Dr. Agrîn Ebdulla, Berpirsê Wezareta Avadankirinê ji bo Karûbarên Rê û Piran: Li gorî masterplana rêyên giştî, di deh salên bê de û bi çar qonaxan, 220 projeyên rê û piran dê bên cîbicîkirin.

Dr. Agrîn Ebdulla, Berpirsê Wezareta Avadankirinê ye ji bo Karûbarên Rê û Piran, û yek ji wan endezyaran e ku ji destpêka karê xwe ve di nav projeyan de bûye û gav bi gav hemû postên karmendiyê derbas kiriye, heta ku gihîştiye posta Berpirsê Wezaretê. Di warê xwendina bilind de, bawernameya masterê di rêveberiyê de û bawernameya masterê di endezyariya rê û piran de wergirtiye, her wiha bawernameya doktorayê "UBA" di rêveberiyê de ji zanîngeha "CIU" wergirtiye.

Xwediyê çendîn pirtûk û lêkolînên zanistî ye di warê şêwaza karê saziyan û rêveberiya projeyên rê û piran de. Di gotûbêja vê carê ya "Bazneya Guftûgoyê" de (Pêşxistina projeyên rê û piran û çareserkirina pirsgirêkên hatûçûnê) pir bi eşkereyî behsa dîroka projeyên rê û piran kir, ji piştî damezrandina parlamen û hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 1992an de heta niha, û bi vî rengî nêrîn, têgihiştin, pêşniyar û rênimayên xwe pêşkêş kir.

Spasiya "Bazneya Guftûgoyê" ya Beşa Rewşenbîrî û Ragihandinê ya Partiya Demokrata Kurdistanê dikim, ku nêzîkî 30 meh in her meh gotûbêjeke astbilind li ser mijareke girîng a neteweyî û niştimanî, yan jî asta xizmetguzariyan li Herêma Kurdistanê li dar dixe û paşê jî hemû van nêrînên cuda di raporekê de berhev dike û dide aliyên pêwendîdar. Bi vê yekê, alîkariyeke baş û ronahiyeke berçav ji bo aliyên pêwendîdar çêkiriye, da ku biryarên pêwîst derbarê kêşe û pirsgirêkan de bidin.

Derbarê projeyên rê û piran de, ez ê li gorî cihê karê xwe wek karmendekî hikûmetê, mijara xwe wek qonaxên geşepêdana niha û paşeroja projeyên rê û piran pêşkêş bikim.

Wekî ku diyar û eşkere ye, ji destpêka dîroka mirovahiyê ve rê û piran beşeke girîng a jiyan û civaka şaristanî bûye, girîngtirîn amûra veguhestina mirov û kelûpelan bûye, bi vê sedemê mirov pêwendî bi derdora xwe re daniye. Em dikarin bibêjin ku ew amûra herî kevnar e û dibe ku amûrên din ên veguhestinê yên wekî "avî û asmanî" jî hebin û bên bikaranîn, lê heta niha rê û piran li welatên herî pêşketî yên cîhanê yek ji amûrên herî erzan û hêsan ên veguhestinê ne. Li Herêma Kurdistanê jî, wek hemû welatên pêşketî yên cîhanê, wek beşeke girîng û pêwîst ji bo xizmeta welatiyan lê hatiye nêrîn. Li Herêmê, ji kabîneya yekem a hikûmetê ve di sala 1992an de, girîngî bi vî warî hatiye dayîn û karên wê spartî her du wezaretên Avadankirin û Geşepêdanê û Karûbarên Giştî û Niştecîhkirinê hatine kirin. Di kabîneya pêncem de jî, her du wezaret bûn yek wezaret, ku ew jî Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê ye.

Li Herêma Kurdistanê bi giştî, sektora rê û piran spartî her du wezaretên Avadankirin û Niştecîhkirinê û Şaredarî û Geştyariyê hatiye kirin. Wezareta Avadankirinê erkê çêkirin, serpereştîkirin û çavdêrîkirina rêyên derve û derveyî bajaran girtiye ser xwe, û Wezareta Şaredarî û Geştyariyê jî erkê çêkirin û rêveberiya kolanên sereke û navxweyî girtiye ser xwe.

Li gorî yasaya hejmar (3) a sala 2012an, yasaya rêyên giştî yên Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê, ku me hewl da di kabîneya nehem de wê biguherînin û reşnivîsa guhertinê jî hat amadekirin û ji Encûmena Wezîran re û ji wir jî ji parlamenê re hat şandin, lê mixabin ji ber pirsgirêkên siyasî yên ku ji aliyê Dadgeha Federal ve jê re hatin çêkirin, parlamen hat rawestandin û piştî hilbijartinan jî heta niha civînên wê dest pê nekirine. Ji ber vê yekê, me nekarî yasa biguherînin, ji ber ku di yasayê de gelek kêmasî hene û gelek bendên wê kevn bûne. Bi her halî, li gorî yasaya hejmar 3 a sala 2013an, em tora rê û piran û cureyên wan li Herêma Kurdistanê bi vî awayî dabeş dikin:

Rêya sereke ya du layî (du said).
Rêya sereke ya yek layî (yek said).
Rêya duyemîn (lawî).
Rêyên gundan.
Me heta niha li Herêma Kurdistanê rêya lezgîn (otoban) nîne, wek ku hat gotin, tenê parçeyek me heye ku dirêjahiya wê pênc kîlometre ye li ser pira Zêyê Mezin ber bi Hewlêrê ve, lê parçeyek bi tenê nikare ti rolekê bilîze.

Bi giştî, sektora rê û piran û projeyên wê li Herêma Kurdistanê piştî serhildana sala 1991ê û paşê damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê, di rêçeke dîrokî de li ser van qonaxan têne dabeşkirin:

Qonaxa Yekem 1992-1996:
Di vê qonaxê de projeyên rê û piran sade bûn, piranî projeyên rêyên gundan bûn. Gund ji ber êrişên Enfalê yên Partiya Baasê hemû wêran bûbûn, ji ber vê yekê ev qonax, qonaxa avakirina gundan bû. Ji ber vê yekê, wê demê avakirina gundan ji bo hikûmeta Herêmê karekî pêşîn û pir girîng bû. Her wiha, di vê qonaxê de rêxistinên mirovî (NGO) hinek projeyên rêyên gundan cîbicî kirin, di bin çavdêriya Wezareta Avadankirin û Geşepêdanê de.

Qonaxa Duyem 1997-2003:
Di vê qonaxê de biryara 986 (Neft li hemberî Xwarinê) dest pê kir. Projeyên rê û piran, her çend bi giştî çêkirina rêyên gundan bûn, lê budceya zêdetir ji wan re dihat terxankirin û kalîteya wan jî bilind bûbû. Digel vê yekê, hikûmeta Herêmê hejmarek projeyên mezin ên wekî çêkirina rêyên du layî û piran ji bo rêyên sereke bi rêya Wezareta Karûbarên Giştî û Niştecîhkirinê ya wê demê pêk anîn, wekî pira Bestûre û rêya du layî ya Mesîf ber bi Hewlêrê ve.

Qonaxa Sêyem (2004-2013):
Di vê qonaxê de, ku qonaxa piştî hilweşandina rejîma berê ya Iraqê û bi hesab qonaxa avakirina Iraqeke nû bû, budceya zêdetir ji bo projeyên rê û piran hat terxankirin û projeyên mezin û stratejîk hatin pêkanîn û xistin bin cîbicîkirinê. Her wiha, kompanyayên herêmî û navneteweyî jî hatin û beşdarî di proseya çêkirina rêyan de kirin, ku projeyên du layî yên stratejîk û pirên mezin û tunelan jî di nav xwe de digirt. Ev yek heta dawiya sala 2013an berdewam kir.

Qonaxa Çarem (2014-2025):
Tevî ku di vê qonaxê de qeyrana darayî û astengiyên siyasî yên giran rû li Herêma Kurdistanê kirin, lê eger em ji aliyekî din ve lê binêrin, ev qonaxek bû ku tê de kompanyayên bihêz ên xwemalî û navxweyî ji bo cîbicîkirina projeyên mezin û stratejîk ên rê û kolanan bi kalîteyeke pir bilind hatin avakirin (sûd ji şaşî û kêmasiyên berê jî hat wergirtin). Wekî nîşanek jî, em dikarin ragihînin ku ji sala 2014an heta niha, hikûmeta Iraqê tenê hezar dînar jî ji bo projeyên rêyên Herêma Kurdistanê xerc nekiriye. Tiştê ku hatiye kirin, hikûmeta Herêmê ji dahata navxweyî û îmkanên xwe yên berdest kiriye.

Ez xwediyê amarekî pir hûr ê Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê me. Di kabîneya nehem de 719 projeyên cuda yên rê û piran li ser her sê cureyên budceyê hatine pêkanîn: budceya veberhênanê ji bo projeyên mezin û stratejîk, budceya asayî ji bo projeyên navîn û biçûk, û budceya dahata stasyonên kêşanê ji bo projeyên biçûk û tamîrkirina rê û rêyên gundan, bi giştî budceya yek trîlyon û 32 milyar û 849 hezar dînarî, ku bi vê yekê (2681) km rê ket xizmeta welatiyên Herêma Kurdistanê, ku budceya van projeyan li ser dahata navxweyî hatibû dabînkirin.

Rewşa Niha ya Rê û Piran:
Li gorî amarên ku ji aliyê Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê ve hatine amadekirin, heta niha (ango heta sala 2025an), tora rêyên derve yên heyî bi vî awayî ye, ango Herêma Kurdistanê di nav sînorên xwe yên cografî û îdarî de xwediyê van tiştên jêrîn e:

935 km rêya du layî ya sereke.
1348 km rêya yek layî ya sereke.
4270 km rêya duyemîn.
15123 km rêya gundan.
9,120 km tunel (çar tunel).
31,597 km pirên cuda (351 pir).
Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi berdewamî girîngiyeke mezin daye sektora rê û piran. Bi giştî, ji budceya xwe ya giştî ya salane ya ku ji bo warên xizmetguzariyên cuda diyar dikir, 45% heta 55% tenê ji bo projeyên rê û piran terxan dikir. Niha jî, Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê (206) projeyên berdewam ên rê û piran di bin cîbicîkirinê de ne, ku budceya wan a giştî 3 trîlyon û 271 milyar û 332 milyon dînar e ji bo rûberê Herêmê ku 41000 km² ye. Ev jî wek mîqdarekî mezin ê budceyê tê hesibandin ku ji bo warê rê û piran hatiye terxankirin. Eger em wê bi gelek welatên cîran re bidin ber hev, ew zêdetir û pir zêdetir e. Mînak, eger em mîqdara terxankirî ya budceyê ji bo rûberê çend welatan bi Herêmê re bidin ber hev, Herêma Kurdistanê di asteke bilind û guncaw de ye: Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê salane 22000 dolar ji bo her kîlometre çargoşe rê terxan kiriye, Tirkiyeyê 11500 dolar terxan kiriye, Urdunê 2800 dolar salane terxan kiriye, lê Herêma Kurdistanê salane 18400 dolar ji bo her kîlometre çargoşe rê terxan kiriye.

Plana Pêşerojê ji bo Pêşxistina Projeyên Rê û Piran:
Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê di sala 2012an de masterplanek ji bo rêyên giştî amade kir, ku ji aliyê kompanyayeke profesyonel a navneteweyî ve hatibû çêkirin û ji bo maweya 10 salan bû. Lê mixabin, ew astengî û qeyranên ku di sala 2014an de rûbirûyê hikûmeta Herêma Kurdistanê bûn û heta niha jî bandora wan maye, li pêşiya cîbicîkirina wê planê bûn asteng. Ji ber vê yekê, wezaretê ji sala 2024an ve dest bi nûkirin û pêdaçûna wê planê kir û niha plana "Deh Salî ya Rêyên Giştî" bi temamî amade ye.

Li gorî masterplana rêyên giştî, di deh salên bê de û bi çar qonaxan, 220 projeyên rê û piran di bernameyê de hatine danîn, ku proje rêyên sereke û stratejîk, tunel û pir, rêyên duyemîn û rêyên gundan jî di nav xwe de digirin. Budceya giştî ya wan projeyan deh trîlyon û 164 milyar û 252 milyon dînarê Iraqî ye. Ger li gorî vê planê be û bi şertê ku pirsgirêka darayî rûbirûyê planê nebe, wê demê:
a: 1013 km rêya du layî ya nû dê bê çêkirin.
b: 498 km rêya yek layî ya nû dê bê çêkirin.
c: 13 tunel û 60 pir û xaçerêyên nû dê bên çêkirin.
d: 7500 km rêyên gundan dê bên çêkirin an jî qîrkirin.

Di danîna vê planê de, ji bo misogerkirina dadperweriyê, dabeşkirina para budceyê li ser her çar parêzgeh û îdareyên serbixwe, li gorî rêjeyên diyarkirî yên nifûsê û pîvanên Wezareta Plansaziyê hatiye kirin:
34% Hewlêr - Soran
43% Silêmanî - Helebce - Germiyan - Raperîn
23% Duhok - Zaxo

Di vê gotûbêjê de hat gotin ku hin rewşên rêyên me pir xerab in. Rast e, aliyê Hewlêrê ber bi Silêmanî û Germiyanê ve pir xerab e, her wiha parçeyên xerab ên me di navbera Xelekan û Dûkanê de, û ji Warmava heta Derbendîxanê ne, ku ev gihîştiye wê astê ku em bibêjin divê bi xalên reş û sor bên nîşankirin. Sedema xerabûna wê sedemên din in û ne teknîkî ne. Lê rewşa rêyên me ji Hewlêrê ber bi Duhokê, ji Duhokê ber bi Zaxoyê, û ji Hewlêrê ber bi Soranê ve cudahiyeke pir mezin heye. Rêya di navbera Hewlêr û Koyê de jî niha kar tê de tê kirin û bi temambûna wê rêyê, rêyeke du layî ya standard di navbera Koyê û Hewlêrê de dê çêbibe.

Rê û Piran û Analîza Pêkhateyên Wan:
Diyar û eşkere ye ku pêkhateya rê û piran bi temamî endezyarî ye û dikeve bin sîwana zanist, teknîk û endezyariya rê û piran. Lê piştî lêkolîn û vekolînên pir kûr û hûr ji aliyê saziyên navneteweyî ve ji bo warê rê û piran, wekî Banka Cîhanî û Federasyona Navneteweyî ya Rêyan û çendîn kongre û konferansên navneteweyî, nêrîneke nû ji bo rê û piran çêbû. Ew jî ev e ku rê û piran, ligel warê endezyariyê, warên jîngeh, civakî û ewlehiyê du aliyên pir girîng in di pêkhateya projeyên rê û piran de, ku nirxa wan ji warê endezyariyê kêmtir nîne. Dema ku nirxandin ji bo projeyên rê û piran tê kirin, ev têgeheke girîng e û pêwîst e li Herêma Kurdistanê jî bê berçavgirtin û li ser bê xebitandin, ji aliyê plansazî, rêveberî û çavdêrîkirina tora rêyan ve, ji destpêka çêkirinê heta piştî temambûnê jî.

Her wiha, pêwîst e bê gotin ku projeya rê û piran (çi cure be bila bibe) li ser sê stûnên sereke radiweste:

Zanist: Divê dîzaynkirina wê ji aliyê struktur û geometriyê ve li gorî kod û rêbazên endezyariyê be û ti carî jê dernakeve.
Aborî: Divê hewl bê dayîn ku bi mesrefa herî erzan bê çêkirin (bi şertê ku ew armanca ku jê re hatiye xwestin pêk bîne) û ji îsrafê dûr bikeve.
Şêwe û bedewî: Divê di her pêkhateyeke projeyên cuda yên rê û piran de ku tê cîbicîkirin, şêwe û bedewî bê berçavgirtin, ku dûrahiyên paralel wekhev bin û qalib rast û yek ast bin.
Aliyê Ewlehiya Rêyan (Safety):
Niha, di piraniya warên navneteweyî de girîngiyeke mezin bi aliyê ewlehiya bikarhênerên rêyan tê dayîn. Ji ber ku gelek caran rêyên nû hatine çêkirin, lê asta ewlehiya wan kêm bûye. Ji ber vê yekê, niha her projeyeke stratejîk ku plan jê re tê danîn, lêkolîna ewlehiyê jê re tê kirin. Kompanyayên taybet bi vî warî hene û piştî ku piştrast dibin ku kêmtirîn daxwazî tên misogerkirin, hingê destûr bi çêkirina wê tê dayîn.

Li vir dixwazim bibêjim ku par ez beşdarî konferanseke li Siûdiyê bûm derbarê ewlehiya rêyên hatûçûnê. Li wir, nexşeyeke cîhanî heye ku diyar kiriye, eger li her dewletekê hejmara qurbaniyên hatûçûnê (mirin) ji 15 kesan zêdetir be ji bo her 100 hezar kesî, ev tê wateya ku ewlehiya hatûçûnê xerab e û pêwîst e çareseriyeke bilez jê re bê dîtin. Rêjeya qurbaniyên hatûçûnê li Siûdiyê ji bo 100 hezar kesî 12 kes e, û hemû hewldana wan ji bo kêmkirina vê rêjeyê bû û konferansa wan jî ji bo vê armancê hatibû organîzekirin. Lê tiştê ku li Herêma Kurdistanê heye, li gorî daneyên berdest û analîzên ku jê re hatine kirin, qurbaniyên hatûçûnê (8.5 heta 9.5) kes in ji bo her 100 hezar kesî, li gorî daneyên salên 2000 heta 2024an, ku ev rêjeyeke guncaw e. Lê hîn jî girîng e ku karekî zêdetir li ser mijara ewlehiyê bê kirin. Pêwîst e bê gotin ku Wezareta Navxwe ya Herêma Kurdistanê roleke girîng û mezin di mijara ewlehiya hatûçûnê de heye, ji zextkirina ji bo pabendbûna bi rêwerzan, heta danîna kamerayên çavdêriya lezê yên pêşketî wekî "point to point".

Parastina Rê û Piran:
Tora rêyên heyî yên li Herêma Kurdistanê milkiyeta giştî ye û ya hikûmeta Herêmê ye. Budce û mesrefeke mezin tê de hatiye xerckirin û tê xerckirin, da ku di rewşeke guncaw de ji bo siwar û bikarhênerên rêyan bimîne. Ji ber vê yekê, pir girîng e ku ji xerabûn û tunebûnê bê parastin. Yek ji sedemên sereke yên xerabûna rêyan barê zêde yê kamyonan e. Niha hejmareke berçav a stasyonên kêşanê (50 stasyon li 42 cihan) li Herêma Kurdistanê hatine damezrandin û ji aliyê Wezareta Avadankirinê ve tên serpereştîkirin, ku li gorî hukmên yasaya hejmar (3) a sala 2012an, yasaya rêyên giştî, bi kamyonan re tevdigerin û heta radeyeke baş kontrola barê zêde kirine. Ji ber vê yekê, bawer bikin, eger tenê sê mehan stasyonên kêşanê bên rakirin, tiştê ku me di van çend salan de ava kiriye, hemû dê wêran bibe û wekî ku me tiştek nekiribe.

Teknolojiya Nû ya Navneteweyî ya Warê Rê û Piran:
Warê rê û piran jî, wekî warên din ên xizmetguzariyê, bi berdewamî di geşedanê de ye û teknolojiya nû derdikeve holê ji bo baştirkirina rewşên endezyariyê. Di vî warî de jî Herêma Kurdistanê di asteke baş de ye. Niha her yek ji van sîstemên nû ji aliyê Wezareta Avadankirinê ve berdest e û dikare bê bikaranîn:

Sîstema hilbijartina cureya qîra şil û pileya wê li gorî cihê pêkanînê li Herêma Kurdistanê (Performance Grade of Asphalt)
Sîstema qîra bi polîmerkirî (Polymer Modification)
Sîstema qîrkirina bêhempa (Superpave for mixed Asphalt)
Sîstema dûbare bikaranîna qîra kevn (Asphalt recycling)
Her wiha, pêwîst e bê gotin ku Wezareta Avadankirin û Niştecîhkirinê endama Federasyona Navneteweyî ya Rêyan (International Road Federation) e û hevpareke nêzîk e bi Beşa Rêyan a Banka Cîhanî re. Niha li Herêma Kurdistanê taqîgehên avahîsaziyê xwediyê amûrên nû û pêşketî ne ji bo pişkinînên pêwîst ji bo warê projeyên rê û piran.

Pêşniyar û Rêberî:

Tora sereke ya rê û piran li Herêma Kurdistanê temam nebûye, çendîn beşên wê hîn mane ku bên pêkanîn, bi taybetî jî: di navbera Silêmanî-Hewlêr û Silêmanî-Raperîn û Silêmanî-Germiyanê de.
Pêwîst e garantiya dabînkirina pereyê keş (cash) li bankan bê kirin ji bo projeyên tamîrkirina rêyan.
Pêwîst e hejmarek amûrên warê rê û piran bên kirîn û bidin rêveberiyên tamîrkirin û parastina rêyan li seranserê Herêmê, da ku di dema bûyerên nexwestî yên wekî lehiyê, karesatan û berfbarînê de bi lez bigihîjin hawara welatiyên Herêma Kurdistanê.
Di dawiyê de dixwazim tekezî li ser xaleke girîng bikim û bibêjim, pirsgirêka me ya mezin di cîbicîkirina projeyên rê û piran de yek sedemeke sereke heye, ew jî "nebûna pereyê keş" e. Ev pirsgirêka me ya mezin e, bi taybetî li rêveberiyên tamîrkirina rêyan, ku sîlfa (pêşîna) xwe ya mehane wernagirin. Her yek ji van rêveberiyan bi milyaran dînar deyndar in. Lê hêviya me jî heye ku bi piştevaniya Xwedê em ber bi baştirbûnê ve biçin û hewldanên xwe zêdetir bikin da ku geşedaneke zêdetir bidin torên rê û piran.

 

Gulan