Projeya Ava Lezgîn a Lezgîn a Hewlêrê, projeyeke stratejîk a dabînkirina ava vexwarinê ye û qonaxa yekem a projeyê bi lez û bez bi dawî bû. Hejmareke zêde ya cih û taxên derveyî kolana 120 metrî ji kolana Reşkîn heta kolana Kesnezan ava vexwarinê wergirtin. Ji bo ronîkirina zêdetir li ser vê projeya xizmetguzariyê, me hevpeyvînek bi Cîgirê Parêzgarê Hewlêrê Mesûd Karreş re pêk anî.

Destpêkê, em dikarin bizanibin ka fikra cîbicîkirina Projeya Ava Lezgîn a Hewlêrê çawa derket holê û feydeya aborî ya projeyê ji bo xelkê Hewlêrê çiqas girîng bû?
Ji ber ku pêşkêşkirina xizmetguzariyan, nemaze dabînkirina ava paqij û elektrîka bênavber, yek ji karname û bernameyên kabîneya nehemîn a Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye, projeyên ava vexwarinê di serê karên serokwezîr de ne. Weke ku tê zanîn, pirsgirêka ava vexwarinê, bi taybetî di demsala havînê de li bajarê Hewlêrê, ligel guherînên keşûhewayê, daketina asta ava binerdî, berfirehbûna bajêr û bilindbûna germahiyê, ji berê aloztir bûye. Ev pirsgirêk bi çend tankerên avê û mezadên vî û wî çareser nabe, bi taybetî ji ber kêmbûna ava binerdî û têrnekirina bîrên ava vexwarinê ji bo dabînkirina ava paqij ji bo malan. Ji ber vê yekê, Rêzdar Mesrûr Barzanî, Serokê Hikûmeta Kurdistanê, biryar da ku projeyeke stratejîk û bingehîn ji bo çareserkirina pirsgirêka ava Hewlêrê were cîbicîkirin. Fikra projeya ava lezgîn a Hewlêrê ji vir dest pê kir. Proje di asteke bilind a teknîkî, bi kalîte û nûjen de hate birêvebirin. Di demeke kurt de, ku di meha Tîrmeha 2024'an de dest pê kir û di 20/7/2025'an de qonaxa yekem a projeyê bi dawî bû, di merasîmeke bi heybet de hat vekirin. Di dawiya meha (10) û destpêka meha 11'ê ya îsal de jî dê tevahiya projeyê bikeve xizmetê û avê bide taxên Hewlêrê. Bi vê yekê dê bajarê Hewlêrê heta 30 salên din sûdê werbigire û pirsgirêka kêmaviyê namîne. Ev proje ku ji aliyê Kompanyaya Hêmin Group ve tê cîbicîkirin, ji sê beşên sereke pêk tê (wergirtin, paqijkirin, û veguhestin û belavkirin) ku di saetekê de 20 hezar metrekêb av hildiberîne, ku rojane dike nêzîkî 500 hezar metrekêb ava paqij.

Kîjan tax û dever ji vekirin û qedandina qonaxa yekem a projeyê sûd werdigirin?

Bi qedandina qonaxa yekem a Projeya Ava Lezgîn a Hewlêrê re, ava paqij ji bo beşek ji projeyê ku avê dide taxên (Reşkîn, 32 Park, Tûreq, Şarî Alan, Şarî Diyarî, Baxlumnare, Mamzawe, Qetewî, Jiyan, Roşinbîrî, Naloy, Fermanberan, Zêtûn City, Daretû, Bineslawe, Hîran City, Altûn City, Gelawêj, Serkewtin, Awêney Şar, Bêrkotî Nwê, Tecîlî Nwê, (5, 7, 8) yên Hisarok, Hawkarî, Kesnezan, Zîlan, Lawan, Ayindey Dû, Endazyaran, Qerebû, Aştî û Qelatî Nwê) hat berdan. Van taxan salane herî zêde ji ber kêmaviyê zehmetî dikişandin. Niha welatî ji vê projeya girîng kêfxweşiya xwe û spasiya xwe ji Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê re tînin ziman. Helbet divê em rola kompanyaya navxweyî ji bîr nekin ku hemû karîn û derfetên xwe yên darayî, amûr û karmendan bi kar anî da ku proje di zûtirîn dem de û di demek kurttir ji ya diyarkirî de were cîbicîkirin û bikeve qonaxa xizmetkirina welatiyên bajarê Hewlêrê.

