هێشتا ناسیۆنالیزم یەكێكە لە بەهێزترین و كاریگەرترین ڕەوت و تەوژمەكان لە جیهانی ئەمڕۆدا، شوناسێك كە نەك تەنیا پەیوەندییەكانی تاك بە نەتەوە و كۆمەڵگەوە دیاری دەكات، بەڵكو ڕۆڵێكی گرنگ لە پێكهێنانی دەوڵەت، ئاراستەكردنی سیاسەت و دیاریكردنی شێوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكاندا هەیە. لە ناوچەیەكی فرەڕەنگ و فرەشوناسی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پرسی ناسیۆنالیزم و چۆنیەتی بنیادنانی شوناسێكی گشتگیر و هاوبەش، گرنگییەكی تایبەتی هەیە. بەتایبەتی لە عێراق، كە فرەیی ئەتنیكی، ئایینی و زمانەوانی بەشێكی سەرەكی لە پێكهاتەی كۆمەڵگەكەیە و گفتوگۆ لەسەر پەیوەندیی ناسیۆنالیزم، دیموكراسی و دەوڵەتی نەتەوەیی دەبێتە بابەتێكی گرنگ و هەنووكەیی. لەم چاوپێكەوتنەدا، نیسیم مانناسوكەرین، پڕۆفیسۆری دیراساتی پەرەپێدانی نێودەوڵەتی لە زانكۆی دالهاوسی و توێژەری بواری دیموكراسی و ناسیۆنالیزم، باس لە سرووشتی ناسیۆنالیزم، ئەزموونی هیندستان و وانەكانی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق دەكات.

 

• ئێوە كەسێكی شارەزا و تایبەتمەند و توێژەرن لە بواری ناسیۆنالیزمی هیندۆسیدا، كە هەندێ جار ئەم ناسیۆنالیزمە بە دژە مۆدێرن، یان بە گەڕانەوە بۆ هیندۆسیزمی پێش مێژووی هاوچەرخ ناوزەد دەكرێت. چۆن ئەم لێكدانەوە جیاوازانەی ناسیۆنالیزمی هیندۆسی لێكدەدەنەوە و ئایا توانیویەتی مۆدێرنیتە و ناسیۆنالیزم پێكەوە بگونجێنێت؟

- ئەمە پرسیارێكی باشە. هەموو ئەو بزووتنەوە دوورەپەرێزانە كە هەوڵی ئەوە دەدەن لەسەر بیرۆكەیەكی تەقلیدی خۆیان بنیاد بنێن، دەگەڕێنەوە بۆ بیرۆكەی شارستانیەتی پێش مۆدێرنە. بەڵام شارستانیەتی هیندۆسی سەر بە چاخ و ڕۆژگاری مۆدێرنەیە، ئەمەش خاڵێكی گرنگە كە دەبێت ببێتە جێی بیركردنەوەمان. ئێمە لە ساڵانی پێش 1550 یان 1400ی زایینیدا ناژین، بەڵكو ئێمە لە ڕۆژگاری هەزارەی سێیەمداین و تەنانەت ئەو بزووتنەوانەی هەوڵی بنیادنانی شوناسێكی سیاسی دەدەن لەسەر بنەمای بیرۆكە كۆنەكان، هێشتا بە بزووتنەوەی هاوچەرخ دادەنرێن، كە بوونیان لە سەردەمی مۆدێرنێتەدا بووەتە شتێكی حەتمی، كە ئەم ڕۆژگارە پەیوەستە بە بیرۆكەكانی پەیوەندیدار بە دیموكراسی، یەكسانی، دەستەبەركردنی ماف بۆ هەمووان و مافی تاكەكەسی و ئازادییە تاكەكەسییەكان. ئەمە ئازادییەكان بۆ ئافرەتان و یەكسانی و ...هتد لەخۆ دەگرێت. لایەنە تەكنیكییەكانی مۆدێرنیتە، وەك زانست و تەكنەلۆژیا، بە پیشەسازیكردن، ڕوویان داوە. ئەم بزووتنەوانە سەرقاڵی تێپەڕاندنی سیناریۆیەكن كە تێیدا هەموو ئەم بەرەوپێشچوونە هاوچەرخانە- لە بواری زانست و تەكنەلۆژیا و ئابووری و سیاسەت- هاتوونەتەئاراوە، لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوان باس لە بیرۆكەیەكی پێش مۆدێرن دەكەن كە پەیوەستە بە شارستانیەتێكی بەردەوامەوە، هێڵێكی نەپچڕاوەی بیركردنەوە كە بۆ ماوەی 5000 ساڵە تاوەكو ئێستا بوونی هەیە. كە دەبێت دەست و پەنجە نەرم بكەن لەگەڵ مۆدێرنیتە، دۆخی هاوچەرخ و بارودۆخی ماددیی سەردەم. هەر لەبەر ئەمەشە كە گفتوگۆ لەبارەی ئەو پرسانەوە دەكرێت كە ئێوە پرسیاریان لەبارەوە دەكەن: چۆن مامەڵە دەكەن لەگەڵ تەكنەلۆژیا، سەرمایەداری، بە شاربوون، سۆشیال میدیا، كولتووری بەكاربردن و.. هتد. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە هیچ بزووتنەوەیەك نییە كە بیەوێت بیرۆكەیەكی شارستانی كۆن زیندوو بكاتەوە و بتوانت خۆی لە مامەڵەكردن لەگەڵ بیرۆكە هاوچەرخەكان لابدات.

