پڕۆفیسۆر دكتۆر یۆهانیس ڤارڤیك، یەكێك لە دیارترین كەسایەتییە ئەكادیمییەكانی ئەڵمانیایە لە بواری زانستە سیاسییەكاندا، لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٤ـەوە وەك سەرۆكی «كۆڕبەندی زانستی بۆ ئاسایشی نێودەوڵەتی -»WIFIS هەڵبژێردراوە. ئەو لە ڕێگەی كتێبە بەناوبانگەكەی «پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بۆ گەمژەكان»، توانیویەتی ئاڵۆزترین پرسە جیهانییەكانی وەك جیهانگیری، ئاسایشی نێودەوڵەتی، مافەكانی مرۆڤ و كێشە ژینگەییەكان، بە زمانێكی سادە و زانستی بۆ هەمووان ڕاڤە بكات. جگە لەوەش، لە نوێترین بەرهەمیدا بە ناوی

 «بەهێز بۆ ئاشتی-»Stark für den Frieden، ڕەخنەیەكی توند و بوێرانە لە سیاسەتە ئەمنییەكانی ئێستای ئەڵمانیا دەگرێت و داوای گەڕانەوە بۆ «سیاسەتێكی ئەقڵانی» دەكات. بۆ قسەكردن لەسەر دوایین پەرەسەندنەكانی شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا و ئاكامی ئەم شەڕە لەسەر داهاتووی ئەوروپا و جیهان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵی سازكرد.

 

• لەبارەی كاڵبوونەوەی سنووری نێوان پشتیوانیی ڕۆژاوا و بەشداریی ڕاستەوخۆ لە جەنگی ئۆكرانیا، چ جۆرە هاوكارییەك مەترسیدارترین هێڵی سوورە بۆ پێكدادانی ناتۆ و ڕووسیا؟ ئایا چ ڕێكارێك دەتوانێت ڕێگری لە پەرەسەندنی ئەم مەترسییانە بكات؟

- لە ئێستادا باس لە هێرشە هێبریدەكانی ڕووسیا دەكرێت، وەك فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكەی لایپزیگ، بەڵام ئەمە تەنیا بەشێكی زۆر بچووكە لە كێشە ڕاستەقینەكە، بێ پشتیوانیی بەردەوامی وڵاتانی ڕۆژاوا، ئۆكرانیا پێشتر تووشی شكست دەبووەوە، هەر بۆیە ڕۆژاوا ئێستا بەرەو جەنگێكی جیهانیی فراوانتر دەخلیسكێت، هەرچەندە حكومەتەكان بەردەوام نكوڵی لە ڕاستییەكان دەكەن، بەڵام ئەوان لەمێژە بە كردەیی بوونەتە لایەنی سەرەكی لەم شەڕەدا. ڕۆژاوا لەسەر لێواری چەقۆیەكی تیژ ڕێ دەكات، بە ملیارەها دۆلار چەك، زانیاریی هەواڵگری و دیاریكردنی ئامانجە سەربازییەكان بۆ لێدانی ناو قووڵایی خاكی ڕووسیا پێشكەش دەكات. ستراتیژی ناسراو بە «كوڵاندنی بۆق - « Boiling the frog بەكار دێت بۆ تاقیكردنەوەی كاردانەوەی مۆسكۆ و بەزاندنی هێڵە سوورەكان، ئەم هەنگاوانە مەترسیی پێكدادانی ڕاستەوخۆی سەربازی لەگەڵ ڕووسیا زۆر زیاتر دەكەن. سیاسەتی بێباكانەی «گواستنەوەی شەڕ بۆ ناو خاكی ڕووسیا» بە تەكنەلۆژیا و پارەی ئەڵمانی، ئەگەری زۆرە ببێتە هۆی ئەوەی دەرەنجام ئاگری ئەم جەنگە بۆ ناو خودی شارەكانی ئەڵمانیاش پەل بكێشێت و ئاسایشی هەموو هاووڵاتییان بخاتە مەترسییەوە. ئایا جیهان بەرگەی ئەم هەموو سەركێشییە سەربازییە ترسناكانەی ئێستا دەگرێت كە ئەگەری وێرانكاری زۆری هەیە؟ ئەمە پرسیارێكی زۆر جەوهەرییە.

