Avabûna Îdeolojiya Îslama Siyasî: Paradîgma Ji Nû Ve Avakirina Dewletê li Iraq û Rojhilata Navîn

Dema wê hatiye ku ez hin pirsan gelek bi eşkereyî behs bikim. Pirsa mûçeyan wisa lê kirine, wek ku xebat û têkoşîna wan hemû salên vî miletî, xebata wan hemû serokên qehreman, ew hemû şehîd û ew hemû Enfal û kîmyabaran, hemû ji ber wê bûye ku daxwaza mûçeyan kirine. Ez li vir jî dibêjim: Ev şêweya reftarê ku derbarê pirsa mûçe û miletê Kurd û xelkê Kurdistanê de tê kirin, ji niha û pê ve, wek mehên berê ku kirine, bi ti şêweyî nayê qebûlkirin. Ez vê yekê wek heqaretekê ji bo xwîna şehîdan, ji bo xebata gelê Kurdistanê, ji bo dîroka tijî serwerî ya vî miletî dibînim.

Divê Bexda muameleyê ligel rewaîtiya Herêmê bike. Di Cotmeha borî de hilbijartin bûye û hilbijartinê jî giraniya hemû aliyan nîşan daye. Eger çend kes ji ber her mebestekê be, yan ji ber her sedemekê be ku ew bi xwe pê qanih in, biçin gilî bikin, yan gazinan bikin, yan îdiaya wê yekê bikin, û (Bexda) muameleyê ligel wan bike, ev binpêkirina destûrê ye, binpêkirina rewaîtiyê û her tiştî ye. Eger mebest ew e ku federalîzm nemaye? Bila bi eşkereyî ji me re bêjin: Em bi federalîzmê qanih nînin û divê hikûmeta navendî hebe. Wê demê kî qebûl dike, bila qebûl bike, û kî qebûl neke jî, biryara xwe dide. Lê ew muameleya ku niha ligel Herêmê tê kirin, ne muameleyeke federalî ye.

Serok Barzanî
Kongreya Yekbûna Yekîtiya Qutabiyan û Yekîtiya Lawên Demokrat ên Kurdistanê – 15ê Gulana 2025an -

Hevdîtina Donald Trump ligel Ehmed Şer', serokê niha yê Sûriyê yê qonaxa veguhêz, bi amadebûna Mîrê Cînişîn ê Siûdiyê (Mihemed Bin Selman) û bi beşdariya Recep Tayyip Erdogan, Serokkomarê Tirkiyê, bi rêya telefonê, weke mezintirîn werçerxana siyasî û gava yekem a praktîzekirina nexşeya Rojhilata Navîn a Nû tê dîtin.

Piştî vê hevdîtina Trump ligel Şer', Karolîna Levitt (berdevka fermî ya Koşka Spî) daxuyaniyek li ser tora civakî ya «X» belav kir ku tê de ew pênc xalên serekî behs kirine ku Trump di hevdîtinê de ji Şer' re ragihandine:

• Divê dewleta Sûriyê bibe beşek ji Peymana Îbrahîm û dewleta Îsraîlê nas bike.
• Derxistina terorîstên biyanî, bi taybetî ew terorîstên ku ligel Şer' şer kirine û bi pêkanîna komkujiyan û tawanên şer li Sûriyê tawanbar in.
• Derxistina çekdarên Filistînî ji nav axa Sûriyê, bi taybetî çekdarên «Hemas û Cîhada Îslamî» ku Emerîkayê ew di lîsteya terorê de tomar kirine û berê di serdema rejîma Beşar Esed de sitar hatibûn dayîn.
• Hevkariya hikûmeta Sûriyê ligel Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê ji bo pêşîgirtina li ji nû ve serhildana terorîstên DAIŞê.
• Trump daxwaz ji Şer' kiriye ku divê ew kamp û girtîgehên ku girtiyên terorîstên DAIŞê tê de ne, ji aliyê dewleta Sûriyê ve berpirsiyariya parastina wan bê hilgirtin.

