مامۆستا مەلا مولحم محەمەد ساڵح مامۆستایەكی دیاری ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانە و پێشنوێژ و وتارخوێن و كارگێڕی لقی سۆرانی یەكێتیی زانایانە، لە بواری نووسین و بڵاوكردنەوەی بابەتدا دەستێكی باشی هەیە و خاوەن چەندین كتێبی چاپكراو و بابەتی بڵاوكراوەیە، هاوكات لە پاڵ جێبەجێكردنی ئەركی ئایینیدا هەڵگری هزری نیشتمانپەروەرییە، لە سەردەمی ئاوارەییدا یەكێك بووە لەو مامۆستا گەنجانەی لە ڕیزەكانی یەكێتیی زانایاندا كاری كردووە، لە ڕووی وتار و چارەسەركردنی گرفت و كێشە كۆمەڵایەتی و ئاریشە خێزانییەكانەوە ڕۆڵێكی باش هەیە، لەم دیمانەیەدا وەڵامی چەند پرسیارێكی گۆڤاری (گوڵان) دەداتەوە و ڕوانگەی ئایینی و نەتەوەپەروەری و خزمەتی زانایان باس دەكات:

 

• وەك مامۆستایەكی ئایینی و شۆڕشگێڕ، بە بڕوای ئێوە و زانایانی كورد، سەرچاوەی تێكەڵبوونی ئایینپەروەری و نیشتمانپەروەری بۆ چی دەگەڕێتەوە؟

- ئایینپەروەری و نیشتمانپەروەری دوو چەمكی هاوواتا و لێك دانەبڕاون، نیشتمان ئەو سەكۆ و ڕووبەرە پیرۆزەیە كە ئینسان فەریزە و ئەركە ئایینییەكانی تێدا بەجێ دەگەیەنێت، چونكە بەبێ هەبوونی خاك و ماڵ و سەروەریی سیاسی، ئەنجامدانی عیبادەت و ئاوەدانیی ئیمانی مەحاڵە، جەوهەری ئایین تەنیا لە گۆشەی مزگەوتەكاندا كورت نابێتەوە، بەڵكو ئازادیی نەتەوە و ڕزگاریی خاك بەشێكی دانەبڕاوی ئەو پەیامە پیرۆزەیە.

خودای گەورە لە گێڕانەوەی چیرۆكی حەزرەتی مووسا (س.خ) لە قورئاندا، بەر لە داواكردنی ئیمان، تێكۆشان بۆ ڕزگاركردنی بەنی ئیسرائیل لە ستەمی فیرعەون دەكاتە كارە لەپێشینەكان. ئەمە ئاماژەیەكی قووڵە بۆ ئەوەی كە مرۆڤ دەبێت پێش هەموو پەرستنێك لە ڕووی جەستەیی و فكرییەوە ئازاد بێت، ئیمانی ڕاستەقینە لە مێشك و ئیرادەیەكی سەربەخۆوە سەرچاوە دەگرێت، وەك قورئان دەفەرمووێت: «هیچ زۆرەملێیەك لە ئاییندا نییە».

ئەو باوەڕەی لەژێر فشار و هەڕەشە و زەبروزەنگدا بێت، تەنیا دووڕوویی و نیفاق بەرهەم دەهێنێت، هەر وەك چۆن لە مەككەدا بەهۆی بوونی ئازادیی ڕەهاوە مونافیق نەبوو، بەڵام لە مەدینەدا بەهۆی هێز و بەرژەوەندییەوە، دیاردەی دووڕوویی سەری هەڵدا. كەواتە، بنەمای هەر ئیمانێكی تەندروست، سەربەستیی تاكە. داگیركردنی خاك و مێشك لەلایەن هەر دەسەڵات و نەتەوە و هێزێكی دەرەكییەوە بێت، بەربەستێكی گەورەیە لە بەردەم بڕیاری ئازادانەی مرۆڤ و پەیامی ئاییندا، لێرەوە نیشتمانپەروەری و خۆشەویستیی نەتەوە نەك هەر هەستێكی نەتەوەییە، بەڵكو بەشێكی ڕەسەن و هەڵقوڵاوی نێو ناخی ئیماندارییەكی ڕاستەقینەیە. پێویستە ئێمەش وەك موسڵمان، نەوەكانمان لەسەر ئەم ڕێچكە پیرۆزەی تێكەڵبوونی ئایین و نیشتمان پەروەردە بكەین و ئازادی وەك بەهایەكی باڵای ئاسمانی بپارێزین.