• بە لەبەرچاوگرتنی جەختكردنەوەتان لەسەر دیپلۆماسی، مەرجە واقیعییەكانی دەستپێكی دانوستان لە جەنگی ئۆكرانیادا چین؟ كام بابەتانە لەپێشینەن و چۆن دەكرێت لە ئاگربەستەوە بەرەو ڕێككەوتنێكی سیاسیی بەردەوام هەنگاو بنرێت؟

- دەبێت ببینین ئەنجامی ئەم دەسپێشخەرییە نوێیەی ئەمریكا بۆ ناوبژیوانی لە مۆسكۆ و كیێڤ بە چی دەگات. هەرچەندە من زۆر گەشبین نیم. هەر هەوڵێكی دیپلۆماسی بۆ چارەسەر، وەك ئەوەی تا ئێستا كراوە، پێویستە تەنیا لەسەر بنەمای هەڵوێستەكانی ئۆكرانیا نەبێت، بەڵكو دەبێت بەرژەوەندییەكانی هەموو لایەنەكان لەبەرچاو بگرێت، ئەمەش پێویستی بە وردبوونەوە لە پاشخانی جەنگەكە هەیە، بەتایبەت بڕیارەكانی لووتكەی بوخارستی ساڵی ٢٠٠٨ سەبارەت بە ئەندامێتیی ئۆكرانیا لە ناتۆ، كە بزوێنەری سەرەكیی ئەم ململانێیە بوون. هەر كەسێك بیەوێت كۆتایی بەم جەنگە بهێنێت، دەبێت ئەم ڕاستییانە بسەلمێنێت، حكومەتی ئەڵمانیا ڕەتی دەكاتەوە ددان بەم واقیعەدا بنێت، بەڵام ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ ڕێگەیەكی جیاوازی گرتە بەر. هەر لە مانگی ئابی ساڵی ڕابردوو، لە كۆبوونەوەی نێوان ترەمپ و پوتین لە ئەنكۆراج، «نەخشەڕێگەیەك» خرایە ڕوو كە ئاراستەی سازانێكی تێدا بوو، شتێك كە پێشتر وەك تابوو سەیر دەكرا. ئەم پلانەی ئاگربەست، گەرەنتیی ئەمنیی لە بەرانبەر دەستبەرداربوون لە ناتۆ، قبووڵكردنی گۆڕانكاریی خاك، ئاوەدانكردنەوە و لادانی سزاكانی ڕووسیای لەخۆ دەگرت، هەرچەندە ئەمە لە ڕووی ئەخلاقی و یاسای نێودەوڵەتییەوە جێگەی مشتومڕە، بەڵام دوای شكستی دانوستانەكانی ئەستەنبوڵ، كۆنكرێتیترین هەوڵ بووە بۆ ڕێككەوتن. ئۆكرانیا خاڵە سەرەكییەكانی ڕەت كردەوە و ئەوروپییەكانیش دژی ترەمپ وەستانەوە، بەبێ ئەوەی بتوانن هیچ جێگرەوەیەكی باشتر بخەنە ڕوو. ئەم هەوڵە زۆر باشترە لەو سیاسەتە سست و پڕ لە خەیاڵ پڵاوییەی ئەڵمانیا و ئەوروپا كە تەنیا لە دروشم و ڕەتكردنەوەی دیپلۆماسی پێك دێت.

• بە هۆی نەبوونی كۆدەنگی بۆ ئەندامبوونی خێرای ئۆكرانیا لە یەكێتیی ئەوروپا، چ جۆرە گەرەنتییەكی ئەمنیی دەرەوەی ناتۆ و یەكێتیی ئەوروپا بۆ هەمووان جێی ڕەزامەندییە؟ هەروەها لەم نێوەندەدا، پێویستە یەكێتیی ئەوروپا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئاسۆی ئەندامبوونی ئۆكرانیا و مەرجەكانیدا بكات؟