Ev guftûgoya ku Trump ligel Şer' pêk aniye, bi amadebûna Mîrê Cînişîn ê Siûdiyê û Serokkomarê Tirkiyê û bi agahdariya dewleta Qeterê bûye, û arasteya bûyeran wisa tê şîrovekirin ku Ehmed Şer' ligel wan mijarên ku Trump ligel wî behs kirine, ti pirsgirêkek wî nebûbe û bi hemûyan razî bûbe. Ji ber vê yekê, hevdem piştî vê civînê, cezayên Emerîkayê yên li ser dewleta Sûriyê hatin rakirin, tevî wê 10 milyon dolarê ku ji bo kuştina Ebû Mihemed Colanî (terorîstê berê) û Ehmed Şer' yê niha serokê Sûriyê terxan kiribûn.

Cezayên Emerîkayê yên li ser dewleta Sûriyê du beş in; beşek rasterast di desthilata serokê Emerîkayê de ne û rasterast ceza li ser wan tên rakirin, beşek jî pêwendiya wê bi Kongreyê re heye û divê deng li ser bê dayîn. Lê ji ber ku niha desthilata Trump rengvedana desthilata Kongreyê jî ye û ew bi xwe jî piraniya wê di Kongreyê de heye, lewma biryara Trump a ji bo rakirina cezayan, hemû cezayên Emerîkayê yên li ser Sûriyê li xwe digire.

Radîkalîzma Îslama Siyasî ya Sunnî
Ji Terorê Ber Bi Xelafeteke Medenî

Ebdulîlah Belqezîz, bîrmendê navdar ê Mexribî, di pirtûka xwe ya bi navê «Dawiya Bangxwaziyê – Nihayet El-Daiye» de li ser dîroka xelafet û siltanetiya îslamî radiweste û îşaret bi wê yekê dike ku fetihên îslamî ji bo belavkirina «Îslamê weke ol» nebûne, belkî ji bo berfirehkirina desthilata împeratorî û siltanetiya îslamî bûne û kes bi zor nekirine «misilman», belkî xwestine xelkê wan welatan li ser ola xwe bimînin û bacê bidin împeratoriya îslamî li şûna parêzgariya wan. Ev teza ku Belqezîz pişta xwe pê girêdaye, ayeta dawî ya Qur'anê ye ku Perwerdigar dibêje: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا». Vê ayetê jî bi vî rengî tefsîr kiriye: ligel koça dawî ya Pêxember (S.L.L.), bangxwazî bi dawî hatiye û ji bilî Pêxember (S.L.L.) ti bendeyekî din ew maf nîne ku «bangxwaziyê ji bo Îslamê» bike, ji ber ku bangxwazî taybet e bi wehî û pêxemberîtiyê, Pêxemberê Îslamê jî pêxemberê dawî ye û piştî wî pêxemberekî din nayê. Ji ber vê yekê, piştî dahatina temamê ayetên Qur'anê, êdî her kesê ku tefsîra wan ayetan bike, ji bilî nêrîna kesekî, nabe manedana temam ji ayetên Qur'ana Pîroz re.

Ji sala 2002an ve ku Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP) bi serokatiya Recep Tayyip Erdogan desthilata Tirkiyê di destê xwe de girtiye, hewlên wê bi wê arasteyê bûne ku ji cîhanê re biselmîne ku xelafet û siltanetiya îslamî ne bi wî şêweyî ye ku terorîstên DAIŞê propagandeya wê dikin, belkî nimûneya dewleta xelafeta Osmanî jî di dîrokê de heye ku maweya 400 salan hikumraniya tevahiya Rojhilata Navîn û beşeke berfireh a Ewropayê jî kirine.

Erdogan di dawiya sala 2014an de û piştî ragihandina dewleta xelafeta îslamî ji aliyê terorîstên DAIŞê ve, serdana Emerîkayê kir û di panelekê de ku Enstîtuya Peywendiyên Derve ya Emerîkayê ji bo wî li dar xistibû, bi eşkereyî ji raya giştî ya Emerîkayê re ragihand: «Em, mîratgirên dewleta Osmanî, xwedî wê ezmûnê ne ku çawa radîkalîzma îslama siyasî tê çareserkirin. Em xwedî ezmûna 400 salî ne, ku me çawa ew navçe birêve biriye û rê nedaye ku radîkalîzma îslamî pirsgirêkan di navbera olên cuda de çêbike.»