• تێكەڵبوونی میحراب و سەنگەر لە شۆڕشی كورددا چۆن بوو، كاتێك زانایانی ئایینی لە پێشەوەی بەرگریدا بوون، ئەمە چ كاریگەرییەكی لەسەر بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و ناسنامەی نەتەوەیی هەبوو؟

- لە ناو مێژوویی شۆڕشی ئەیلوولدا، مامۆستایانی ئایینی نەك هەر ڕێنیشاندەری مەعنەوی و ڕۆحی، بەڵكو بڕیاردەر و داینەمۆی سەرەكیی جووڵانەوەكە بوون، ئەوان بە فەتوا و هاندانی بەردەوامیان، جەماوەریان بۆ پشتیوانیكردنی پێشمەرگە و دابینكردنی زەكات و سەرفترە بۆ شۆڕش ئاراستە دەكرد، لە سەردەمێكدا كە پابەندیی خەڵك بە ڕێنوێنییە ئایینییەكانەوە لە لووتكەدا بوو. ئەم ڕۆڵە گەورەیە لەو تێگەیشتنە قووڵە ئیمانییەوە سەرچاوەی دەگرت كە نیشتمانپەروەری و ڕەتكردنەوەی ژێردەستەیی، بەشێكی دانەبڕاون لە جەوهەری ئیسلام و ناسنامەی مرۆڤی خوداناس.

شۆڕش لەو قۆناغەدا ڕەهەندێكی پیرۆزی هەبوو، چونكە جەنابی مستەفا بارزانی وەك ڕێبەرێكی ئایینپەروەر، متمانەیەكی بێپایانی بە زانایانی ئایینی هەبوو، زۆرێك لەو مامۆستایانە لە سەنگەرەكانی پێشەوەی جەنگدا وەك فەرماندەی مەفرەزە و پێشمەرگەی گیانفیدا، قوربانییان دەدا، ئەم ڕێچكە مێژووییە، درێژەپێدەری میراتی فیكریی كەڵەپیاوانی وەك ئەحمەدی خانی و حاجی قادری كۆییە، كە حوجرەیان وەك ناوەندی پێگەیاندنی مرۆڤی هۆشیار و نیشتمانپەروەر دەبینی.

لێرەدا پێویستە جیاكارییەكی ورد بكرێت لە نێوان زانایانی ئایینیی ڕەسەن و ئەو ئەحزاب و ڕەوتە سیاسییە توندڕەوانەی كە دەیانەوێت پیرۆزییەكانی ئایین بۆ بەرژەوەندیی حیزبی، یان ئایدۆلۆژیای بیانی بەكار بهێنن. مامۆستایانی ئایینیی ڕاستەقینەی كوردستان، ئەوانەی لەسەر بنەمای میانڕەوی و پاراستنی شكۆی مرۆڤ پەروەردە بوون، هەمیشە بەشێكی دانەبڕاو و زیندووی ئازار و ئاواتەكانی میللەت بوون، ئەوان چ بە قەڵەم و زمان، یان بە چەك و قوربانیدان، بەرگرییان لە نیشتمان و خاكی پیرۆز كردووە، تەنانەت لە جەنگی دژی داعشیشدا، دەوری كارای ئەوان لە پووچەڵكردنەوەی هزری توندڕۆی و هاندانی ڕۆڵەكانی گەل بۆ بەرگریكردن نادیدە ناگیرێت، ئەم توێژە نیشتمانپەروەرە، هەمیشە پارێزەری هاوسەنگیی نێوان بەها ئایینییەكان و ئەركە نەتەوەییەكان بوون، چونكە باوەڕی تەواویان بەوە هەبووە كە گەیشتن بە ڕزگاری و دادپەروەری، پێویستی بە ئیرادەیەكی پۆڵایین هەیە كە لە قووڵایی ئیمانەوە هەڵقوڵاوە و بۆ خزمەتی نیشتمان تەرخان كراوە.

• تا چەند حوجرەكان وەك ناوەندێكی زانستی توانیویانە پارێزگاری لە زمان، ئەدەب و ناسنامەی نەتەوەیی كورد بكەن و لە فەوتان ڕزگاریان بكەن؟

- بێگومان جومگە ستراتیژییەكانی مێژووی نەتەوەییمان لە تانوپۆی حوجرە و مزگەوتەكاندا چندراون، لە سەردەمێكدا كە كوردستان بێبەش بوو لە ناوەندی ئەكادیمی و زانكۆیی، حوجرە تاكە مەڵبەندی پێگەیاندنی مەعریفە و بیری نەتەوەیی بوو، ئەگەر كاریگەریی هەڵكەوتووانی ئایینی لە مێژووی سیاسی و كایەی ئەدەبیمان جیا بكەینەوە، پانتایییەكی چۆڵ و بێ بەهامان بۆ دەمێنێتەوە، چونكە ڕابەرانی شۆڕشە ڕزگاریخوازییەكان و زیندووكەرەوەی شوناسی نەتەوایەتی، هەر هەموویان زانایانی ئایینی بوون. بلیمەتانی وەك جزیری، خانی، نالی و مەحوی كە ستوونی ڕاگرتنی ئەدەبی و فەرهەنگی كوردین، بەرهەمی پەروەردەی هەناوی حوجرەكانن، ئەم میراتە دەوڵەمەندە سەلمێنەری ئەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرەیە كە مزگەوت نەك تەنیا ناوەندێكی خوداپەرستی، بەڵكو داینەمۆی پاراستنی زمان، كولتوور و شكۆ و كەرامەتی نەتەوەییی گەلی كورد بووە لە گێژاوی فەوتان و سڕانەوەدا. بێگومان بەبێ فیداكاری و ڕۆڵی پێشەنگی مامۆستایانی ئایینی، مێژووی ئێمە گەوهەری ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدا و بێ پێناسە و بێ ناو دەمایەوە، چونكە ئەوان چرای ڕووناككەرەوەی ڕێگەی ڕزگاری بوون.

• ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی لە بڵاوكردنەوەی گوتاری میانڕەو و بەرەنگاربوونەوەی توندڕەویدا، تا چەند لە خزمەت چەسپاندنی پێكەوەژیانی ئاشتییانە و نەرمێتیی مامەڵەكردن لەگەڵ گشت چینەكانی خەڵكدا بووە؟

- ئەگەر بە ویژدانەوە بدوێین، لەپاڵ قارەمانێتی پێشمەرگە و دەزگا ئەمنییەكاندا، ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی لە پاراستنی ئاسایشی كوردستاندا بێوێنە بوو، ئەوان ڕێگرییان لەوە كرد كە خەڵك بە درووشمی تیرۆریستان هەڵبخەڵەتێن،: بەتایبەت دوای ساڵی2003، كە توندڕەوان بەناوی ئایینەوە دەهاتن، مامۆستایان ڕاستییەكانیان بۆ جەماوەر ڕوون كردەوە و سەلماندیان ئەم گرووپانە دژی جەوهەری ئیسلامن. ئەم هۆشیاركردنەوەیە وای كرد تیرۆر لە نێو كۆمەڵگەدا بێزراو بێت و ئینتیما بۆیان ببێتە شەرمەزاری، ئەگەر فیداكاریی ئەو مامۆستا دڵسۆزانە نەبوایە، بێگومان پەیامی توندڕەوی لای خەڵكی سادە پەسەند دەبوو و سەقامگیریی نیشتمان و گەلی ئێمە دەكەوتە مەترسییەكی زۆر گەورەوە.

• دەتوانن باس لە ڕۆڵی مێژوویی و ئێستای خۆتان بكەن لە چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان، چ لە سەردەمی شۆڕش و چ لە ئێستادا كە ڕۆڵێكی بەرچاوتان هەیە؟

- زانایانی ئایینی لە مێژووی شۆڕشدا وەك قازی و ناوەندگیری كۆمەڵایەتی دەورێكی كارایان گێڕاوە، لە غیابی دەزگای دادوەریدا، ئەوان بوونە چەقی دادپەروەری و ئاشتەوایی، ئێستاش لە چارەسەری ناكۆكیی خێزانی، پەروەردەیی و كەسییەكاندا، پێگەیان وەك مەرجەعێكی یەكلاكەرەوە ماوەتەوە، هیچ گرفتێكی جەوهەری لەم نیشتمانەدا بەبێ دەستێوەردانی ژیرانەی ئەوان بەئەنجام ناگات و هەمیشە وەك كۆڵەكەی سەرەكی بۆ پاراستنی شیرازەی نێو كۆمەڵگە دەمێننەوە.

• بۆچی پەیوەندیی مەلایانی پارچەكانی كوردستان كاڵ بووەتەوە، چۆن دەتوانن بۆ دروستكردنی گوتارێكی یەكگرتووی نەتەوەیی و نیشتمانی لەپێناو دۆزی كورددا، ئەو پەیوەندییە مێژووییە دووبارە زیندوو بكەنەوە؟

- لە سەردەمی ئامادەییماندا، یەكێتیی زانایان ڕۆڵێكی ستراتیژیی لە پتەوكردنی پەیوەندییەكانی نێوان مامۆستایانی ئایینی باشوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا گێڕا، ئەو پەیوەندییە حاشاهەڵنەگرە ئێستاش هەر بەردەوامە. هەرچەندە ئاستەنگە جوگرافی و سیاسییەكان پڕۆسەی سەردان و دیدارەكانیان ئەستەم كردووە، بەڵام گیانی هاوكارییەكە هەروا زیندووە. مخابن هەندێك لە مەلایانی حزبی، بە پاشخانی ئایدیۆلۆژییەوە، هەوڵی دوورخستنەوەی چەمكە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان لە مینبەرەكان دەدەن، لە كاتێكدا پاراستنی شكۆ و ناسنامەی گەل ئەركێكی بنەڕەتیی ئایینییە. سەرباری ئەو كەشە سیاسییە نالەبارە و دابڕانە فیزیكییانەی هاتوونەتە كایەوە، پەیوەندییە مەعنەوییەكان قەت ناپچرێن. پێویستە مامۆستایانی ئایینی وەك ڕێنیشاندەرێكی ڕاستەقینە، خەمی نەتەوە و وڵاتپارێزی بكەنە هەوێنی سەرەكیی گوتارەكانیان و ڕێگە نەدەن سیاسەت ئەو ڕایەڵە مێژوویی و نەتەوەییانە تێك بدات، كە لە نێوان پارچەكانی كوردستاندا هەیە، چونكە ئەمە جەوهەری پەیامە ئایینییەكەیە و بەرپرسیارێتییەكی گەورەی مێژووییە.