- ئەندامێتیی ئۆكرانیا لە یەكێتیی ئەورووپا لە داهاتوویەكی پێشبینیكراودا بابەتێكی تەواو دوورە لە ڕاستی و ئەستەمە، ئۆكرانیا لە ئێستادا مەرجە پێویستەكانی ئەندامێتی تێدا نییە، هەروەها زۆربەی وڵاتانی ئەندام لە یەكێتیی ئەورووپا ئامادەیی ئەوەیان تێدا نییە لە كاتی ئێستادا دەنگ بەم بڕیارە بدەن، لەگەڵ ئەوەشدا یەكێتیی ئەوروپا بەرپرسیارێتییەكی مێژوویی و ئەخلاقیی گەورەی بەرانبەر بە ئۆكرانیا لەسەر شانە، بە تایبەت پرۆسەی ئاوەدانكردنەوەی ئەو وڵاتە لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگ، كە ئەركێكی قورس و تێچوویەكی دارایی زەبەلاح دەخاتە سەر شانی ئەوروپا.

لە ڕووی دابینكردنی گەرەنتیی ئەمنییەوە، سێ مۆدێلی سەرەكی دەكرێت وێنا بكرێن. مۆدێلی یەكەم بریتییە لە «مۆدێلی ژوژك»، لەم ستراتیژییەدا ئۆكرانیا بە شێوەیەكی بەردەوام و هەمیشەیی بە چەكی پێشكەوتووی ڕۆژاوایی پڕچەك دەكرێت و هاوكاریی تەواو دەكرێت لە ڕووی ڕاهێنانی سەربازی، ئەنجامدانی مەشقی هاوبەش و دابینكردنی زانیاریی هەواڵگرییەوە. لەم چوارچێوەیەدا، وڵاتانی ڕۆژاوا پابەندییەكی گرێبەستییان دەبێت بۆ پەرەپێدانی پیشەسازیی بەرگریی ئۆكرانیا لە ڕێگەی دروستكردنی پڕۆژەی هاوبەشی سەربازییەوە.

- مۆدێلی دووەم، پێشنیاری جێگیركردنی هێزە لە ناوخۆی خاكی ئۆكرانیا لەلایەن «هاوپەیمانییەكی ئارەزوومەندەوە». ئەگەر ئەزموونی هێزەكانی «كەیفۆر» لە كۆسۆڤۆ بە نموونە وەربگیرێت، كە بۆ پاراستنی دوو ملیۆن كەس پێویستی بە ٤٠ هەزار سەرباز هەبوو، ئەوا جێبەجێكردنی هەمان مۆدێل لە ئۆكرانیا پێویستی بە سەدان هەزار سەرباز دەبێت، كە دابینكردنیان مەحاڵە. جگە لەوە، هەر بڕیارێكی نێودەوڵەتی پێویستی بە ڕەزامەندیی ڕووسیا هەیە لە ئەنجومەنی ئاسایش، كە ئەمە كارێكی نەكردەیە. بژاردەیەكی سادەتر بریتییە لە «هێزی تەڵەی هەستەوەر» بۆ ترساندنی ڕووسیا لە پێكدادانی ڕاستەوخۆ، بەڵام ئەمەش تەنیا لەسەر بنەمای هیوا و پێشبینییە. هەروەها ناردنی تیمی چاودێری وەك «ئۆ ئێس سی ئی» تەنیا بۆ تۆماركردنی پێشێلكارییەكانە و گەرەنتییەكی ڕاستەقینە نییە، بۆیە جێگیركردنی هێزی ڕۆژاوایی لەسەر خاكی ئۆكرانیا وەك گەرەنتییەكی باوەڕپێكراو، بە كردەیی بژاردەیەكی دوورە.

مۆدێلی سێیەم، جێگیركردنی هێزە لە وڵاتانی دەرەوەی ئۆكرانیا، بۆ نموونە لە پۆڵەندا، بۆ ئەوەی لە كاتی نائاساییدا توانای دەستوەردانی خێرایان هەبێت. ئەمەش پێویستی بە پلانێكی سەربازیی ورد و مەشقی بەردەوام هەیە بەبێ تێوەگلانی ڕاستەوخۆی ناتۆ، كە تێیدا ڕۆڵی سەربازیی یەكێتیی ئەوروپا هێشتا جێگەی گومانە.

