پێوانەکردنی تێچووی شەڕ بەزۆری لەوە دەست پێدەکات کە دیارە شارە وێرانەکان، قوربانییەکان و داخستنی کارگەکان. بەڵام بەشێکی بەرچاو لەو پارەیە بە دوور لە هێڵی پێشەوە و زۆر دوای وەستانی بۆردومانەکە دەدرێت. وڵاتێک کە بەشداری شەڕەکە نەکات دەبینێت کە پارەی وزەی بەرز دەبێتەوە و قەرزکردن گرانترە و نرخی خۆراک و کاڵا بەکارهێنراوەکان لە بازاڕەکانیدا بەرز دەبێتەوە بەبێ هیچ هۆکارێکی ناوخۆیی دیار. هەمووان
بە تایبەتی ئابووریناسان هەوڵدەدەن ئەو ڕێگا ناڕوونەی ئەم تێچوونە لە سەنگەرەکانی شەڕەوە دەیگرێتەبەر بۆ ئەو ئابوورییانەی کە یەک تەقەیان نەکردووە بەدواداچوون بکەن.
وزە خێراترین کاڵایە کە بەرز دەبێتەوە.
خێراترین و کاریگەرترین میدیایە بۆ گواستنەوەی شۆکەکان. گەرووی هورمز نموونەیەکی ڕوونە ڕێڕەوێکی ئاوی سەرەکییە بۆ بازرگانی جیهانی نەوت و گاز. لە ماوەی جەنگی ڕابردوودا پەککەوتنی کەشتیوانی لە گەرووەکەدا لە لوتکەی قەیرانەکاندا ڕۆیشتنی نزیکەی ٢٠ ملیۆن بەرمیل نەوت و بەرهەمەکانی لە ڕۆژێکدا ڕاگرت کە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی بەکاربردنی جیهانییە بەپێی ڕاپۆرتی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠٢٦.
بابەتەکە بە نرخی بەرمیلێک نەوت نەوەستا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی وزە تێچووی گواستنەوە و بەرهەمهێنان و کارەبا و ساردکەرەوەش بەرزبووەوە. کەشتییەکان ناچار بوون ڕێگاکەیان بە ناوچە مەترسیدارترەکاندا بگۆڕن و تێچووی کەشتیوانی و بیمە زیاد بوو ئەمەش کاتەکانی گەشتەکەیان درێژتر بوو. هەموو ئەمانە لە کۆتاییدا کاریگەرییان لەسەر تێچووی بەرهەمهێنان هەبوو لەو وڵاتانەی کە هەزاران کیلۆمەتر لە نزیکترین هێڵی پێشەوە دوورن لە بەرمیلەوە تا نان
وزە و خۆراک زیاتر بەیەکەوە گرێدراون لەوەی کە دەردەکەون. کشتوکاڵی مۆدێرن پێویستی بە سووتەمەنی و کارەبا و گواستنەوە و ساردکەرەوە هەیە و پێوانەی نایترۆجین بە پلەی یەکەم لە گازی سروشتی دروست دەکرێن. بۆیە ناسەقامگیری وزە بە خێرایی دەبێتە کێشەی خۆراک. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لە کاتی قەیرانی ساڵی ٢٠٢٦دا هۆشدارییان دا لە بەرزبوونەوەی نرخی پێو و وزە و جەختیان لەوە کردەوە کە کاریگەرییەکانی لەسەر ئابوورییە لاوازەکان توندتر دەبێت. جیاوازی نێوان ئابوورییەکان بەرچاوە. سندوقی دراوی نێودەوڵەتی مەزەندە دەکات کە خۆراک نزیکەی 43%ی خەرجییەکانی بەکاربەر لە وڵاتانی گەشەسەندوودا پێکدەهێنێت کە داهاتیان کەم بووە لە کاتێکدا لە وڵاتانی ئابووری تازەپێگەیشتودا 25% و لە وڵاتانی پێشکەوتوودا 12%. هەمان بەرزبوونەوەی نرخەکان بە هێمنی لەلایەن ئابوورییە دەوڵەمەندەکانەوە هەڵدەمژرێت لەکاتێکدا لە ئابوورییە هەژارەکاندا دەتوانێت بگۆڕێت بۆ قەیرانێکی ڕاستەقینەی تێچووی ژیان بازرگانی بەردەوامە بەڵام بە نرخێکی زیاتر
شتێکی سەرسوڕهێنەر لە شەڕە مۆدێرنەکاندا ئەوەیە کە بازرگانی جیهانی ناڕووخێت بەڵکو خۆی ڕێکدەخاتەوە. هاوردەکاران کۆگا کۆدەکەنەوە، هەناردەکاران بەدوای بازاڕی نوێدا دەگەڕێن و کۆمپانیاکانی کەشتیوانیش ڕێڕەوی کارەکانیان دەگۆڕن. ئەم خۆڕاگرییە ئەوەیە کە ڕێگری لە داڕمانی تەواو دەکات. بەڵام هەموو ئەمانە نرخیان هەیە. داتاکانی ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی دەریدەخەن کە بازرگانی کاڵای جیهانی لە چارەکی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦ سەرەڕای شەڕەکە بەردەوام بووە لە گەشەکردن هاوکات هەناردە و هاوردەکردن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە. هاوردەکردنی نەوتی خاو لە هەرێمەوە لە مانگی ئازاری ساڵی 2026 بە ڕێژەی نزیکەی 45% دابەزیوە هاوردەکردنی غازی سروشتی شل و پێویش بە ڕێژەی نزیکەی 52% و 26% دابەزیوە. بە واتایەکی تر کاڵاکان ڕێگەی خۆیان دۆزیەوە بەڵام ڕێگایەکی درێژتر و گرانتر و مەترسیدارتر بوو پارە خێراتر لە کەشتیەکان دەجووڵێت
هەروەها شەڕ لە ڕێگەی بڕیاری وەبەرهێنەرانەوە بڵاودەبێتەوە. لەگەڵ زیادبوونی مەترسییە جیۆپۆلیتیکییەکان وەبەرهێنەران وریاتر دەبن پارەی مەترسییەکان زیاد دەکات و دراو و پشک و بۆندەکان لە ئابوورییە تازەپێگەیشتوەکاندا دەکەونە ژێر فشارەوە. سندوقی دراوی نێودەوڵەتی لە کاتی قەیرانەکەدا بەرزبوونەوەی داهاتی بۆندەکان و دابەزینی پشکەکانی تۆمارکردووە. فشارەکە زیاتر لەسەر سەروەت و سامانەکانی وڵاتانی هاوردەکاری وزە و کاڵاکان بەرچاو بوو. بۆ وڵاتێکی بێلایەن ئەنجامەکەی بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوودی قەرزەکانی و زیاتربوونی تێچووی دووبارە پارەدارکردنی قەرزەکانی و کەمتر وەبەرهێنانە.
لە کوێ بوەستین؟ بۆ نموونە لە تورکیا وڵاتێک کە زۆر پشت بە هاوردەکردنی وزە دەبەستێت ناجێگیری بازاڕەکانی نەوت و گاز بە خێرایی لە تێچووی هاوردەکردن و حیسابی ئێستا و دواتر هەڵاوسان و بارودۆخی داراییدا ڕەنگ دەداتەوە. بانکی نێودەوڵەتی بە هاوکاری بانکی ناوەندی تورکیا لە ڕاپۆرتەکانی چارەکی یەکەم و دووەمی ساڵی ٢٠٢٦دا ئاماژەی بەوە کردووە کە ململانێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی بەرزبوونەوەی نرخی وزە و بەرزبوونەوەی نرخی مەترسی و بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوود کە پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی هەڵاوسانەوە هەیە

کاریگەری لەسەر ئابووری تورکیا هەیە. لێرەدا شەڕی دەرەکی دەبێتە هۆکارێکی زیادە کە فشار دەخاتە سەر ئابوورییەک کە ڕاستەوخۆ بەشدار نەبووە کێ سەردەکەوێت؟
وێنەکە هەمووی زیان نییە. هەناردەکارانی وزە قازانجێکی ناوازە دەچنن کاتێک نرخەکان بەرز دەبنەوە و هەندێک لە کەرتەکانی وزە و بەرگری سوودمەند دەبن لە زیادبوونی خواست. بەڵام ئەم دەستکەوتانە لە دەستی چەند کەسێکدا چڕبوونەتەوە لەکاتێکدا تێچوونەکە بەسەر ملیۆنان بەکاربەر و بازرگان و حکومەتدا دابەشکراوە ئەمە جەوهەری بابەتەکەیە شەڕ تەنها پڕۆژە یاسایەک دروست ناکات خۆی سامان لە نێوان ئەوانەی قازانج دەکەن و ئەوانەی پارە دەدەن دابەش دەکاتەوە پێشبڕکێی چەک و دەرفەتی لەدەستچوو خەرجی سەربازی تەنها لە گەلانی شەڕکەردا زیاد نابێت. شەڕەکان وڵاتانی دیکە ناچار دەکەن بودجەی بەرگری خۆیان بەرز بکەنەوە و یەدەگی ستراتیژی دروست بکەن و وزە و زنجیرەی دابینکردن مسۆگەر لە نرخی نان لە فاکتورەی کەشتیوانی بە سوودی قەرز یان لە بودجەی وڵاتێکدا کە نەچووەتە ناو شەڕەوە ڕەنگە مەیدانی شەڕ سنووردار بێت لە قەبارەدا بەڵام لە سنوورەکانی ئەو وڵاتە زیاتر درێژ دەبێتەوە کە شەڕەکەی لێ هەڵگیرسا.