کاتێک باس لە شۆڕشی ئەیلوول دەکرێت، بیرەوەرییەکان سەرەتا دەچنەوە بۆ شاخەکان، بۆ پێشمەرگە، بۆ شەڕ و پێکدادانەکان و بۆ ساڵانی درێژی خەبات و بەرخودان لە بارودۆخێکی زۆر سەختی سەربازی و سیاسی. بەڵام کورتکردنەوەی شۆڕش تەنها لە چەک و بەرەی شەڕدا، وێنەی تەواوی ئەو شۆڕشەمان پێ نادات.

شۆڕشی ئەیلوول تەنها جەنگ نەبوو، بەڵکوو لە لایەنێکی گرنگەوە، هەوڵێک بوو بۆ دروستکردنی ژیانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی جیاواز لەو ناوچانەی کە شۆڕش کاریگەری و دەسەڵاتی تێدا هەبوو.

لە کاتێکدا پێشمەرگەکان لە بەرەکانی جەنگدا دەجەنگان، کەسانێکی دیکە هەوڵیان دەدا لەو شۆڕشە کۆمەڵگەیەک دروست بکەن کە بتوانێت کاروباری خۆی بەڕێوە ببات، مافەکانی خەڵک بپارێزێت و ژیانی کۆمەڵایەتی ڕێک بخات.

لەوێدا پزیشک، مامۆستا، ڕۆشنبیر، ڕۆژنامەنووس، کارمەند، یاسازان و دادوەر هەبوون.

لەو چوارچێوەیەدا، دادگای باڵای شۆڕش وەک یەکێک لە گرنگترین بەڵگەکانی ئەو ڕووی دیکەی شۆڕشی ئەیلوول دەردەکەوێت، ئەو ڕووەی کە دەڵێت شۆڕش تەنها جەنگ نەبوو، بەڵکوو لە هەمان کاتدا هەوڵی دروستکردنی دامەزراوەکانی خۆشی دەدا.

شۆڕش تەنها چەک نەبوو

یەکێک لەو خاڵە سەرنجڕاکێشانەی ئەزموونی شۆڕشی ئەیلوول ئەوەیە کە ژمارەیەک لە خاوەن‌ پسپۆڕان لە بوارە جیا جیاکان پەیوەندیان بە شۆڕشەوە کرد، نەک بە پێویستی بۆ هەڵگرتنی چەک، بەڵکوو بۆ پێشکەشکردنی زانیاری و ئەزموونی خۆیان لە خزمەتی کۆمەڵگەدا.

شۆڕش پێویستی بە پزیشک هەبوو بۆ چارەسەرکردنی برینداران و هاووڵاتییان، پێویستی بە مامۆستا هەبوو بۆ بەردەوامکردنی خوێندن، پێویستی بە ڕۆژنامەنووس هەبوو بۆ گەیاندنی دەنگی شۆڕش، بە ڕۆشنبیر هەبوو بۆ ڕێکخستنی گوتاری شۆڕش، و بە یاسا زان و دادوەر هەبوو بۆ ڕێکخستنی کاروباری خەڵک و دابینکردنی دادپەروەری، ئەمە واتای ئەوەیە کە شۆڕش، سەرەڕای بارودۆخی جەنگ، تێگەیشتبوو کە کۆمەڵگە ناتوانێت تەنها بە شۆڕشی جەگداری بێت.

چەک مرۆڤ دەپارێزێت، بەڵام یاسا مافەکەی دەپارێزێت.

ئەم بیرۆکەیە بە تایبەتی وای کردووە ئەزموونی دادوەری لە شۆڕشی ئەیلوول شایانی خوێندنەوە و لێکدانەوە بێت، چونکە لایەنێک لە بیرکردنەوەی دامەزراوەیی شۆڕشمان بۆ دەردەخات کە لە قۆناغە جیاوازەکانی خەباتدا لەگەڵ شۆڕشدا بوو.

دادگای باڵا… کاتێک یاسا دەبێتە پێویستی

لەگەڵ فراوانبوونی ئەو ناوچانەی کە شۆڕش تێیدا کاریگەری و دەسەڵاتی هەبوو، پێویستی بە ڕێکخستنی کاروباری کۆمەڵگە و چارەسەرکردنی ناکۆکی و بڕیاردان لەسەر کێشەکان زیاتر بوو، نەدەکرا هەموو شتێک بە بارودۆخی سەربازی یان بڕیاری تاکەکەسی بەڕێوە بچێت.

لەوێوە بیرۆکەی دامەزراندنی سیستەمێکی دادوەری بۆ شۆڕش سەری هەڵدا، تاوەکوو لە ساڵی ١٩٦٣ دادگای باڵای شۆڕش دامەزرا، بۆ ئەوەی بێتە بەرزترین دەسەڵاتی دادوەری لە ناوچەکانی ژێر کاریگەری شۆڕش، و لە هەمان کاتدا وەک دادگای پێداچوونەوە و تێهەڵچوون بۆ سیستەمی دادوەری ئەو کاتە کار بکات.

لە سەرەوەی ئەم دادگایە دادوەر عومەر حەبیب بوو، کە پێش ئەوەی بێتە ناو شۆڕش، لە دادوەری عێراقدا کاری کردبوو و ئەزموونی یاسایی و دادوەریی هەبوو.

ئەو یەکەم دادوەر بوو کە پەیوەندی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە کرد.

بوونی عومەر حەبیب لە شۆڕش تەنها بوونی کەسایەتییەکی تاک یان سیاسی نەبوو، بەڵکوو گواستنەوەی ئەزموونی یاسایی بۆ ناو دڵی شۆڕش بوو، لێرەدا گرنگی ئەو پیاوە دەردەکەوێت.

لەو کاتەی بەرەی شەڕ پێویستی بە سەرکردەیەکی سەربازی هەبوو، شۆڕش لە هەمان کاتدا پێویستی بە پیاوێکی یاسای هەبوو کە مانای دادگا بزانێت، بەرپرسیارێتی دادوەر تێبگات و بزانێت شۆڕشێک کە دەیەوێت دۆخی گەلەکەی بگۆڕێت، دەبێت بتوانێت مافەکانی ئەو گەلەش بپارێزێت.

عومەر حەبیب… دادوەر لە ناو دڵی شۆڕش

دادوەر عومەر حەبیب نموونەیەکی گرنگە لەو خاوەن‌پسپۆڕانەی کە بە شۆڕشی ئەیلوولەوە پەیوەست بوون، یاسای خوێندبوو و لە بواری پارێزەرایەتی و دادوەریدا کاری کردبوو، و پێش پەیوەندیکردنی بە شۆڕش، لە چەند شار و دادگایەکی عێراقدا ئەرکی دادوەریی بەجێ هێنابوو.

دوای پەیوەندیکردنی بە شۆڕش، ئەرکی دامەزراندن و سەرۆکایەتی دادگای باڵای شۆڕشی پێ سپێردرا.

گرنگی عومەر حەبیب تەنها لەوەدا نییە کە دادوەر بوو، بەڵکوو لەوەدایە کە لەگەڵ خۆیدا بۆ شاخ بیرۆکەی ئەوەی هێنا کە یاسا دەبێت تەنانەت لە سەردەمی جەنگیشدا حازر بێت، ئەمەش شتێکی سادە نەبوو.

لە بارودۆخی شۆڕش و جەنگدا، ئاسان بوو هێزی سەربازی بەسەر هەموو شتێکدا زاڵ بێت و چەک ببێتە تەنها سەرچاوەی بڕیاردان، بەڵام دامەزراندنی دادگا، دیاریکردنی دەسەڵات و ئەرکەکانی، دابەشکردنی بەرپرسیارێتی لەنێوان دادوەران و یاسازان و لێکۆڵینەوە و داواکاری گشتی، مانای ئەوە بوو کە هەوڵێکی ڕاستەقینە هەبوو بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی یاسایی لە ناو بارودۆخێکی نائاساییدا.