Ev gotara Erdogan ti bandoreke navdewletî li ser hevpeymaniya navdewletî ya dijî terorîstên DAIŞê çênekir. Ji ber vê yekê, piştî ku bi serpereştiya rasterast a Tirkiyê hemû hêzên îslamî yên cîhadî yên selefî yên Sûriyê weke «Cebhet El-Nusra, Cebhet Ensar El-Dîn, Artêşa Sunne, Lîwa El-Heq, Tevgera Nûreddîn Zenkî» kom kirin û di Kanûna Duyem a 2017an de «Heyet Tehrîr El-Şam (HTS)» li Idlibê damezrandin, û piştî wê jî hejmarek ji hêzên çekdar ên din ên cîhadî û selefî yên Sûriyê tev li Heyet Tehrîr El-Şam bûn, di maweya salên 2017an heta dawiya 2024an, Heyet Tehrîr El-Şam îdareyeke herêmî li bajarê Idlibê yê bakurê rojavayê Sûriyê damezrandibû. Ev îdareya herêmî ligel ajansên Neteweyên Yekbûyî bi awayekî ji awayan muamele pê re dihat kirin. Bi maneyeke din, tevî ku kom û aliyên nav Heyet Tehrîr El-Şam di lîsteya terorê de li ser asta navdewletî bûn (tevî Ehmed Şer' - Ebû Mihemed Colaniyê berê jî), lê weke xelafeta terorîstên DAIŞê muamele ligel wan nedihat kirin. Ji ber vê yekê, dema ku di dawiya 2024an de artêş û hêzên asayîş û polîsên rejîma Esed ji hev belav bûn û hêzên Heyet Tehrîr El-Şam bi serokatiya Ebû Mihemed Colanî (Ehmed Şer' yê niha) gihiştin Şamê û desthilat girtin dest, cîhanê pêşwazî li derketina Ehmed Şer' bi qat û boyinbax kir.

Di Kanûna Yekem a 2024an de, Donald Trump, ku hêj sonda serokatiyê nexwaribû û neçûbû Koşka Spî, ji Parîsê ragihand: «Tişta ku li Sûriyê diqewime, pêwendiya wê bi Emerîkayê re nîne û em xwe tevlî rewşa Sûriyê nakin.» Ev peyama Trump, vêxistina çiraya kesk bû ji bo Îsraîlê da ku êrîşî paşmayiyên artêş û saziyên serbazî yên rejîma Esed bike û binesaziya wê hilweşîne. Herwiha, berî vê serdana Trump a ji bo Rojhilata Navîn jî, careke din Îsraîlê êrîşeke tund kiribû ser baregehên serbazî yên artêşa berê ya rejîma Esed.

Lê ev modela «Heyet Tehrîr El-Şam» ku Tirkiyê piştî ketina rejîma Esed pêşkêş kir, ne tenê li ser asta welatên Ereb, belkî li ser asta civaka navdewletî jî pêşwazî lê hat kirin.

Sedema serekî ya pêşwaziya civaka navdewletî li modela «Heyet Tehrîr El-Şam» ji wê xalê çavkanî girt ku di yekem hevdîtina Ehmed Şer' de di Kanûna Yekem a 2024an de ligel televîzyona CNN, cîhan ji wê yekê piştrast kir ku «Li reftarên me binêrin, ne li gotarên me. Wê demê hûn ê bizanibin em terorîst in, yan na.»

Reftarên 5-6 mehên borî yên Heyet Tehrîr El-Şam û serokê niha yê Sûriyê (Ehmed Şer'), tevî ku di wan çend mehan de ji ber rewşa nearam a piştî ketina rejîma Esed, hin şerên navxweyî û binpêkirin hatine kirin, lê bi awayekî giştî Ehmed Şer' ew yek selmandiye ku dev ji îdeolojiya radîkal a îslamî ya sunnî berdaye û dixwaze mîna «Tirkiye, Siûdî, Îmarat û Qeterê» muameleyê ligel civaka navdewletî û dewletên herêmê û Îsraîlê bike. Ji ber vê yekê, weke ku berdevka Koşka Spî rasterast piştî hevdîtina Trump ligel Şer' mijarên serekî li ser tora «X» belav kirine, civîn serkeftî bûye û Ehmed Şer' yek ji mijarên Trump red nekiriye. Berevajî, «Tirkiye, Siûdî, Qeter û Îmaratê» zemanet dane ku dê bên cîbicîkirin. Ji ber vê yekê, Trump demildest biryar da ku cezayên Emerîkayê yên li ser Sûriyê bên rakirin. Ji vê zêdetir, ew daxwaza Qeterê jî pesend kir ku mehane mûçeyên karmendên Sûriyê «ji bilî herdu Wezaretên Parastinê û Navxwe» bişîne.