• دەكرێت زیاتر ئەمە ڕوون بكەنەوە؟

- زۆر باشە، ئەگەر ئێمە كولتووری بەكاربردن وەربگرین كە تێكهەڵكێشە لەگەڵ بیرۆكە موحافیزكارە كۆنەكان، هاوشان بە پرسی یەكسانی، ئەوا دەبینیت كە ڕەگەز و توخمی كۆن و نوێ لەخۆ دەگرن. مەبەستم ئەوەیە ڕاستە دەگەڕێیتەوە بۆ بیرۆكە كۆنەكان، بەڵام لە ئێستادا ناچاری شار بەڕێوەببەیت. تۆ باسی بە شار بوون دەكەیت، چونكە ئێمە لە سەدەی 10ی زاییندا ناژین، ئێمە باسی سەدەی 20 و 21 دەكەین، كە ئەوەتا ژمارەی دانیشتووانی زەوی گەیشتووەتە 8 ملیار كەس و لەگەڵیدا ئاڵۆزییەكان زیاتر بوون. واتە تەنانەت ئەگەر بیرۆكەی پێش مۆدێرنیتەت هەبێت، ئەوا هەر ناچاری مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەكانی ئەم سەردەمەدا بكەیت. هەر لەبەر ئەمەشە كە كاتێك باسەكە پەیوەست دەبێت بە دیموكراسییەوە، ئەوا ڕووبەڕووی بیرۆكەی جیاواز و دژبەری و ئاڵۆزی دەبیتەوە. بۆ نموونە ئەگەر بتەوێ هەندێ بیرۆكەی كۆن و دوورەپەرێزانە زیندوو بكەیتەوە و بتەوێت پیادەیان بكەیت، ئەوا تووشی دژبەری دەبیت، ئەوەتا بەرەوپێشچوونی تەكنەلۆژیا هەندێ ئاڵۆزی دروست كردووە كە تۆ ناتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ دۆخی پێش سەرهەڵدانی ئەم تەكنەلۆژیا هاوچەرخە.

• كەواتە ئەركی ئەم بزووتنەوانە ئاسان نییە، ئەوە ڕاستە؟

- من دەڵێم: دەبێت ئەم بزووتنەوانە تەكنەلۆژیای هاوچەرخ بەكار بهێنن و مامەڵە لەگەڵ ئەو پرۆسە كۆمەڵایەتییانەدا بكەن كە لێی دەكەوێتەوە. لێرەدا مشتومڕی ئەوە دەكەم كە هەموو ئەمانە دۆخێك دەخوڵقێنن كە تێیدا بیرۆكە كۆن و مۆدێرنەكان پێكەوە كارلێك دەكەن. كە ڕەنگە ئەمە پرۆسەیەكی ڕاگوزەری ئاسانی لێ نەكەوێتەوە. بگرە بۆی هەیە دژبەریی قووڵی لێ بكەوێتەوە، ئەویش لە ئەنجامی تێكەڵكردنی مۆدێرنیتە لەگەڵ بیرۆكە كۆن و موحافیزكارەكانەوە. ئەمە كێشەیەكە و ڕووبەڕووی تێكڕای بیرۆكە تەقلیدییەكان، بزووتنەوە سیاسییەكان، ئایدیۆلۆژی و بیرۆكە كۆنەكان دەبێتەوە، كە دەیانەوێت دەوڵەت-نەتەوەیەكی نوێ، یان شوناسێكی نوێ بنیاد بنێن، ئەویش لەسەر بنەمای بیرۆكەیەكی دوورەپەرێزانە. كە لە هەمان كاتدا ناتوانن خۆیان لابدەن لە مامەڵەكردن لەگەڵ بیرۆكە نوێیەكان، تەكنەلۆژیای هاوچەرخ و هەموو ئەو بارودۆخە ماددییەی هاتووەتەئاراوە، كە ئەم بزووتنەوانە ناتوانن ئەم دۆخە پێچەوانە بكەنەوە و هەلومەرجەكە بگەڕێینەوە بۆ چەندین قۆناغ پێش ئێستا. لەبەر هۆكارێكی زۆر سادە، ئەویش ئەوەیە كە چیتر ئێمە لە سەدەكانی ناوەڕاستدا ناژین.

• توێژینەوە و كارەكانی ئێوە وامان لێدەكەن بە شێوەیەك بیر لە ناسیۆنالیزم بكەینەوە، كە كورت نابێتەوە تەنیا لە ئینتیما بۆ گرووپێكی ئیتنی، بەڵكو ئەمە بە قووڵی گرێ دراوە بە پێكهێنانی دەوڵەتی هاوچەرخ، ئابووری سیاسی و ململانێی پەیوەست بە دیموكراسی و سەروەرییەوە. ئێستاش ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین كە دەوڵەتە نەتەوەییەكانی لە گرفتاریدان. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئالنگارییەكە لە شكستهێناندایە لە بنیادنانی ناسیۆنالیزمێكی بنیادنەر و مەدەنی، یان ئەوەتا هەر خودی بیرۆكەی دەوڵەتی نەتەوەیی لەگەڵ فرەییە كۆمەڵایەتی و مێژوویی ئەم ناوچەیەدا ناگونجێت؟ ئایا ئەزموونی هیندستان هەڵگری چ وانەیەكە بۆ ئەم ناوچەیە و بۆ عێراق؟

- ناسیۆنالیزم خۆی لە خۆیدا یەكێكە لە بەهێزترین و كاریگەرترین شوناسەكان لە جیهاندا، بەڵام لە ڕاستیدا پرسیارە بنەڕەتییەكە ئەوەیە چۆن بتوانین ناسیۆنالیزمێكی گشتگیر و هەمەلایەن بنیاد بنێین. ناسیۆنالیزمی مەدەنی، كە لەسەر بنەمای تاكە شوناسێكی ئیتنی بنیاد نەنرابێت. دەوڵەتی نەتەوەیی هیندستان نموونەیەكی بەرچاوە لەبارەی ئەوەی چۆن دەتوانرێت فرەیی- ئیتنی و ئایینی و زمانەوانی- لە سایە و سێبەری دیموكراسیدا كۆبكرێتەوە. لەبەر ئەمەیە كە دەڵێن دیموكراسییەتی هیندستان گەورەترین ئەزموونە لە مێژووی جیهاندا، چونكە گەورەترین نەتەوەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە كە توانیبێتی حوكمڕانی دیموكراسی بنیاد بنێت و پیادەی بكات. ئەمە گرنگیی دیموكراسییەتی هیندستانە كە لە ساڵی 1947ـەوە دەستی پێكرد، كاتێك خۆی لە داگیركاری بەریتانی ڕزگار كرد. كەواتە ئەمە گەورەترین ئەزموونی دیموكراسییە لە جیهاندا كە تا ئێستا بەردەوامە. بەڵام ئێستا ئەم ئەزموونە تووشی دژواری بووەتەوە لە پیادەكردنی خەونی داڕێژەرانی دەستووری وڵاتەكە، كە هەوڵیان دا لە سایەی دەستوورێكدا بتوانرێت ئیدارەی فرەیی ئیتنی و ئایین و زمانەوانی بكرێت، و ماف و ئازادیی یەكسان بۆ هەمووان دەستەبەر بكرێت. بەڵام سەرباری ئەوەی ئەم بیرۆكانە بە تەواوەتی لە ڕووی كردارییەوە جێبەجێ نەكراون، بەڵام هێشتا وەك بەڵگەی پشتڕاستكردنەوە ماونەتەوە كە ئازادییە دیموكراتییەكان دەتوانن چی دەستەبەر بكەن. بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد، ئێستا ئەمە تووشی گرفت و دژواری بووەتەوە، چونكە لە ئێستادا خەریكە بیرۆكەی نەتەوەیەكی دیموكراسی و مەدەنی جێی لەق دەبێت بە هاتنەئارای هەوڵی هێنانەپێشەوە و چەسپاندنی شوناسێكی تاكڕەنگی، كە بە هۆیەوە فرەیی نێو نەتەوەكە خەفە و سەركوت بكرێت. واتە ئێستا ئەم بیرۆكەیە كەوتووەتە شەڕ و ململانێیەوە لەگەڵ ناسیۆنالیزمی هیندستان كە لە ساڵی 1947دا هاتەئاراوە.