 

شایەتی محسن دزەیی… لە ناو دادگاکەوە

گرنگی ئەم ئەزموونە زیاتر دەبێت کاتێک شایەتی سیاسی و یاسازان و کەسایەتیی نیشتیمانیی کورد، محسن دزەیی، لە کتێبەکەی ڕووداوەکانی هاوچەرخم دەخوێنینەوە.

شایەتی دزەیی تەنها گێڕانەوەیەک نییە لە دوورەوە دەربارەی دادگا، بەڵکوو شایەتییەکە لە ناو ئەو دامەزراوەیەوە، و باس لە ناوی کەسەکان، شێوازی کارکردنی دادگا و بارودۆخی سەختی ئەو دامەزراوەیە دەکات.

دزەیی دەڵێت کە دادوەر عومەر حەبیب لە سەرەتای پەنجاکان، یان کۆتایی چلەکانەوە، کە لە بواری پارێزەرایەتیدا کاری دەکرد، پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ هەبوو، چونکە لەگەڵ زۆربەی خێزانەکانی کۆیە پەیوەندیی خزمەتایەتی یان دۆستانەیان هەبوو، و زۆربەیان دۆستی براکەی، کاک ئەحمەد، یان هاوڕێی حیزبیی ئەو بوون.

دزەیی هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە عومەر حەبیب سەرۆکی دادگای باڵای شۆڕش بوو و ڕووبیتان جاف و محسن دزەیی  ئەندامانی دادگاکە بوون، لە کێشە شرعییەکانیشدا لە مڵا جەمیل ڕۆزبەیانی یارمەتی وەردەگیرا.

بەپێی ئەم شایەتییە، دادگا دامەزراوەیەکی ڕەمزی یان شێوەیی نەبوو، بەڵکوو بەشێک بوو لە سیستەمێکی دادوەری کە دادگای تاوانی گەورە، دەستەی لێکۆڵینەوە و داواکاری گشتیی مەدەنی و سەربازی لەخۆ دەگرت.

دزەیی هەروەها باس لەوە دەکات کە لەگەڵ حاکم عومەر حەبیب، سەرۆکی دادگا، کوڕی براکەی، فەرهاد عەونی، کە گەنجێک بوو، وەک یەکێک لە نووسەرانی تۆمار لە دادگاکەدا کاری دەکرد.

ئەم شایەتییە وێنەیەکی زۆر مانادار لەو دامەزراوەیەمان بۆ دەکێشێت.

دادگا لە بینایەکی گەورە و لە بارودۆخێکی ئارامدا کار نەدەکرد. تواناکان سنووردار بوون، جەنگ هەموو شوێنێکی گرتبوو، و هێرشە ئاسمانییەکان هەڕەشەیان لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش دەکرد.

بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، دادوەر و یاساز و کارمەندانی دادگا لەبەردەم دوسیە و پرونسییەکان دادەنیشتن، کێشەکان دەخوێندنەوە و هەوڵیان دەدا یاسا جێبەجێ بکەن.

تەنها ئەمە خۆی مانایەکی مێژوویی گەورەی هەیە.

ئەوەی دادگایەک لە شاخدا و لە ناو جەنگدا هەبێت، واتای ئەوەیە شۆڕش تەنها بیر لە ڕۆژی شەڕ نەدەکردەوە، بەڵکوو بیر لە ڕۆژی دوای شەڕ و ئەو مرۆڤەش دەکردەوە کە دەبێت دوای کۆتایی هاتنی شەڕ بژی.

 

سیستەمێکی دادوەری، نەک تەنها دادگا

شایەتی محسن دزەیی دەریدەخات کە ئەزموونی دادوەری تەنها لە دادگای باڵادا نەوەستا.

دادگای تاوانی گەورە هەبوو کە دزەیی بە شێوەی کاتی سەرۆکایەتیی کرد، و حەسەن ئەحمەد و یاساز کەمال الحاج مصطفى بەشدارییان تێدا کرد.

دزەیی هەروەها بۆ ماوەیەک بەرپرسیارێتی لێکۆڵینەوەی هەبوو، لەوانە چاودێریی دادوەری بەسەر شوێنەکانی دەستبەسەرکردن و زیندانەکان.

هەروەها داواکاری گشتیی مەدەنی و سەربازی هەبوو.

کاپتنی پۆلیس کەمال ئەحمەد بەرکی ئەرکی داواکاری گشتیی مەدەنیی بەجێ دەهێنا، لە کاتێکدا شەهید کاپتن تاهیر ساڵح، ناسراو بە تاهیر نایلۆن، ئەرکی داواکاری گشتیی سەربازیی لە ئەستۆ بوو.

ئەم وردەکارییە لەبەر ئەوەی لە بەرامبەر مێژووی شەڕ و پەیماننامە سیاسییەکاندا بچووک دەردەکەون، نابێت بە بچووک دابنرێن.

بە پێچەوانەوە، ئەم وردەکارییانە گرنگن، چونکە دەریدەخەن کە شۆڕش هەوڵی دروستکردنی سیستەمێکی تەواوی دەدا، نەک تەنها دادگایەکی ڕەمزی کە ناوێکی گەورەی هەبێت.

یاسا و ڕێکخستنی کۆمەڵگە

یاسا لە ئەزموونی شۆڕشی ئەیلوولدا شتێکی زیادە نەبوو کە بەهۆی جەنگەوە بتوانرێت وازی لێ بهێنرێت. بە پێچەوانەوە، هەرچەندە بەرپرسیارێتی شۆڕش بەرامبەر بە خەڵک فراوانتر دەبوو، پێویستی بە یاساش زیاتر دەبوو، خەڵک پێویستیان بە کەسێک هەبوو بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان، بڕیاردان لەسەر کێشەکان، پاراستنی مافەکان، دیاریکردنی بەرپرسیارێتییەکان و ڕێگریکردن لەوەی هێز ببێتە تەنها ئامراز بۆ چارەسەرکردنی هەر ناکۆکییەک، لێرەدا دادوەری دەبێتە بەشێک لە پڕۆژەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی شۆڕش.

شۆڕشێک کە داوای مافی گەلەکەی دەکات، ناتوانێت لە چەمکی ماف لە ناو کۆمەڵگەکەی خۆیدا دوور بێت، شۆڕشێک کە باس لە دادپەروەری دەکات، دەبێت هەوڵ بدات دادپەروەری لەو ناوچانەشدا جێبەجێ بکات کە بەرپرسیارێتیی بەڕێوەبردنیان لە ئەستۆ گرتووە.

لە بەرەی شەڕەوە بۆ دامەزراوە

لەوانەیە ئەمە یەکێک بێت لە گرنگترین وانەکانی ئەزموونی شۆڕشی ئەیلوول، پێشمەرگە لە بەرەی شەڕدا بەرگریی لە شۆڕش دەکرد، بەڵام دادوەر لە ناو دادگا بەرگریی لە مافی هاووڵاتی دەکرد. مامۆستا لە ناو قوتابخانەدا بەرگریی لە داهاتووی نەوەی نوێ دەکرد. پزیشک لە ناو نەخۆشخانە و کلینیکدا بەرگریی لە ژیانی مرۆڤ دەکرد. ڕۆژنامەنووسیش لەبەردەم جیهاندا بەرگریی لە دەنگی شۆڕش دەکرد.

بەم شێوەیە، دامەزراوەکان جیا لە شۆڕش نەبوون، بەڵکوو بەشێک بوون لە بەردەوامیی شۆڕش.

ئەمەش ڕوون دەکاتەوە بۆچی بەشداریی خاوەن‌پسپۆڕان لە شۆڕشدا گرنگ بوو؛ چونکە شۆڕش تەنها پێویستی بە جەنگاوەر نەبوو، بەڵکوو پێویستی بە کەسانێک هەبوو کە بتوانن ئەو بنەما و بەها سیاسییەی شۆڕش بۆ ژیانی ڕۆژانەی خەڵک بگوازنەوە.

دادگا… شایەتی دروستبوونی دەوڵەتێک لە ناو جەنگدا

لەوانەیە دادگای باڵای شۆڕش یەکێک بێت لە ڕوونترین بەڵگەکان لەسەر ئەوەی کە شۆڕشی ئەیلوول پڕۆژەیەکی هەبوو کە لە چوارچێوەی شەڕ زیاتر بوو.

لەو کاتەی فڕۆکەکان بۆردوومان دەکرد، دوسیەی دادوەری دەکرانەوە، لەو کاتەی پێشمەرگەکان لە بەرەکانی شەڕدا دەجەنگان، دادوەر و یاسازان لە مافەکانی خەڵکیان دەکۆڵینەوە.

و لەو کاتەی شۆڕش لەگەڵ دەوڵەتدا لە بەرەی سەربازی پێکدادانی هەبوو، لەو ناوچانەی کە بەڕێوەی دەبرد، هەوڵی دروستکردنی دامەزراوەیەکی دەدا کە لە ڕووی ئەرکەوە، هاوشێوەی هەندێک دامەزراوەی دەوڵەت بوو.

لێرەدا ئەو ەمێژووییە جوانەی ئەزموونی ئەیلوول دەردەکەوێت:

شۆڕشێک کە بۆ دروستکردنی داهاتوو دەجەنگا، لە هەمان کاتدا دەستی بە دروستکردنی هەندێک لە دامەزراوەکانی ئەو داهاتووە کردبوو، لە کاتێکدا هێشتا لە ناو جەنگدا بوو.

میراتێک کە شایانی خوێندنەوەیە

زۆر نووسراوە دەربارەی شەڕەکانی شۆڕشی ئەیلوول، دەربارەی سەرکردەکان و پێشمەرگەکان و پەیماننامە سیاسییەکانی، بەڵام ڕووی دامەزراوەیی شۆڕش هێشتا پێویستی بە خوێندنەوەیەکی فراوانتر و قووڵتر هەیە.

خوێندنەوەی مێژووی دادگای باڵای شۆڕش، ناوی دادوەر و یاسازە بەشداربووەکان، جۆری ئەو کێشانەی کە مامەڵەی لەگەڵ دەکرا و بارودۆخی کارکردنیان، دەتوانێت وێنەیەکی جیاوازمان لەو قۆناغە بدات.

وێنەی شۆڕشێک کە تەنها بەدوای سەرکەوتن لە شەڕدا نەدەگەڕا، بەڵکوو هەوڵی دروستکردنی واقعێکی نوێی بۆ ئەو خەڵکە دەدا کە لە ژێر دەسەڵاتی شۆڕشدا دەژیان.

لەبەر ئەمە، شایەتیی محسن دزەیی دەربارەی دادگا و هێنانی ناوی عومەر حەبیب، ڕووبیتان جاف، مڵا جەمیل ڕۆزبەیانی و کەسانی دیکە، تەنها وردەکارییەک نییە لە کتێبێک یان بیرەوەرییەک لە ڕابردوو.

ئەمە بەڵگەیەکی مرۆیی و مێژووییە بۆ قۆناغێک کە یاسا لە شاخدا حازر بوو، لە کاتێکدا جەنگیش حازر بوو.

لەوێ کەسێک چەکی هەڵگرتبوو بۆ بەرگری لە شۆڕش، و کەسێکی دیکە یاسای هەڵگرتبوو بۆ بەرگری لە مرۆڤ.

و ئەمەیە ئەو وێنەیەی شۆڕشی ئەیلوول لەوە گەورەتر دەکات کە تەنها لە چوارچێوەی شەڕێک یان بەرواری دەستپێک و کۆتایییەکدا کورت بکرێتەوە.

شۆڕشی ئەیلوول ئەزموونی گەلێک بوو کە لە ناو جەنگدا هەوڵی دروستکردنی دامەزراوەکانی خۆی دا و هەوڵی دا شۆڕش بکاتە پڕۆژەی ژیان، نەک تەنها پڕۆژەی بەرەنگاربوونەوە.

لەبەر ئەوە، دادگای باڵای شۆڕش هەر دەمێنێتەوە وەک شایەتییەکی زیندوو لەسەر دەوڵەتێک کە لە ناو جەنگدا دەبوو دروست بکرێت.