 

Pirs: We behsa kalîte û materyalên ku di projeya we de hatine bikaranîn kir, gelo proje ji aliyê kalîteyê ve çiqas li gorî standardên cîhanî ye?

Di projeyê de (210) kîlometre boriyên veguhestinê yên bi tîrên cuda yên wekî (1600)mm, (1500)mm, (1200)mm, (800)mm, (700)mm, (600)mm, heta (500)mm hatine bikaranîn. Budceya projeyê (480) milyon dolar e. Demjimêra projeyê biryar bû ku di sal û nîvekê de biqede, lê ji ber xebata domdar a bi sê şiftan ji aliyê kompanyaya Hêmin Group ve, karîbûn demê kêm bikin. Proje çavkaniya avê ji Zêyê Mezin li nêzîkî gundê Kewrgoskê werdigire. Dûv re bi du boriyên bi tîrêj (1600)mm, di saetekê de (21) hezar metrekup av tê veguhestin bo stasyona paqijkirinê ya sereke li nêzîkî gundê Gayinc. Ev stasyon ji du stasyonan, ango du xetên paqijkirinê pêk tê, ku her yek ji wan bi kapasîteya (10) hezar metrekup di saetekê de kar dike. Piştî qonaxên paqijkirinê, av li gorî standardên Iraqî û Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanî (WHO) ji bo vexwarinê amade dibe. Dûv re ava paqij ji stasyona paqijkirinê ya sereke li nêzîkî gundê Gayinc bi du xetên (1500)mm, ku di saetekê de (20) hezar metrekup av vediguhêzin, tê şandin bo stasyona dabeşkirinê ya sereke ku li nêzîkî gundê Sêbîranê ye. Stasyona Sêbîranê jî çend embarên depokirina avê dihewîne, ku berpirsiyar e ji şandina avê ji yek ji xetan, ku du xetên (1200)mm û du xetên bi tîrêj (800)mm dihewîne. Dema ku xetên veguhestinê digihîjin bajarê Hewlêrê, dibin sê xet li ser cadeya (120) metrî. Yek ji wan li ser cadeya (150) metrî ye û li pişt cadeyê derbas dibe, ku tîrêja wê (1200)mm e û ji cadeya Reşkîn, ango Mûsilê kevin dest pê dike. Dûv re diçe pişt firokexaneyê û li kêleka Gezneyê heta digihîje ser cadeya Hewlêr-Dihokê dirêj dibe. Paşê cadeya Behrkê dibire heta digihîje cadeya Hewlêr-Pîrmam, û ji wir jî diçe heta digihîje cadeya Koyê. Ew xet hem hundir û hem jî derveyî projeyê avê dide. Sê xetên me yên din jî hene ku bi heman şêweyî tên ser cadeya (120) metrî, ku tîrêja wan (800)mm e. Ji cadeya Mûsilê kevin dest pê dike, ku li pişt firokexaneyê re derbas dibe û cadeya Enkawayê dibire û diçe pişt Enkawayê heta digihîje nêzîkî cadeya Hewlêr-Pîrmam. Ew borî jî ji bo sazî, cih û taxên ku dikevin hundir û derveyî cadeya (120) metrî avê peyda dike. Du xetên me yên din hene, wekî me amaje pê da, li ser cadeya (120) metrî, ku yek ji wan li derveyî cadeya (120) metrî ye û tîrêja wê (1200)mm e, û xetek jî li ser (120) metrî dikeve hundir ku tîrêja wê (800)mm e. Ew boriya ku tîrêja wê (800)mm e, ji cadeya Reşkîn ber bi cadeya Mexmûrê ve diçe û ji wir jî ber bi cadeya Kerkûkê ve û digihîje Cîhan City. Li wê derê borî dadikeve, ku berpirsiyar e ji dayîna avê bo hundirê (120) metrî. Lê xeta duyem (1200)mm bi cadeya Reşkîn re diçe bo cadeya Hewlêr-Mûsil, û ji wir jî bo cadeya Mexmûr û cadeya Kerkûkê, heta digihîje nêzîkî cadeya Koyê. Ew boriya (1200)mm berpirsiyar e ji peydakirina avê ji bo beşa derveyî cadeya (120) metrî heta digihîje hundirê cadeya (150) metrî û beşek jî ji bo yên ku ketine derveyî cadeya (150) metrî. Bi giştî, bajarê Hewlêrê rasterast û nerasterast hemû ji van boriyan û tevahiya projeyê sûd werdigirin, heta ewên ku ji projeyên Îfraz yek, du û sê jî av ji wan re diçe.