• كەواتە دەتوانرێت ئەزموونی هیندستان چ سوود و وانەیەكی بۆ وڵاتانی دیكە هەبێت؟

- پێموایە ئەو ئاڵوگۆڕەی لە هیندستان دروست بووە، هەڵگری وانەیەكی گەورەیە بۆ بەشەكانی دیكەی جیهان، لە نێویاندا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتی عێراق، لەبەر ئەوەی لە عێراقیشدا هەندێ لەم بیرۆكانە هەبوون دوای ڕزگاربوونی لە دەسەڵاتی ئیستیعماری. ئەوە بوو بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن، هیندستان و عێراق و ئەندەنوسیا و وڵاتانی دیكەی ژێر دەسەڵاتی ئیستیعماری كۆكردنەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئیستیعمار و هەوڵ درا دەوڵەتێكی نەتەوەیی دروست بكرێت. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە ئەم پرسە لایەنێكی ئابووریشی هەیە، واتە تەنیا یەكسانیی سیاسی بەس نییە، بەڵكو دەبێت لە ڕووی ئابوورییشەوە ئەم مافە دابین بكرێت. مەبەستم ئەوەیە دەبێت مافی یەكسانی ئابووری هەبێت و بایەخ بە خەڵكە نەدار و هەژارەكە بدرێت و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی بنیاد بنرێت و هەمووان پشكی یەكسانیان لە سامانی ئابووریدا هەبێت. بە دڵنیاییەوە لە ڕووی كردارییەوە، لانی هەرە كەمی ئەم مافانە جێبەجێ كران. لە ئێستادا كێشەكە ئەوەیە كە تەنانەت ئەم بیرۆكانەش پاشەكشەیان كردووە. بە چەشنێك كە لە ئێستادا سیناریۆی دیكە دروست بووە لە جیهاندا، تەنانەت لە هیندستانیشدا، سیاسەتی ڕاستڕەوی توندڕەوی دروست بووە كە دەیەوێت لەسەر بنەمای پەراوێزخستنی فرەیی و سەركوتكردنی كەمینە و سەرخستنی گرووپێكی دیاریكراو شوناسی وڵاتەكە بنیاد بنێتەوە، لە هەمان كاتدا ناتوانن كێشە بنەڕەتییەكانی وەك دابەشكردنی سەروەت و سامانی وڵاتەكە چارەسەر بكەن. ئەمە وانەیەكە بۆ هەموو بەشەكانی جیهان، لەبەر ئەوەی ئەم بزووتنەوانە لە هەڵكشاندان و دەسەڵات دەگرنەدەست. هیندستان نموونەیەكی بەرچاوە، لەبەر ئەوەی وڵاتێكی گەورەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە.