yên pêşmergetiyê de bûn. Ev têkelbûna "Mîhrab û Senger" çi
peyamekê dide nifşê niha?
Mela Ehmed Qamişî: Zanayên me yên Kurd li ser rêçika pêşiyên xwe çûne û şanazî
bi navê gund û bajarên xwe kirine. Mîna Îbn Xelekan, Şarezûrî, Melayê Gewre û
gelekên din. Kesên ku li dijî dagirkeriya Îngilîzan xebat kirine, piranî ji
malbatên dînî bûn, mîna Şêx Mehmûd, Şêx Seîdê Pîran, Qazî Mihemed û Mela Mistefa
Barzanî. Van kesayetiyan bi sedema dîn hest bi êşa miletê xwe kiriye û li dijî
bindestiyê derketine. Melayê Gewre yê Koyê digot: "Heta dimirim ji bo Kurdan
dinalim, ez ê çawa îlacê wan bikim hewar li malim."
Gulan: Zanayên dînî her tim li dijî sitema rejîmên Iraqê bûn. Bingehê şer’î û
exlaqî yê vê redkirina sitemê ji ku tê?
Mela Ehmed Qamişî: Peyama zanayan her tim li ser bingeha dilsozî û şîretê bûye.
Pêxember (s.av) dibêje: "Dîn şîret û dilsozî ye." Ev hestê berpirsyariyê bû ku
di sala 2011an de gelên Ereb li dijî dîktatoran rakir. Dîrokê îsbat kiriye ku
zanayan her tim ji bo neheqiyê baca giran dane. Îro jî melayên Kurd li ser
mînberean banga destpakî û dûrketina ji gendeliyê dikin. Her çend mela ji aliyê
darayî û siyasî ve hatine paşguhkirin jî, lê wek parastvanên nirxan mane.
Edebiyata Kurdî jî deyndarê melayan e; Nalî, Mewlewî û Xanî ji wê dibistanê
derketine.
Gulan: Hucre çawa bû navendeke neteweyî û nîştimanperwerî bo parastina zimanê
Kurdî?
Mela Ehmed Qamişî: Bêguman di serdema xwe de hucre navenda sereke ya zanist,
çand û nîştimanperweriyê bû. Şoreşgerên me yên mîna Qazî û Şêxê Pîran deryên
hucreyên Kurdistanê bûn. Ew ji Xwedê ditirsiyan, lewma dilsoz bûn. Mixabin niha
wek şair dibêje: "Mizgeft û mîmber û mîhrab bêkes e, qet mepirse ji halê xerab ê
medreseyê."
Gulan: Zanayên dînî çawa wek stûna aştiyê rolek di çareserkirina kêşeyên civakî
de lîstine?
Mela Ehmed Qamişî: Mirov bi xwezaya xwe civakî ye. Zanayên me di parastina aştî,
biratî û çareserkirina kêşeyên civakî de roleke sereke dibînin. Heger
siyasetmedar qirika xelkê di destê wan de be, zanayên dînî di dilê xelkê de ne.
Melayê Kurd mêrê mînber û meydanê bûye.
Gulan: Zanayên dînî bi rêya fetwayên xwe, çawa bergiriya maf û rûmeta jinên Kurd
kirine?
Mela Ehmed Qamişî: Axaftina li ser jinê, axaftina li ser pîroziya dayikê û
mîhrabaniya xwişkê ye. Jin sembola qurbanîdanê ye. Îslamê jin û mêr di
mirovbûnê de wek hev dîtine û bingeha rûmetê xistiye ser bingeha "teqwa" û
Xwedêpirsiyê. Pêxember (s.av) dibêje: "Jin nîvê mêran in (şeqayiqul rîcal)."
Îslamê mafên wisa dane jinê ku li Rojavayê jê bêpar in. Mînak, li wir nasnameya
bavê jinê tê jêbirin û dixin ser navê mêrê wê, lê di Îslamê de jin nasnameya xwe
diparêze. Îslam bû qelxan li dijî zindîveşartina keçan. Pêxember (s.av) di
wesiyeta xwe ya dawî de got: "Li gel jinan baş bin." Rûmeta rastîn bi rêya
perwerde û exlaqê tê, ne bi azadiyeke heywanî ku mirov ber bi bêrûmetiyê ve
bibe.
Gulan: Rola zanayên dînî di parastina nermrêyiya (miyanrewî) Kurdistanê û
rêgirtin li hizra tundrewî (teror) çi bûye?
Mela Ehmed Qamişî: Tundutîjî (violence) encama têkçûna hevsengiya di navbera
enerjiyên mirov de ye. Çareserî di du xalan de ye:
1. Pabendbûn bi exlaqê bilind: Pêxember (s.av) dibêje: "Mêrxas ew e ku di dema
hêrsbûnê de li ser xwe serdest be."
2. Çareserkirina kêşeyan bi mîhrabaniyê. Îslam dînê rehmet û jiyana bi hev re
ye û ji tundutîjiyê dûr e.
Gulan: Rola mîmbera mizgeftê di çespandina çanda pêkvejiyanê de çi ye?
Mela Ehmed Qamişî: Îro bi sedema nakokiyên siyasî, dûrbûnek ketiye navbera
mirovan. Lê peyama Xwedê ji bo avakirina erdê ye. Îslamê her cure nijadperestî
heram kiriye. Dîroka 13 sedsalan a Kurdistanê şahid e ku dêr û kenîse parastî
bûn. Sason Hesqêl, ku cihûyekî Helebçeyî bû, dibêje: "Li Kurdistanê nehatiye
bihîstin ku kesek ji ber dînê xwe hatibe kuştin." Mixabin, tevî vê dîrokê, hinek
me bi "terorîst" bi nav dikin.
Gulan: Hûn rola zanayan di parastina ziman û cilûbergên Kurdî de çawa dibînin?
Mela Ehmed Qamişî: Mixabin niha çemkê Kurdayetiyê ji bo berjewendiyên hizbî
hatiye valakirin. Cilûbergê Kurdî nasnameya me ye, lê niha hinek wek nîşana
paşketinê lê dinêrin. Medya û dezgehên me ewqas ji çanda biyanî nêzîk bûne,
mirov nizane ev saziyeke Kurdî ye yan na. Divê em bi kiryar şanaziyê bi
resenahiya xwe bikin, ne tenê salê rojekê ji bo reklamê cilên Kurdî li xwe
bikin.
Gulan: Di bin siya qewara Herêma Kurdistanê de, erka niha ya zanayan çi ye bo
bihêzkirina hizra neteweyî?
Mela Ehmed Qamişî: Kurdan di sala 18ê Koçî de bi dilê xwe Îslam qebûl kirin û ji
sitema Faris û Roman rizgar bûn. Hebûna "Cabanê Kurdî" li cem Pêxember (s.av)
nîşana wê ye ku Kurd ji destpêkê ve bi nasnameya xwe ve amade bûn. Zanayên
Kurd wek wefayekê navê gundên xwe kirine paşnavê xwe. Mixabin niha ev gelê 40
mîlyonî bê dewlet maye.
Gulan: Peyama we ji bo ciwanan çi ye daku hevsengiyê di navbera dîn û
welatperweriyê de çêbikin?
Mela Ehmed Qamişî: Hinek dibêjin Îslam û Kurdayetî dijî hev in, ev xelet e.
Quran dibêje me hûn kirine gel û qebîle daku hevdu binasin. Ziman û rengê cuda
nîşana mezinahiya Xwedê ye. Lewma zimanê Kurdî diyariya Xwedê ye û parastina wî
îbadet e. Pêxember (s.av) bi xwe ji welatê xwe (Meke) hez dikir. Sitema li
Kurdan hatiye kirin, encama siyaseta neheq a rejîmên sêkular û neteweperst bû,
ne ya dîn. Îslama rastîn parêzvana ziman, cil û rûmeta gelan e. Kurdayetî û
dîndarî du çiqên darekê ne.