لە كۆتاییدا، تەنیا چارەسەری سیاسی كە هەردوولا لەسەری ڕێك بكەون كلیلی كێشەكەیە. لەم سۆنگەیەوە، ئەو ڕێكخستنەوە واقیعییانەیەی ترەمپ بۆ هێڵەكانی بەرەی جەنگ پێشنیاری دەكات، بەهێزترین گەرەنتییە كە ئۆكرانیا بتوانێت بەدەستی بهێنێت.

• داوای پڕۆسەی ‹هێلسنكی و گۆڕینی ئاسایشی ئەوروپا دەكەیت، ئەم سیستمە لە كردەوەدا چۆن دەبێت؟ هەروەها چۆن دەتوانرێت بەرگریی ناتۆ و ڕێگری لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەمیشەیی لەگەڵ ڕووسیا هاوسەنگ بكرێن؟

- ئەمڕۆ هیچ كەس ناتوانێت بە وردی پێشبینیی كات و چۆنیەتی كۆتاییهاتنی جەنگ بكات، یەك شت ڕوونە: هیچ بژاردەیەكی باش لە ئارادا نەماوە. بۆ تەلارسازیی ئاسایشی ئەوروپا كە ئێستا وێران بووە، تەنانەت كەمترین سەقامگیری تەنیا كاتێك دەستەبەر دەبێت كە جەنگی ناو ئۆكراینا نەگۆڕێت بۆ جەنگێكی گشتگیر لەسەر خودی ئۆكراینا. وڵاتانی ڕۆژاوا و ڕووسیا تەنانەت لە باشترین دۆخیشدا، بۆ ماوەیەكی زۆر لە ململانێیەكی توندی بێ وێنەدا دەمێننەوە. بۆیە گەڕانەوە بۆ ئاسایشێكی جێگیر لە ئایندەیەكی نزیكدا مەحاڵە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستییەكی بەپەلەیە.

چەمكی «هێلسنكی» ئاماژەیە بۆ كۆنفڕانسی ساڵی ١٩٧٣ كە بووە هۆی واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی كۆتایی هێلسنكی لە ١٩٧٥. لەو سەردەمەدا جەنگی ڤێتنام لە لووتكەدا بوو، كەچی زلهێزەكان توانییان متمانەیەكی سنووردار لە نێوان نەیارەكاندا دروست بكەن. هەرچەندە «ڕۆحی هێلسنكی» لەدەست چووە، بەڵام ئەركی سەرشانمانە بیر لە گەڕانەوەی بكەینەوە. پەنجا ساڵ دوای هێلسنكی، جیهان پێویستی بە مۆدێلێكی نوێی نێودەوڵەتی هەیە، ئەم مۆدێلە نابێت لەلایەن هیچ هێزێكی سەركەوتووەوە بسەپێندرێت، بەڵكو دەبێت بە دانوستانێكی ورد لە نێوان هێزە جیاوازەكاندا بنیاد بنرێت.

بنەمای سەرەكی دەكرێت بریتی بێت لە: «جیهانگیری بەبێ دەستوەردان». لێرەدا مافەكانی مرۆڤ و یاسا نێودەوڵەتییەكان وەك ئاسۆیەكی بەهایی دەمێننەوە، بەڵام هاوكات زلهێزەكان دەبێت لەو سیاسەتە دەستوەردانانە دوور بكەونەوە كە هێڵە سوورەكان دەبەزێنن و مەترسیی پێكدادانی ڕاستەوخۆ زیاد دەكەن. ئەم مۆدێلە ڕەنگە بێ كەموكووڕی نەبێت، بەڵام دەبێتە بناغەیەك بۆ ئەوەی ڕكابەرییەكان نەبنە هۆی كارەسات. ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە، جۆرێكی ئەخلاقییە لە «ڕیالپۆلیتیك» یان سیاسەتی واقیعبینانە كە جەخت لەسەر ئامانجە گشتییەكان بكاتەوە و بە وریاییەوە مەترسییەكانی پەرەسەندنی گرژییەكان هەڵبسەنگێنێت، نەك تەنیا خەریكی داواكارییە ئایدیالییەكان بێت، ئەمە تاكە ڕێگەیە بۆ پاراستنی جیهان لە هەڵگیرسانی جەنگێكی كاولكەری دیكە لە ئایندەیەكی نزیكدا.

