لە مێژووی هاوچەرخی گەلی کورددا، قۆناغگەلێکی کەم هەن کە هێندەی ساتەوەختی دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی سیاسیی ڕێکخراو و خاوەن دیدگای نەتەوەیی، خاوەنی قورسایی و کاریگەریی قووڵ بووبن. دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦، تەنها وەک ڕووداوێکی ئاسایی یان بەسەرهاتێکی کاتی لە مێژووی سیاسیی ناوچەکەدا سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی و تێپەڕبوون لە قۆناغی خەباتی چەکداریی لۆکاڵی و بێسەروبەر بۆ قۆناغی خەباتی ڕێکخراوی، سەردەمی و دامەزراوەیی دێتە ئەژمار.

لێرەدا هەوڵ دەدەین بە شێوازێکی شیکاری و ڕەخنەگرانە، پاشخانی مێژوویی، هۆکارە ناوخۆیی و دەرەکییەکان، و هەروەها دەرئەنجام و کاریگەرییە گەورەکانی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی عێراق و ناوچەکە هەڵسەنگێنین بە پشتبەستن به بەڵگە مێژووییە باوەڕپێکراوەکان.

١. پاشخانی مێژوویی و هەلومەرجی سیاسی (کۆتایی جەنگی جیهانیی دووەم)
بۆ تێگەیشتن لە حەتمییەتی دروستبوونی پارتی دیموکراتی کوردستان، دەبێت گەڕانەوەیەک بۆ هەلومەرجی سیاسی و جوگرافیی جیهانی و ناوخۆیی لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٤٠ بکرێت. کۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهانیی، لە ساڵی ١٩٤٥، دابەشبوونێکی نوێی لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا دروست کرد و جیهان بەرەو قۆناغی جەنگی سارد هەنگاوی نا. لە ڕووی ناوخۆییەوە، لە ناوەڕاستی ئەو ساڵانەدا، کلتوور و جووڵانەوەی سیاسیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦) گەیشتبووە لوتکە. ئەم ڕووداوە کاریگەرییەکی دەروونی و سیاسیی قووڵی لەسەر کورد لە بەشەکانی تریش، بەتایبەت لە باشووری کوردستان, دانا.

لە عێراقدا، دوای شکست و کەوتنی شۆڕشەکانی پێشوو و نەگەیشتن بە مافە نەتەوەییەکان بە شێوازە تەقلیدییەکان، بۆشاییەکی گەورەی سەرکردایەتی و ڕێکخراوەیی لە گۆڕەپانی سیاسیی کورددا هەبوو. بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد پێویستی بە دیدگایەکی نیشتمانیی فرەوانتر هەبوو کە تەنها پشت بە هێزی هۆزەکان نەبەستێت، بەڵکو کۆمەڵه، ڕۆشنبیر، چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی کوردی لە دەوری یەک ئامانجی ستراتیژی کۆبکاتەوە.

٢. هۆکار و پانەرەکانی دامەزراندن: لە حیزبی هیوا و ڕزگاری بۆ پارتی دیموکراتی کورج
هەنگاوەکانی دروستبوونی پارتی پڕۆسەیەکی لەناکا و نەبوو، بەڵکو بەرهەمی پێگەیشتنی هزری سیاسی و پێویستییەکی حاشاهەڵنەگری مێژوویی بوو.

الف. کۆتاییهاتنی قۆناغی خەباتی نهێنی و پێویستی بە خەباتی جەماوەری
پێش ساڵی ١٩٤٦، ڕێکخراوەکانی هیوا و ڕزگاری ، ڕۆڵێکی مێژوویی لە بیدارکردنەوەی هەستی نەتەوەییدا گێڕابوو. بەڵام لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخی سیاسی، سەرکردەکانی ئەو کاتە گەیشتنە ئەو باوەڕەی کە خەباتی نهێنیی تەسک چیتر بەشی پێداویستییەکانی قۆناغەکە ناكات. پێویست بوو پارتێکی سیاسیی ئاشکرا، خاوەن پرۆگرامێکی نیشتمانی و دیموکراتی، لەسەر بنەمای بەشداریی جەماوەری بنیاد بنرێت.

ب. ڕۆڵی سەرکردایەتی و کەسایەتیی مەلا مستەفا بارزانی
لە گۆشەی کەسایەتییە کاریگەرەکانەوە، گەڕانەوەی مێژوویی مەلا مستەفا بارزانی و هێزە چەکدارەکەی لە سەرکێشییە مەزنەکەیان بۆ یەکێتیی سۆڤیەت (پاش ڕووخانی کۆماری مەهاباد)، و هەروەها پێشتر لە قۆناغی ڕێکخستنی کۆنگرەی دامەزراندن لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦، هێزێکی ڕووحی و کاریزما‌ی مەزنی دابین کرد کە بوو بە کۆڵەکەی سەرەکیی مانەوە و ڕێکخستنەوەی ریزەکانی بزووتنەوەکە. لە یەکەمین کۆنگرەدا، کە بە نهێنی و لە شاری بەغدا بەسترا، مەلا مستەفا بارزانی بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کورد (کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان) هەڵبژێردرا، کە ئەمەش هاوسەنگییەکی مێژوویی لە نێوان هێزی شۆڕشگێڕانە و ڕێبازی دیموکراسیدا دروست کرد.

٣. شیکاریی ئەکادیمی بۆ ئامانج و پرۆگرامی سیاسیی پارتی
ئەگەر لە ڕوانگەیەکی زانستیی مێژووییەوە سەیری یەکەمین پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم حیزبە لە سەرەتاوە هەڵگری دوو تایبەتمەندیی سەرەکی بووە: «نیشتمانپەروەری و دیموکراسی بۆ عێراق، و مافی چارەی خۆنووسین بۆ کورد».

●      تێکەڵکردنی خەباتی نەتەوەیی و دیموکراسی: پێچەوانەی زۆرێک لە بزووتنەوە چەکدارییەکانی پێشوو، پارتی لە سەرەتای دامەزراندنیەوە درکی بەوە کردبوو که پرسی کورد لە عێراقدا تەنها کێشەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو کێشەیەکی سیاسی و مافی مرۆڤ و دیموکراسییە. هەر لەبەر ئەوەیە کە دروشمی «دیموکراسی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی (یان مافی چارەی خۆنووسین) بۆ کوردستان» وەک ستوونی بڕگەی سیاسیی پارتەکە ڕەنگی داوەوە.

●      ڕەتکردنەوەی تەنگژەی ناوچەگەرایی: پارتەکە لە سەرەتای دروستبوونیەوە هەوڵی دا سنووری هۆزگەری و ناوچەگەرایی بشکێنێت. ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەر و سەرکردایەتیی سەرەتایی لە هەموو ناوچەکانی کوردستان (هەولێر، سلێمانی، دهۆک، کەرکووک، بەغدا و ناوچەکانی تریش) پێک هاتبوون، کە ئەمەش مۆدێلێکی نوێی لە هاوکاریی نیشتمانی پێشکەش کرد.

٤. کاریگەری و دەرئەنجامە مێژووییەکانی دامەزراندنی پارتی
دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە زنجیرەی ڕووداوە مێژووییەکانی ناوچەکەدا دروست کرد که دەکرێت لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت بکرێنەوە:

1.    دامەزراوەییکردنی خەباتی کورد: پێش ١٩٤٦، بەرخۆدانی کورد زۆرتر پەیوەست بوو بە شۆڕشی تاکەکەسی یان ڕاپەڕینی هۆزەکان دژی دەسەڵاتی ناوەندی. پارتی توانی ئەم خەباتە بگوازێتەوە بۆ قۆناغی دامەزراوەیی و پارتێکی سیاسیی مۆدێرن کە خاوەنی کۆنگرە، لێژنە، و پەیڕەوی ناوخۆ بوو.

2.    کاردانەوەی دەسەڵاتی پاشایەتیی عێراق: حکومەتی عێراقی لەو کاتەدا بە چاوی نیگەرانییەکی قووڵەوە سەیری ئەم ڕێکخراوە نوێیەی دەکرد. هەر بۆیە لە ماوەی کورتدا، دەسەڵاتدارانی بەغدا هەڵمەتێکی توندیان دژی سەرکردە و ئەندامانی پارتی دەستپێکرد، کە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی خەباتی سیاسی ناچار بێت تێکەڵ بە خەباتی چەکداری و بەرگریی ڕەوا ببێتەوە لە چیاکانی کوردستان.

3.    بەرجەستەکردنی قەوارەی سیاسیی کورد: بە بوونی پارتێکی نەتەوەیی ڕێکخراو، پرسی کورد لە چوارچێوەی سنووری عێراقدا گۆڕا بۆ فاکتەرێکی دانپێدانراوی سیاسی؛ بە جۆرێک هیچ دەسەڵاتێک لە بەغدا نەیتوانی جارێکی تر بە ئاسانی پرسەکە فەرامۆش بکات یان سارێژی کێشە بنەڕەتییەکان نەكات.

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦، تەنها ڕووداوێکی مێژوویی تەواوبوو نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی فکری و سیاسی بوو لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی کورددا. ئەم حیزبە توانی لە قۆناغێکی هەستیاری مێژوویدا، چەمکی «تێکۆشانی ڕێکخراو» بخاتە گەڕ و بناغەی قۆناغێکی نوێی دانێت کە تێیدا ئیرادەی سیاسیی کورد بەرامبەر بە دەسەڵاتە یەکدواییەکانی عێراق خۆی ڕێکخستەوە. مێژووی پارتەکە لەو ساتەوە تا ئێستا، نیشانەی زیندوویی و بەردەوامیی ئەو باوەڕە نەتەوەییەیە کە لەسەر بنەمای مافخوازانە و مۆدێرن بنیاد نراوە.

سەرچاوەکان
١. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (١٩٤٦ - ١٩٥٨). بەرگی دووەم. هەولێر: چاپخانەی ڕۆژهەڵات، ٢٠٠٢.

٢. مەحموود مەللاحەسەن، پارتی دیموکراتی کوردستان: مێژوو، خەبات و دەستکەوت (١٩٤٦ - ١٩٧٥). چاپی یەکەم. سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ٢٠١٠.

٣. عەزیز یوسفی، بیرەوەرییەکانی عەزیز یوسفی: یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان. چاپی دووەم. هەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٣.

٤. عەبدوڵڵا ڕەسوڵ، پێکهاتەی حیزبە سیاسییەکان لە کوردستاندا: پارتی دیموکراتی کوردستان وەک نموونە. چاپی یەکەم. سلێمانی: چاپخانەی ڕووناک، ٢٠١٥.

٥. جەعفەر شوانی ئەحمەد، هەڵوێستی سیاسی و ڕێکخراوەیی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قۆناغی شاخدا (١٩٦١ - ١٩٧٥). چاپی یەکەم. هەولێر: ئەکادیمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی پ.د.ک، ٢٠١٨.