لە دیرۆكی پڕ سەروەریی كوردستاندا، ئافرەتی كورد بەشێكی گرنگ و دانەبڕاوی شۆڕش و بەرخودانی ڕزگاریخوازی گەل بوو، ئەو هەمیشە قارەمانێكی شاراوە و نادیاری گۆڕەپانی سیاسەت و ململانێكان بووە، ئەمڕۆش كە باسی ئافرەت دەكرێت، باس لە پێشێلكردنی مافەكانی و چەوسانەوەی لەناو كۆمەڵگەدا دەكرێت، بەڵام زۆر جاریش دەبینین ئافرەتان وێڕای ئەركی دایكایەتی و بەڕێوەبردنی ماڵ و كاركردنی، هاوشانی برا پێشمەرگەكانیان قارەمانانە لە شەڕەكان بەشدارن، لێرەوە دەپرسین ئایا ئەو ژینگە سیاسییەش كامەیە كە ئافرەت دەكاتە قارەمان؟ ئەو ژینگە سیاسییەش كامەیە كە ئافرەت دەكاتە كۆیلە و بن دەست؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان شرۆڤەی بابەتەكە دەكەن و وەڵامی پرسیارەكانیش دەدەنەوە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

پەرژین جەعفەر حاجی ڕۆستەم، مامۆستای زانكۆ بەشی مێژوو، كۆلێژی ئاداب، زانكۆی سەڵاحەدین، توێژەری مێژووی سیاسی، لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا هێما بۆ ئەوە دەكات كە «مێژوویی نەتەوەیی و بزووتنەوەی سیاسی و چەكداریی كورد، پڕە لە وێنە و ناونیشان و ناوبانگی ژمارەیەكی زۆر لە ئافرەتی كاریگەر لە كایەی سیاسی و چەكداریی و حزبایەتی و ئیداری، كە هەریەكە لەو قۆناغانەی خەباتی گەلی كورد لاپەڕەی جیاواز و چیرۆك و داستانی پڕ لە قارەمانێتی و شانازی تێدایە بۆ ئافرەتان، بەتایبەتی ئەو ئافرەتانەی بوێرییان هەبووە لە سەختیدا شان بدەنە بەر بەرپرسیاریەتی و خۆیان جیا نەكەنەوە لە هاوبەشی كردن و ڕۆڵگێڕانیان. ئەگەرچی لە بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ئایینی و سیاسی و گرەوی هەمیشەیی پیاوسالاریدا كۆسپ و بەربەستی مەزن لەبەردەم تواناكانی ئافرەتانی كورد هەبووە، بەڵام ئەمە نەبووە هۆكاری ئەوەی لەو مێژوودا نەخشی نەبێت، بەڵكو پێچەوانە بووە خواستێكی تەحەددی گەورە لەبەردەم بەشداریكردن و ناساندنی توانا و لێوەشاوەیی ئافرەت، ژینگەكە چەندە سەخت بوو بێت، ئەوەندەش ئافرەتی ڕكابەری هێنایە نێو كایەی سیاسی و چەكداری و ئیداریی و تەنانەت بەشێكیان بوون بە كارێزمایی مێژوویی نەتەوەكەیان. جا لە نێو میرنشینەكان بێت یاخود دواتر لەسەرەتای سەدەی بیست و بیست و یەك، نموونەكانیش بەرچاون وەك(خانزادی میری سۆران، حەپسەخانی نەقیب، عادلە خانم، لەیلا قاسم، قومری زاخۆیی، مارگرێت جۆرج، لەیلا زانا). ئەم كەسایەتییانە ئەوەیان سەلماند، قارەمان بوون و سەركەوتن و زاڵبوون بەسەر كێشەكاندا تەنیا ئەركێك نییە پیاوان بتوانن و ئافرەتان نەتوانن. ژینگەی هەریەكە لەو ئافرەتانە جیاواز بووە، بەڵام هەموویان بە سەختیدا تێپەڕیون، بۆیە گیانی بەرەنگاربوونەوە و بوونی خاوەن ڕۆئیایەكی ڕۆشن لە خەبات و هەوڵدان، دەتوانێت ژینگەكە لەبارتر بكات تاكو وەكو ئافرەت ببێتە بەشێك لە مێژووی سەركەوتنەكان.

ژینگەی سیاسی لە بنەمادا بۆ ئەوە نییە مرۆڤ وابەستە بكات بە كوشتنی تواناكانی، پێچەوانە ژینگەی سیاسی بەشێكی گرنگە لە دەرخستنی توانای تاكەكەكان، ئەگەر ئافرەتێك بیەوێت خاوەن ناسنامەیەكی تایبەت بە خۆی بێت لە بوارێكدا، هەوڵەكانی لەو بوارەدا پەرەپێبدات و گوێ لە كاریگەرییە نەرێنییەكانی دەورووبەر نەگرێت، ئەوا بە قۆناغەكانی سەركەوتن دەتوانێت نەبێتە كۆیلە، جا كۆیلەی كۆمەڵایەتی بێت یا سیاسی یا دارایی، كە ئەمانە بۆ خۆیان هەریەكە لە دونیای نوێی سیاسی و تەكنەلۆژیا و ئابووری و پێشكەوتنەكان هەڵگری كۆمەڵێك ناونیشانی دیكەن. ئافرەت نابێت لەسەر بنەمای لاساییكردنەوە خۆی بكات بە قارەمان، بەڵكو دەبێت لەسەر بنەمای كاریگەری گوتار و بیركردنەوەی خۆی ببێت بە قارەمان. لە ئێستایشدا هونەرەكانی قەناعەت پێكردنی جەماوەری ئاسانترە، هەر ئافرەتێك بیەوێت خۆی وەك كاراكتەرێكی گرنگ لە كۆمەڵگە پێناسە بكات، ئەوا دەتوانێت بەشێوە دروستكەی كە چوارچێوەی كۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕەچاو بكات و بگات بە ئامانجێك تێدا نەبێتە بندەست و خاوەن بڕیار و ئیرادەی خۆی بێت. بێگومان لەم دۆخانەشدا ژینگەی خێزانی و دیدگای سیاسیی حزبەكانی كوردستان كاریگەرییان هەیە، ئاخۆ چەندە لەبارن بۆ ئەوەی ئافرەت نازناوی قارەمانێتی لە بوارێكدا بكەن بە ناونیشانی خۆیان. لەگەڵ ئەمانەشدا بوونی پاڵپشتیی دارایی و هەبوونی دامەزراوەی خاوەن كاریگەریی جەماوەری گرنگن تا لەوێدا ئافرەت خۆی بناسێتەوە وەك كاراكتەرە بەرچاوەكانی نێو كۆمەڵگە و سیاسەت دەربكەوێت.

ئێستا لە كوردستاندا دۆخێكی ناجێگیر هاتوەتە پێش ئافرەتان لە كایەی سیاسی و ئیداری و حوكمڕانی، ئەم دۆخەش هەم سوودمەندە بۆ مێژووی ئافرەت، هەم زیانبەخشە، چونكە بژاردەی حزبە سیاسییەكان زۆرجار لەسەر بنەمای توانا و لێهاتوویی و توانستەكان نییە، بەڵكو پێوەری دیكەیە، لایەكی دیكەیش بەهۆی سەرقاڵكردنی بەشێك لە ئافرەتان بە دەرخستنی نادروستی میدیایی و توڕە كۆمەڵایەتییەكان، كاریگەری و سەلیقە و بوونی ئافرەتانی قەتیس كردووە، بۆ خۆی ئەم قەتیس كردنە لە بوارێك كە سوودی بۆ كۆمەڵگە نەبێت(كۆیلە) بوونە».

سالار تەحسین دری نووسەر و بەڕێوەبەری پێشووی توندوتیژیی خێزانی ئیدارەی سۆران، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «بەشداریی ئافرەتان لە شۆڕش و بەرگریی لە خاكی كوردستان، چ لە سەردەمی كۆن وەك شەڕی قەڵای دمدم بێت یان لە شۆڕشەكانی دواتردا ڕۆڵی قارەمانانەیان تۆمار كردووە. ھەروەھا مێژوو سەلماندوویەتی دوای ئەوەی هەشت هەزار پیاوی بارزانی ئەنفال كران، ئافرەتەكانیان بوونە قارەمان، چونكە ئافرەتانی دەڤەری بارزان هەم دایك بوون و هەم باوك، نموونەی دیكە وەك (عادیلە خانمی جاف) و (مەستوورە كوردستانی) دەوڵەمەندن، كە ئەمەش ڕەگی مێژوویی قارەمانێتیی ئافرەتانی كوردستانە.

لە لایەكی دیكە لە هەرێمی كوردستان، مێژوو نیشانیداوە كە ئافرەتان لە شەڕ و بەرگریدا وەك پێشمەرگە، مامۆستا، پزیشك، پەرستیار، ڕاگەیاندنكار و چالاكوان بەشدارییان لە پاراستنی وڵات كردووە و هەندێكیان گیانیان بەخت كردووە.

بەڵام لە هەمان كاتدا، توێژینەوەكان دەڵێن هێشتا خانمان لە هەندێك بواردا ڕووبەڕووی كێشەی وەك توندوتیژیی خێزانی، جیاوازی لە دەرفەتی كار، گوشارە كۆمەڵایەتییەكان و بەشداریی سنووردار لە بڕیارسازی دەبنەوە، هەرچەندە یاسا و دەستوور هەندێك پاراستنیان دابین كردووە، بەڵام جێبەجێكردنیان هەمیشە بە یەك شێوە نییە.  ئەو ژینگە سیاسییەی ئافرەتان دەكاتە قارەمان بریتین لە:

 ١- ماف و شایستەیی بە پێوانەی هەڵبژاردن بێت، نەك ڕەگەز.

 ٢- ئافرەتان لە بڕیارسازی، پەرلەمان، حكومەت، ئاساییش و هێزە چەكدارەكاندا بەشداریی ڕاستەقینەیان هەبێت.

٣- یاسا هەمووان بە یەك چاو ببینێت و بە یەكسانی جێبەجێ بكریت».

لە درێژەی قسەكانیدا باس لەو ژینگەیە دەكات كە ئافرەت دەكاتە بن دەست و دەڵێت: «كلتووری پیاوسالاری و توندوتیژی بەرامبەریان، هێشتا عەقڵیەتی پیاوان لە ناو پارتە سیاسییەكان و كۆمەڵگەدا باڵادەستە، كە پێیوایە ئافرەتان لە ڕۆڵگێڕانی سەركردایەتیدا لاوازترن.

لە هەرێمی كوردستانیش، هەردوو دۆخەكە بە جۆرێك بوونیان هەیە؛ ئافرەتان لە هەندێك بواردا ڕۆڵی قارەمانانەیان بینیوە، بەڵام لە هەندێك بواردا هێشتا ڕووبەڕووی كێشەی بێ ماف و نایەكسانی دەبنەوە، بۆ چارەسەركردنیش پێویستی بە كاركردنی جددی هەیە».

لیا سەیفەدین بەرپرسی پەیوەندییەكانی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، لەلای خۆیەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە «مێژووی نەتەوە زیندووەكان پێمان دەڵێت كە ئافرەت تەنیا ڕەگەزێك نییە لە پەراوێزی ڕووداوەكاندا، بەڵكو ئەو جەمسەرە جەوهەرییەیە كە ئاراستەی گەشەكردن یان پاشەكشەی كۆمەڵگە دیاری دەكات. كاتێك دەبینین ئافرەتێك لە یەك كاتدا ئەركی پیرۆزی دایكایەتی جێبەجێ دەكات، ماڵ بەڕێوە دەبات و لە سەنگەری بەرگریشدا هاوشانی برا پێشمەرگەكانی دەوەستێت، ئەمە ڕێكەوت نییە، بەڵكو بەرهەمی ژینگەیەكی سیاسیی تایبەتە.

ئازادیی ئافرەت، ئاوێنەی شكۆی نەتەوەیە، قارەمانێتیی ئافرەتی كورد لە مەیدانی خەبات و لە كایەكانی ژیاندا، نیشانەی زیندوێتی ئەو بیرە نەتەوەییە دیموكرات و میانڕەوەیە كە ڕێز لە مرۆڤ دەگرێت. ئەو ژینگەیەی كە تێیدا دایكایەتی و پێشمەرگایەتی یەك دەگرن، ئەو ژینگەیەیە كە پێی وایە «شكۆی نیشتمان لە شكۆی ئافرەتەكاندایە».

ژینگەی نەتەوەیی و سەقامگیر (كارگەی قارەمانسازی) ئەو ژینگە سیاسییەی ئافرەت دەكاتە قارەمان، ئەو سیستمەیە كە لەسەر بنەمای «هاوسەنگیی نێوان ڕەسەنایەتی و مۆدێرنیتە» بونیاد نراوە.

 ئەم ژینگەیە چەند تایبەتمەندییەكی هەیە:

١- بەهاووڵاتیكردنی شوناس: لەم ژینگەیەدا، نیشتمانپەروەری سنووری ڕەگەزی دەبەزێنێت. كاتێك سیستەمە سیاسییەكە پاراستنی خاكی بە ئەركێكی پیرۆزی هەمووان زانی، ئافرەت چیتر تەنها وەك «پارێزراو» نابینرێت، بەڵكو دەبێتە «پارێزەر». لێرەدا دەوڵەت و كۆمەڵگە دان بەوەدا دەنێن كە ئازادیی خاك بەبێ بەشداریی كارای ئافرەت بەدی نایەت.

٢- یاسا وەك پشتیوان: ئەو ژینگەیەی قارەمان دروست دەكات، یاساكانی بە جۆرێكە كە ڕێگری لە چەوسانەوە دەكەن بەبێ ئەوەی شیرازەی خێزان تێكبدەن. لێرەدا ئافرەت دەتوانێت ببێتە پزیشك، ئەندازیار، یان پێشمەرگە، چونكە پشت ئەستوورە بە سیستەمێك كە ڕێز لە تواناكانی دەگرێت و پارێزگاری لە شكۆی دەكات.

٣- پەروەردەی نەتەوەیی: قارەمانێتیی ئافرەت لەم ژینگەیەدا لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە سیاسەتی پەروەردەیی وڵات، ئافرەت وەك «نیوەی كۆمەڵگە و پەروەردەكاری نیوەكەی تر» دەبینێت. ئەمە وای لێدەكات لە ناو ماڵدا نەوەیەكی ئازا پەروەردە بكات و لە دەرەوەش خۆی ببێتە نموونەی ئەو ئازایەتییە.

دووەم: ژینگەی توندڕەو و نادادپەروەر (زیندانی كۆیلایەتی) لە بەرامبەردا، ئەو ژینگە سیاسییەی ئافرەت بەرەو كۆیلایەتی و بن دەستی دەبات، ئەو ژینگەیە كە لەسەر بنەمای «داخراوی و سڕینەوەی ئەوی تر» كار دەكات.

كاتێك ژینگەیەكی سیاسی دوور دەكەوێتەوە لە بەها ڕەسەنەكانی نەتەوە و پەنا دەباتە بەر فكرە توندڕەوەكان، یەكەم قوربانی ئافرەتە. لەم ژینگەیەدا ئافرەت وەك كاڵایەك دەبینرێت یان وەك بوونەوەرێكی لاواز كە دەبێت هەمیشە لەژێر سێبەری ترسدا بژیت.

لەو شوێنەی كە یاسای دارستان حوكم دەكات و دامەزراوە نیشتمانییەكان لاوازن، ئافرەت دەبێتە نێچیرێكی ئاسان بۆ دەستدرێژی و پێشێلكردنی مافەكانی. لێرەدا ئافرەت ناچار دەكرێت نێوان «مانەوە لە ژیان» و «دەستبەرداربوون لە ماف» یەكێكیان هەڵبژێرێت.

ئەو سیستەمە سیاسییەی كە پێی وایە شوێنی ئافرەت تەنیا چواردیواری ماڵەوەیە، نەك تەنیا ئافرەت كۆیلە دەكات، بەڵكو كۆمەڵگەش بەرەو ئیفلیجبوون دەبات. چونكە كۆمەڵگەیەك ئافرەتەكەی بن دەست بێت، ناتوانێت نەوەیەكی ئازاد و سەربەخۆ بۆ داهاتوو بەرهەم بهێنێت.

بۆیە، پاراستنی ئەو ژینگە سیاسییەی كە ڕێگە بۆ ئافرەت خۆش دەكات داهێنەر بێت و پارێزەری خاك بێت، ئەركێكی نیشتمانیی پیرۆزە. چونكە مێژوو سەلماندوویەتی هیچ گەلێك نەگەیشتووەتە كەناری ئارامی و سەربەخۆیی، ئەگەر ئافرەتەكانی لەناو زنجیری كۆیلایەتیدا بووبن».