Peymana Trump û Şer'
Peyamek ji bo Îslama Siyasî ya Şîe li Iraqê

Tişta ku bi kirde weke Eniya Berxwedana Îslama Siyasî ya Şîe ya Çekdar li ser asta Rojhilata Navîn hebûna wê mabێت, «Tevgera Ensarullah a Hûsî» ye bi serokatiya Ebdulmelik Hûsî, ku niha Îsraîlê êrîşên xwe li ser vê hêzê xurt kirine û armanca wê ew e ku mîna serokên Hemas û Hizbullahê, «Ebdulmelik Hûsî» jî bikuje.

Van êrîşên asmanî yên Îsraîlê yên li ser hêzên Ensarullah a Hûsî piştî wan êrîşên Emerîkayê yên li ser Hûsiyan tên, ku Trump di dema vê serdana xwe ya ji bo Rojhilata Navîn de ragihandibû: «Êdî Hûsî nikarin êrîşî keştiyên me bikin.» Lê wisa dixuye ku heta hêzên Ensarullah a Hûsî jî weke hêzên Hizbullah û Hemas û Cîhada Îslamî têk neşikîne, Îsraîl dê êrîşên xwe nesekinîne.

Aliyekî din ku dikare heman peyam ji bo Îslama siyasî ya çekdar li navçeyê jê bê xwendin, ew e ku piraniya şîrovekar û çavdêrên siyasî texmîna wê yekê dikirin ku ligel serdana Donald Trump a ji bo Rojhilata Navîn, weke rêzek ji bo wan peymanên mezin ên ku «Siûdî, Îmarat û Qeter» bi trîlyonan dolar ligel Trump îmze kiribûn, dê demildest şer li Xezayê raweste û dest bi şandina alîkariya mirovî ji bo niştecihên Xezayê bê kirin. Lê berevajî, di dema ku Trump peymanên mezin ên veberhênanê îmze dikirin, êrîşên Îsraîlê yên li ser Xezayê tundtir dibûn. Ev jî bi eşkereyî peyamek bû ji Îsraîlê ji bo tevahiya eniya berxwedana îslamî «Sunnî û Şîe», bi taybetî ewên ku berê weke tewereya berxwedana îslamî ya Îranî dihatin naskirin, ku şer li dijî wan naraweste û ti rê li ber wan namîne ji bilî ku ala spî hildin.

Komên çekdar ên Şîe yên Iraqê, ewên ku ji wan re tê gotin «Şîeyên Sîlah, yan Welayî û yên ji qanûnê derketî», piştî ketina Hizbullah a Lubnanî û rejîma Esed bi bêdengî ala spî hildane. Lê daxwaza Emerîkayê li ser Iraqê weke «dewlet» gelek zêdetir e û ji bilî bêçekkirina wan komên çekdar, daxwaza wê yekê jî dike ku hêzên «Heşda Şeibî» jî hilweşîne. Lê tevî ku heta niha hikûmeta Iraqê înkara wê yekê dike ku bikeve bin barê hilweşandina hêzên Heşda Şeibî, lê li derfetekê jî digere ku bi selametî jê derkeve û rêyeke din ji bo çareseriya vê pirsgirêkê bibîne.

Serok û siyasetmedarên tevahiya Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe, ku niha desthilata dewleta Iraqê di destê wan de ye, gelek baş ji mezinahiya werçerxanên Rojhilata Navîn têgihiştine û dizanin ku eger weke Ehmed Şer', serokê niha yê Sûriyê, dawî li îdeolojiya radîkal a îslamî ya siyasî neynin, çarenûsa wan ji ya «Hemas, Hizbullah a Lubnanî, Ensarullah a Hûsî» baştir nabe. Ji vê zêdetir, Komara Îslamî ya Îranê jî ku niha danûstandinan ligel Emerîkayê dike, gihiştiye wê qenaetê ku divê bi her buhayekê be, desthilat û welatê xwe biparêze û serdema hinardekirina şoreşê bo derve bi dawî hatiye. Ji vê zêdetir, ragihandiye ku «ti hêzek di nav eniya berxwedana îslamî de pêwendiya wê bi Komara Îslamî ya Îranê re nîne û fermanan ji Artêşa Pasdaran wernagirin.»

Di nav vê hevkêşeya siyasî ya werçerxiyayî ya nû de, aliyên Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe, bi taybetî niha ku em nêzîkî kampanyayên hilbijartina bê ya parlamena Iraqê dibin, dema guh didin gotarên wan, hest bi corekî durûtiya siyasî tê kirin. Ji aliyekî ve bi heman nefesa gotarê ya berê gotaran didin û ji aliyekî din ve jî ew emrê waqi' yê ku Mihemed Şiya Sûdanî li ser diçe, ji wan re qebûl e. Ji bo nimûne, Nûrî Malikî, serokê Dewleta Yasa ku mezintirîn aliyê nav Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe ye, bi eşkereyî di hevpeyvînekê de dibêje: «Ne ez, belkî Wezîrê Derve yê Iraqê jî agahdarê hevdîtina navbera Ehmed Şer' û Mihemed Şiya Sûdanî nîne û ew dijî wê yekê ye ku Ehmed Şer', yan nûnerê hikûmeta Sûriyê di lûtkeya welatên Ereb de li Bexdayê beşdar bibin.» Lê her du roj piştî wê daxuyaniyê, Wezîrê Derve yê Iraqê pêşwaziya Wezîrê Derve yê Sûriyê dike û ji vê zêdetir, ew wêneyên milîsên Heşda Şeibî yên ku ji ber derê firokexaneyê heta nav Bexdayê hatine danîn, radikin.

Ev durûtiya di gotara Îslama siyasî ya Şîe ya Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe de, tiştekî ji wê werçerxana mezin kêm nake ku niha herêm pê dibîne. Ew bi xwe jî baş dizanin ku eger bi mentiq û zimanê serdemî muameleyê ligel guherînên nû yên herêmê nekin, wê demê ew metirsiya ku divê Iraq li benda wê be, tenê ew qas nabe ku li benda çend êrîşên asmanî li ser baregeha çend milîseke çekdar bin, belkî bi mekanîzmayên din ezmûna hikumraniya Şîe bi awayekî trajedîk bi dawî tê.

Ji bo zêdetir rawestana li ser vê xalê, niha berî hemûyan Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe gelek baş dizane ku Iraq ne tenê serweriya dewletê lerzok e û di bin pirsê de ye, belkî serxwebûna wê ya aborî jî di destê bankên New Yorkê de ye û heta desthilata wê ya temam li ser wê dahata ku ji firotina petrola wê bi dest dikeve jî nîne. Ji ber vê yekê, ev rewşa tal a ku Iraq tê re derbas dibe, pêdivî bi xwendineke waqîî û mentiqî ya siyasetmedarên Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe heye, û divê li ser asta rastkirina proseya navxweyî ya Iraqê bi awayekî gavan biavêjin û siyasetê bikin, ku ji bo tevahiya civaka navdewletî biselmînin ku radîkalîzma îslama siyasî ya Şîe û gavavêtina ji bo damezrandina sîstema Wilayeta Feqîh bi dawî hatiye. Divê, weke ku Serok Barzanî di maweya kêmtir ji du mehan de du caran hişyarî daye, bi vê arasteya niha ku aliyên Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe siyasetê pê dikin, ne proseya siyasî serkeftî dibe, ne jî dikare li ser bingeha «hevsengî, hevparî û lihevkirinê» hikumranî li vî welatî vegere ser rêya xwe ya rast.

Ehmed Şer' ku heta niha jî Nûrî Malikî tekez li ser wê dike ku wî bi xwe «fermana girtina Ehmed Şer' derxistiye», nimûneyeke gelek baş e ji bo ku hûrtir li ser bê rawestîn û siyaseta nû ya Emerîka û Rojava di nav Rojhilata Navîn de pê bê xwendin. Ev jî bi wê maneyê ye ku ew «Ebû Mihemed Colanî»yê ku Emerîka heta hefteya borî jî di lîsteya terorê de tomar kiribû, niha cezayên Emerîkayê li ser wî û welatê wî hatin rakirin. Ev wê rastiyê ji me re eşkere dike ku siyaseta nû ya Emerîka û Rojava bi kêmtir ji devberdana ji radîkalîzma îslama siyasî (Şîe û Sunnî) razî nabe. Ji ber vê yekê, baştirîn rê ew e ku ew nexşerêya ku di maweya kêmtir ji du mehan de du caran Serok Barzanî hişyarî pê daye, hilbijêrin.

Di Jîngeha Siyasî ya Iraqê de Komara Îslamî Çênabe

Serok Barzanî her ji sala 2002an ve, ango di nav kongreyên opozîsyona Iraqî de ku yek ji wan li Londonê di heman salê de hatibû lidarxistin, hişyarî daye hemû serokên siyasî yên Iraqê ku Iraqa nû bi «tolhildanê, yan bi sepandina mezhebekê, yan neteweyekê» nayê birêvebirin û paşeroja welat aştî û aramiyê bi xwe re nabîne.

Di sala 2012an de, piştî ku di çarçoveya Peymana Hewlêrê de kabîneya duyem a Nûrî Malikî hate damezrandin, û piştî ku deqa peymanê tenê li ser kaxezê ma û kar pê nehat kirin û gav ji bo dîktatorî û navendparêziya dewletê hat avêtin, Serok Barzanî di peyama sersala Newrozê de ji tevahiya cîhanê re ragihand: «Em nabin beşek ji dîktatoriya dewleteke navendî, lewma em qebûl nakin û em vedigerin raya gelê xwe, û gelê me çi biryarê bide, em ê wê bikin.»

Di sala 2022an de, di çarçoveya peymanan ji bo pêkanîna kabîneya Dr. Mihemed Şiya Sûdanî, Serok Barzanî li ser wê bingehê ligel aliyên Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe li hev kir ku «programeke wezarî» bê îmzekirin, da ku proseya hikumraniyê li Iraqê bê rastkirin û yasaya Encumena Federal bê derxistin, da ku Encumena Federal ligel Encumena Nûneran gavan ji bo dariştina pêkhateyeke rastîn ji bo federaliyê li Iraqê biavêje. Lê belê, ev kabîneya Mihemed Şiya Sûdanî ber bi dawiyê ve diçe û em xwe ji bo hilbijartina bê amade dikin, lêbelê piraniya wê programa wezarî ya ku li parlamena Iraqê hate xwendin û pesendkirin, nehatiye cîbicîkirin. Li ser hemû van tiştan re jî, lîstina bi mûçe û qûtê xelkê Kurdistanê berdewam e û bûdce jî ji bo her sê salên (2023, 2024, 2025) li nav parlamena Iraqê hatiye pesendkirin û li gorî hesabê divê 12.6% jê ji Herêma Kurdistanê re bê dayîn. Lê ne tenê ew par ji Herêma Kurdistanê re nehatiye terxankirin, belkî mûçeyên karmendên Herêmê jî di dema xwe de naşînin û salane bi behaneyên cuda gelek mûçeyên karmendên Kurdistanê naşînin. Ev jî bûye sedem ku welatiyên Kurdistanê bêzar bibin û tirsa wan ji nemana mûçeyên wan hebe.

Serok Barzanî di roja 9ê Nîsana 2015an de, di dema vekirina Pêşangeha Navdewletî ya Hewlêrê ya Pirtûkan de, peyamek arasteyî Iraqiyan kir û ji wan re got: «Piştî hilweşîna rejîma Baasê di 2003an de, Iraqa nû li ser sê bingehên serekî: «hevparî, hevsengî, lihevkirin» ji nû ve hate avakirin. Lê mixabin pê pabend nebûn. Niha jî çareseriya bingehîn veger e bo wan sê bingehên serekî û pabendbûna bi destûrê re. Ji bo vê mebestê çi ji destê me bê, em amade ne. Divê hemû hêz li Herêma Kurdistanê û Iraqê, wêrekiya wan hebe ku îtîrafê bi şaşiyan bikin û dîsa rûpelek nû vekin da ku Iraq nekeve nav pirsgirêkên mezintir.»

Eger em li ser vê destpêşxeriya Serok Barzanî rawestin, em dibînin ku gelek eşkere hişyariyê dide serokên siyasî yên Iraqê bi giştî û bi taybetî serokên siyasî yên aliyên «Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe» ku li xwe vegerin û daxwaz ji wan dike, «Divê wêrekiya wan hebe ku îtîrafê bi şaşiyan bikin.» Ev jî bi eşkere tê wê maneyê ku divê îtîraf bi wê yekê bê kirin ku di proseya ji nû ve avakirina Iraqa nû de weke dewleteke «federal, parlemanî, demokratîk û piralî li ser bingeha hevsengî, hevparî û lihevkirinê», me şikest xwariye û divê em hewlan bidin gerê da ku Iraq ji ber devê kendalê bê rizgarkirin.

Ev peyama Serok Barzanî sê roj berî serdana Mihemed Şiya Sûdanî, serokwezîrê Iraqê, ji bo Herêma Kurdistanê ye, ku bêguman ev peyam weke destpêşxerî û amadebaşiya Serok Barzanî tê xwendin da ku rûpeleke nû li ser bingeha «hevparî, hevsengî û lihevkirinê» ligel hikûmeta Iraqê bê vekirin û di çarçoveya cîbicîkirina destûrê de şaşî bên rastkirin. Lê piştî wê serdanê jî, ku weke serdaneke gelek erênî hate wesifkirin, reftara hikûmeta Iraqê ligel Herêma Kurdistanê ne tenê guherîn tê de çênebûye, belkî weke berê bi mûçe û qûtê xelkê Kurdistanê dilîzin. Lewma Serok Barzanî di roja 15ê Gulana 2025an de û di dema gotara xwe de bi boneya yekbûna herdu Yekîtiyên Lawan û Qutabiyên Kurdistanê, gelek eşkere mijar zelal kir û rûyê xwe da hikûmeta Iraqê û ji wan re got: «Eger mebest ew e ku federalîzm nemaye? Bila bi eşkereyî ji me re bêjin em bi federalîzmê qanih nînin û divê hikûmeta navendî be. Wê demê kî qebûl dike, bila qebûl bike, û kî qebûl neke jî, biryara xwe dide.»

Ev peyama Serok Barzanî ku daxwaz dike bersiva wê pirsê bidin, ku sîstema federal li Iraqê maye? Yan hûn dixwazin hikûmeta Bexdayê navendî be? Pirsên din li dû xwe tîne, ku gelo «Destûra sala 2005an» ku zêdetirî 80%ê Iraqiyan dengê xwe dane wê, kar pê tê kirin, yan na? Bersiva vê pirsê dîbaceya destûrê dide, ku tê de hatiye: «Em, gelê Iraqê bi hemû pêkhateyên xwe ve, bi vîna xwe ya temam, azadane û dilxwazane me biryara yekbûna dilxwazane daye û em dersan ji rabirdûya xwe ji bo paşeroja xwe werdigirin. Û ji nirxên bilind ên peyamên esmanî û vedîtinên nû yên zanist û şaristaniya mirovahiyê me ev destûr danî. Pabendbûna bi vê destûrê jî yekîtiya azadane ya gel, ax û serweriya Iraqê diparêze.» Nexwe, piştî sala 2003an ku Herêma Kurdistanê de facto herêmeke serbixwe bû, bi dilxwazî biryar daye bibe beşek ji dewleta Iraqê ya federal û heman destûra 2005an di maddeya 117an de bi fermî Herêma Kurdistanê nas kiriye û bi deq hatiye: «Ev destûr ji roja bicihanîna xwe ve Herêma Kurdistanê û desthilata wê ya niha weke herêmeke federal nas dike.» Eger em li ser maddeya 117an a destûrê rawestin, wê demê gelek eşkere ew yek hatiye ku Herêma Kurdistanê weke rewşa heyî berî nivîsandina destûra 2005an hebûna wê hebû û ew destûr tenê Herêma Kurdistanê û desthilatên wê nas kiriye, weke herêmeke federal di çarçoveya Iraqê de.

Ji ber vê yekê girîngiya vê peyamê di wê de ye ku serokên siyasî yên Çarçoveya Hevahengiyê ya Şîe dixe du rêyên bersivdana pirseke çarenûssaz û daxwaz ji wan hatiye kirin ku bi duristî bersivê bidin. Binxêza vê peyamê dubarekirina heman peyama «Serok Barzanî» ye di sala 2002an de, salek berî hilweşîna rejîma Saddam Husên, ew jî ev e: «Iraq bi tolhildan û sepandina yek mezheb û yek netewe nayê birêvebirin.»