• لە ڕوانگەی سیاسەتی دەرەوە و ئەمنیی ئەڵمانیاوە، گرنگیی ستراتیژیی ئێستای هەرێمی كوردستان چییە؟ بە لەبەرچاوگرتنی پاڵپشتییەكانی بەرلین بۆ هێزی پێشمەرگە و سەقامگیری، لە كام بواردا دەكرێت لە ساڵانی داهاتوودا هەماهەنگی و پەیوەندییە دووقۆڵییەكانی نێوانیان بە ئاراستەی زیاتر و قووڵتر پەرەی پێ بدەن؟

- لە ئێستادا ئەم بابەتە لە پێشینەی كارنامەی سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتی ئەڵمانیادا نییە و وەك پرسێكی ستراتیژیی خێرا سەیر ناكرێت. لە ڕاستیدا لەم قۆناغەدا زۆربەی هەرە زۆری پرسە نێودەوڵەتییەكان لە ناوەندە سیاسییەكانی بەرلیندا، تەنیا لە ڕوانگەی ئەو مەترسی و «هەڕەشەیەی لە لایەن ڕووسیاوە» دروست بووە، هەڵسەنگاندنیان بۆ دەكرێت. ئەم تێڕوانینە چڕە بۆ سەر كێشەكانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات، بووەتە هۆی ئەوەی زۆرێك لە پرسە گرنگەكانی دیكەی سیاسەتی دەرەوە فەرامۆش بكرێن و بكەونە پەراوێزی بایەخی دیپلۆماسییەوە.

هاوكات لەم ساتەدا زۆر ئەستەمە بتوانرێت پێشبینیی ئەو دینامیكییەت و گۆڕانكارییە نوێیانە بكرێت كە لە ئەنجامی وەرچەرخانە بەردەوامەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دێنە ئاراوە. پێگەی ئەڵمانیا لەم هاوكێشە هەرێمییانەدا بە جۆرێكە كە نە خاوەنی هەژموون و كاریگەرییەكی سیاسیی بەرچاوە، نە بەشدارییەكی كارا و قووڵی لە كێشەكاندا هەیە. ئەم سستی و كشانەوەیە بە ڕوونی لە بڕیاری كۆتاییهێنان بە ئەركی ڕاوێژكاریی سەربازیی درێژخایەنی ئەڵمانیا بۆ هێزە ئەمنییەكانی كوردستان لە هەولێر ڕەنگ دەداتەوە، كە نیشانەی گۆڕانی ئاراستەی كاركردنیانە لە ناوچەكەدا.

سەرباری ئەم پاشەكشە سەربازییە، بەرلین هێشتا پەیوەندییەكی دیپلۆماسی و دۆستانەی نزیكی لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراقدا هەیە، بەڵام ئەم پەیوەندییانە چوارچێوەیەكی دیاریكراویان هەیە. ئەڵمانیا لە لایەكەوە نایەوێت وەك پشتگیریكارێك بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی دەربكەوێت، لە لایەكی دیكەشەوە بە هیچ شێوەیەك پاڵپشتی لە بەهێزكردنی پڕۆژەی سەربەخۆخوازی لە وڵاتانی توركیا، سووریا و ئێران ناكات، بۆیە پێدەچێت لە ئایندەیەكی نزیكدا سیاسەتی ئەڵمانیا بەم جۆرە بەردەوام بێت: پشتگیریكردن لە پاراستنی مافە بنەڕەتییەكانی كورد، دابینكردنی سەقامگیری و هاندانی بەشداریی سیاسی لە ناو چوارچێوەی دەوڵەتەكاندا، بەڵام ئەم هەڵوێستە هەرگیز بەو مانایە نییە كە ئەڵمانیا خۆی پابەند بكات بە پشتگیریكردنی مافی چارەی خۆنووسین كە بگاتە ئاستی جیابوونەوە و ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆ.