Ebdulzehre Elhîndawî Berdevkê Fermî yê Wezareta Planînê ya Iraqê ji bo Gulane: "Her dema lihevtêgihîştin di navbera Bexda û Hewlêrê de hebe, dê bandoreke erênî li ser pêvajoya geşepêdanê hebe."
Ebdulzehre Elhîndawî Berdevkê Fermî yê Wezareta Planînê ya Iraqê ji bo Gulane:
"Her dema lihevtêgihîştin di navbera Bexda û Hewlêrê de hebe, dê bandoreke erênî li ser pêvajoya geşepêdanê hebe."
Ebdulzehre Elhîndawî, ew kesayetê nasdar yê Iraqê ye ku agahî û datayên fermî yên Wezareta Planînê ya Iraqê ji bo raya giştî radigihîne. Ji ber posta wî, ew weke çavkaniyeke serekî ji bo zanîna dawîn amar û planên hikûmeta Iraqê tê dîtin. Kovara Gulan di hevdîtineke xwe de girîngî da agahî û datayên dawîn yên derbarê serjimêriya giştî ya Iraqê û Herêma Kurdistanê, herweha mijarên para Herêmê di bûtceyê û projeyên stratejîk de.
Pirsên me bi vê yekê dest pê dikin, encamên serjimêriya giştî ya Iraqê gihîştiye ku derê, û gelo hejmar û rêjeya niştecihên Herêma Kurdistanê, û rêjeyên xizanî û bêkarî û agahî û datayên din yên girîng hatine bidestxistin?
Serjimêriya giştî ya Iraqê ku di dawiya sala borî de hate encamdan û datayên girîng derxist, ku tê de hejmara niştecihên Iraqê li gorî encamên wê serjimêriyê gihîşte 46 milyon û 118 hezar kes, tê de rêjeya nêr 50.5% bû û rêjeya mê 49.5% bû, ango rêjeya nêr ji mê zêdetir e. Herweha, niştecihên bajaran 70% û 30% niştecihên gundan in. Derbarê beşa duyemîn a pirsa we, wezareta me di heman demê de di sala 2014’an de jî lêkolîneke giştî ya civakî û aborî ji bo malbatên Iraqî encam da. Ev lêkolîn ku hemî parêzgeh, tevî parêzgehên Herêma Kurdistanê jî girt nav xwe, derxist ku rêjeya xizanî li seranserê Iraqê ji 23% di sala 2022’an de daketiye 17.5%. Ev kêmbûna rêjeya xizanî di piraniya parêzgehan de pêk hatiye. Mînak, li parêzgeha Mûsenna rêjeya xizanî ji 52% daketiye 40%. Li parêzgehên Başûr jî, ku 40% bû, daketiye bin 20%. Parêzgeha Hewlêrê jî, ku rêjeya xizaniya wê 7% bû, li ser asta Iraqê û Herêma Kurdistanê kêmtirîn rêjeya xizanî tomar kiriye, û her yek ji Silêmanî û Dihokê nêzîkî 10-14% bû. Derbarê rêjeya bêkariyê de jî, encamên lêkolîna aborî û civakî derxistine ku rêjeya bêkarî li seranserê Iraqê ji 16% bo 13% daketiye.
Li gorî wê yekê ku Wezareta Planînê xwedî pisporî û pêwendiyê bi hemû wezaret û kêrkan re ye, gelo em dikarin bizanin bi awayekî giştî rewşa darayî û dahatên Iraqê li gorî xerîcên wê di çi astê de ye?
Aborî û bûtçeya Iraqê hîna bi awayekî mezin pişta xwe bi dahata petrolê digire bi rêjeya zêdetirî 90%. Ev tê wê wateyê ku ev dahat hemî xerîcên bikaranîn, dadwerî û veberhênanê nadipîne û hevsengî di navbera dahat û xerîcan de tune ye. Lê ji ber bihabûna buhayê petrolê, bandoreke xirab li ser me çênebûye, herçiqas ev buhayê bilind ê petrolê bandoreke mezin li ser aborî û dahatan jî nekiriye.
Di serjimêriyê de hejmara niştecihên Herêma Kurdistanê û rêjeya Herêmê çend bû? Gelo çima ev rêje nebûye çavkaniyek ji bo diyarkirina para Herêma Kurdistanê û cîbicîkirina wê?
Pêvajoya serjimêriyê hîna rêzikên teknîkî û rastbûna encamên wê maye, bi taybetî li hin parêzgehan ku ji bo wan komîte hatine damezrandin, di nav wan de li parêzgeha Kerkûkê û hin parêzgehên din. Em li benda qedandina karên komîteyan in, wê demê dê hejmara niştecihan, rêje û para Herêma Kurdistanê û hemî parêzgehan bêne diyarkirin, bi taybetî ku yasayên bûtçeyê bendek wan heye ku destnîşan dike ku li gorî encamên serjimêriyê dê para û rêjeya Herêma Kurdistanê bêne diyarkirin.
Lê herdem li Iraqê projeyên mezin û stratejîk tên encamdan, lê çima Herêma Kurdistan di van projeyan de parê wan tune ye?
Erê, rast e li Iraqê pakêteke projeyên mezin û girîng heye, Rêya Geşepêdanê û Bendera Mezin a Faw, bajarên pîşesazî û aborî, rêyên bazinî û rêya bazinî ya Bexdayê, firokexaneyên Neynewa û Kerbela, berfirehkirina firokexaneyên Zîqar, Bexda û Kerkûkê, û projeyên çandinî, pîşesazî û geştiyarî, û projeyên avakirina piştî şerê dijî terorê û hwd... Hemû ev projeyên hatine pejirandin, an jî xistine nav plana geşepêdanê û kar li ser wan tê kirin. Piştî qeyrana salên 2015 û 2016 gelek projeyên avakirina dibistan, nexweşxane, rê û sazgehên pîşesaziyê rawestiyan. Niha pirsgirêk bi dawî bûye û hatiye çareserkirin. Ev ji bilî wê yekê ye ku projeyên hene ku ji aliyê parêzgehan ve di çarçoveya bernameya geşepêdana herêman de tên cîbicîkirin. Lê belê, herçiqas para Herêmê di van projeyan de mijar li vir cuda ye, ji ber ku Herêma Kurdistan para xwe bi temamî ji bûtçeya giştî werdigire, ango bi berçavgirtina wê yekê ku Herêm xwedî serxwebûna darayî, îdarî û yasayî ye, di çarçoveya para Herêmê di bûtçeya Iraqê de hesab ji bo wê hatiye kirin.
Ma tu nafikirî ku çareserkirina pirsgirêkên di navbera Herêm û Iraqê de dê bibe sedemek ji bo pêşkeftina aborî û pêşveçûna welêt, bi taybetî di sektora petrolê de?
Çareserkirina pirsgirêkan di navbera Bexda û Hewlêrê de dê rolekê bilîze di bilindkirina leza cîbicîkirina projeyan, ji ber ku her dema rewşeke îstiqrar û lihevtêgihîştin û lihevkirin hebe, dê bandoreke erênî li ser pêvajoya geşepêdanê hebe. Xweşbextane, hewldanên girîng û mezin tên kirin ji bo çareserkirina hemû pirsgirêkên rawestandî. Mijara petrolê û hinardekirina wê, rêveberiya dergehên sînorî, pejirandina yasaya petrol û gazê, û çendîn mijarên din yên aborî û siyasî têne gotûbêjkirin. Bi vî awayî, gavên çareserkirina pirsgirêkan pêşve çûne û bêguman dê bandoreke erênî li ser geşepêdan û baştirkirina xizmetguzariyên ji bo niştecihan hebe.
Herweha di derbarê hewldanên lihevtêgihîştin û rêkeftinên di navbera Hewlêr û Bexdayê de, van rojan şandeke bilind a Herêma Kurdistanê hat Wezareta Planînê û we daxuyaniyek jî hebû, ku lihevtêgihîştineke baş heye, gelo hûn dikarin di vî warî de agahdariyên zêdetir ji me re bêjin?
Şandeke bilind a hikûmeta Herêma Kurdistanê di dawiya hefteya borî de bi serokatiya wezîrê çavkaniyên xwezayî serdana Bexdayê kir û rêze civîn û hevdîtin bi hikûmeta federal re encam dan. Di van civînan de hûrgiliyên dahatên ne-petrolî, pergal û yasayên rêxistiner ên van dahatan, û rêjeya ku diçin hikûmeta federal û rêjeya para Herêmê û hûrgiliyên din hatin nîqaşkirin. Civîn erênî bûn û her sê dosyayên sereke (hinardekirina petrola Herêmê û radestkirina wê ji bo kompanyaya SOMO, dahatên ne-petrolî û rêjeya radestkirina wan ji bo hikûmeta federal, dosyayên tevtînkirina mûçeyên karmendên Herêmê) bûn. Lihevtêgihîştineke mezin çêbû, gavên ber bi çareseriyê ve diçin û di demek nêzîk de hinardekirina petrola Herêmê dest pê dike û mijarên din ên dahatên ne-petrolî jî li ser bingeha destûr û yasayên karpêkirî dê bêne çareserkirin. Di civîna sêşemê ya borî de jî biryara fînansekirina mûçeyên karmendên Herêmê ji bo meha Hezîranê derket.
Ma tu nafikirî ku ji bo derbaskirina pirsgirêkên darayî û aborî û ketina ser xeta rast a aboriyê, pêwîst e Iraq girîngiyê bide cihêrengkirina dahat û aborî û beşdarbûna sektora taybet û veberhênanê?
Cihêrengkirina çavkaniyên dahatan mijareke gelek girîng e û dosyeyeke bi qîmet e, bi taybetî ev mijara girîng di çarçoveya plana geşepêdanê ya pênc salî (2024-2028) de hatiye gotûbêjkirin û gelek girîngî pê hatiye dayîn. Bêguman, cihêrengkirina aborî û kêmkirina girêdanê bi petrolê dê bi awayekî gav bi gav ji bin 90% bo 80-85% were kêmkirin. Ev yek jî bi piştgiriya sektora çandiniyê bi rêjeya 3% û pîşesaziyê bi rêjeya 2% pêk tê. Ji bo piştgiriya sektora taybet jî encûmenek taybet bi serokatiya serokê encûmena wezîran hatiye damezrandin ji bo rêvebirin û geşepêdana sektorê. Ji aliyê pratîkî ve jî dest bi cîbicîkirina erkên xwe kiriye. Di planê de tê pêşbînîkirin ku dahatên ne-petrolî di nav pênc salan de bigihîjin nêzîkî 80 trîlyon dînar û li ser dahatên petrolî werin zêdekirin, bi awayekî ku dahatên petrolî û ne-petrolî bigihîjin nêzîkî 700 trîlyon dînar. Herweha, behsa qadek ji bo veberhênana sektora taybet tê kirin bi nêzîkî 48 trîlyon dînarê Iraqî li hember 65% veberhênana sektora hikûmî.
Gulan