• ئەركی شەرعیی زانایانی ئایینی لە پاراستنی ناسنامە و مافە دەستوورییەكانی كورد لە عێراقدا چییە، بۆچی هەماهەنگیی ئێستای داكۆكیكردن لە دەستكەوتەكان لاوازە و چۆن ئایین بۆ بەرگریكردن لە مافە نەتەوەییەكان بەكار دەهێنرێت؟

- پاراستنی كۆمەڵگە ئەركێكی گشتگیر و پیرۆزە لەم نێوەندەدا، مامۆستایانی ئایینی لە لووتكەی بەرپرسیارێتییە مێژوویی و ئەخلاقییەكاندا وەستاون، بەداخەوە، زۆربەی لایەنە سیاسییەكان –بە هەموو ئاراستە جیاوازەكانیانەوە– شانبەشانی هەندێك ڕەوتی پەڕگیر، كەمتەرخەم بوون لە پاراستنی پێگەی مەعنەویی زانایانی ئایینی، لەم ساڵانەی دواییدا لەژێر پەردەی بریقەداری «كۆمەڵگەی مەدەنی» و «مافەكانی ئافرەت»، هێرشێكی سیستماتیك كرایە سەر ناسنامەی ئایینی و ڕەسەنایەتیی كۆمەڵگە، ئەو ناوەندانەی كە پشتیوانی دارایی و میدیایی بێشوماریان لەبەردەست بوو، لەجیاتی بنیادنانی مرۆڤ، بوونە هۆكاری تێكدانی شیرازەی خێزان و بڵاوكردنەوەی ئینحیرافی ئەخلاقی و فیكری. ئەوان جەنگیان دژی بەها باڵاكان ڕاگەیاند و نەوەی نوێیان بەرەو لێكترازان و فیتنەیەكی كۆمەڵایەتی برد، ئەمەش ئەركی مامۆستایانی ئایینیی قورستر كرد تا وەك قەڵایەكی پتەو دژی ئەم هێرشە فەرهەنگییە ڕابوەستن، لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییەكانی ئێمە لەسەر بنەمای ددانپێدانان بە مافە شەرعییەكاندا داڕێژراوە، ئێمە لەگەڵ ئەو لایەنانەدا تەبایین كە ڕێزیان بۆ ئیرادەی ئەم نەتەوەیە هەیە، نەك ئەو تاقمە شۆڤێنییانەی بە فەتوای چەواشەكارانە خوێنی كوردیان حەڵاڵ كردووە و خاكی كوردستان بە «مەیدانی فەتح» دەبینن، هیچ لۆژیكێك قبووڵی ناكات پەیوەندیمان لەگەڵ ئەو عەقڵییەتە ڕەگەزپەرستانەدا هەبێت كە كورد وەك كۆیلە و هاووڵاتیی پلە نزم سەیر دەكەن.

جێگەی داخە ئێستا بەشێكی زۆر لە نوێنەرانی كورد لە بەغدا، تەنیا لە خەمی مووچە و ئیمتیازاتی تایبەتدان، ئەوان لەجیاتی داكۆكیكردن لە مافە دەستوورییەكان و ناوچە داگیركراوەكانی ماددەی ١٤٠، بوونەتە پارێزەری ئەو سیستمەی كە دژایەتیی قەوارەی هەرێم دەكات. لەم قۆناغە هەستیارەدا بەرگریكردن لە خاك و وڵات ئەركێكی ئایینی، نەتەوەیی و ویژدانییە، پێویستە مامۆستایانی ئایینی لە پێشەوەی هەمووان بن بۆ بێداركردنەوەی هۆشیاریی گشتی و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو مەترسییانەی كە دەیانەوێت مێژوو و ئاییندەی ئەم وڵاتە بسڕنەوە، پاراستنی نیشتمان و ڕەسەنایەتی، تەنیا بە یەكگرتوویی و گەڕانەوە بۆ بنەما نەگۆڕەكان مەیەسەر دەبێت.