Pirs: Yek ji pirsgirêkên projeya ava Hewlêrê şikestina boriyên wê ye, gelo ev proje ji aliyê kalîte û bikaranîna boriyan ve çiqas di asta standardên cîhanî de ye?

Di vê projeyê de bi berdewamî çavdêrî û şopandin ji bo hemû alî û pêkhateyên wê hatiye kirin. Materyal û kelûpelên ku di vê projeyê de hatine bikaranîn ji baştirîn û bi kalîtetirîn cureyan in, ku cureya (spiral steel) a taybet bi ava vexwarinê ye. Li aliyê hundir rûpoşeke taybet bi ava vexwarinê lê hatiye kirin, û li aliyê derve jî bi (polî etîlen) hatiye pêçan, da ku bikaribe li hember ax, zengarîbûn û lêdanê bisekine. Herwiha, boriyên projeyê ji cureyekî pir baş in û şiyana sekinîna li hember lêdanê heye, bi hêsanî qul nabin û naşikên.

Pirs: Ligel vê projeya stratejîk, gelo ti kar û projeyên din hene ku bikaribin boriya projeya hawarçûnê bi borî û tora navxweyî ya tax û nav bajarê Hewlêrê ve girêbidin?

Projeya hawarçûna lezgîn a ava vexwarinê ya Hewlêrê tenê berpirsiyar e ji paqijkirin û veguhestina avê bo nav bajêr. Ji ber vê yekê, ligel projeya hawarçûnê, projeya girêdana xetên sereke bi torên bajarê Hewlêrê re dest pê kiriye. Ev proje nêzîkî (411) kîlometre ye ku boriyên bi tîrêj (100-200)mm tê de hatine bikaranîn. Ew xetên sereke yên projeya hawarçûnê bi torên bajarê Hewlêrê ve girêdide û rêkxistineke temam jî di torên nav bajarê Hewlêrê de dike, bi taybetî di wan xetan de ku avê ji bo taxan peyda dikin.

Pirs: Her çend em dizanin ku bi rêya projeya Ronahiyê elektrîka berdewam ji bo piraniya tax û cihên nav bajarê Hewlêrê hatiye peydakirin û heta dawiya salê tevahiya nav bajarê Hewlêrê elektrîka (24) saetî jê re tê peydakirin, gelo ji bo vê projeya stratejîk çawa elektrîk hatiye peydakirin, da ku di kar de berdewam be?

Projeya Ronahiyê ji bo peydakirina elektrîka (24) saetî yek ji projeyên herî mezin, girîng û bi nirx e ku bi hêz û wêrekiyeke mezin gav jê re hatiye avêtin û gihîştiye wê astê ku pir serkeftî ye û Herêma Kurdistanê li herêmê wek stêrkeke geş dibiriqe. Lê ji bo vê projeya stratejîk a avê, ligel fikra wê, li ser wê yekê jî hate fikirîn ku elektrîka wê ya taybet û berdewam hebe. Ji ber vê yekê, projeyê du xetên sereke yên enerjiya elektrîkê ya niştimanî hene. Eger yek ji wan pirsgirêkek hebe, ya duyem kar dike. Ev yek ligel wê yekê ye ku stasyonê elektrîka xwe ya taybet pê re hatiye çêkirin, da ku em bikaribin heta di 100%ê projeyê de kar bikin. Heta eger elektrîk li tu deverekê nebe jî, ev proje ji karê xwe ranaweste.

Pirs: Wekî em dizanin, ji bilî Îfraz yek, du û sê, hejmareke zêde bîrên ava vexwarinê jî li bajarê Hewlêrê hene, gelo bi temambûna projeya ava hawarçûnê ya Hewlêrê, dê çi li wan bîran bê?

Yek ji armanc û feydeyên projeya ava vexwarinê ya hawarçûna lezgîn a Hewlêrê, girtina bîrên ava vexwarinê ye. Di qonaxa yekem de û ligel temambûna projeya hawarçûnê, biryar e ku ji tevahiya 1400 bîrên ku li bajarê Hewlêrê hene, hezar bîrên ava vexwarinê yên taxan bên girtin. Plan jî heye ku paşê bîrên zêdetir bên girtin. Ji aliyekî din ve, karê baş tê kirin ji bo rêkxistina pîvana ava vexwarinê û danîna tewafeyê û parastina ava vexwarinê, ku dihêle ava paqij neyê israfkirin.

 

Gulan