كاتێك لە ڕوانگەی هاوچەرخەوە لە ناسیۆنالیزم دەكۆڵینەوە، وەك چەمكێكی جەوهەری لە فەرهەنگی سیاسی، مێژوویی و نەتەوەییدا، دەردەكەوێت كە ڕەهەندەكانی سیاسی، كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی لەخۆ دەگرێت. لە ڕووی مێژووییەوە، هەرچەندە ڕەگ و ڕیشەی ئەم چەمكە بۆ سەدەكانی حەڤدە و هەژدە دەگەڕێتەوە، بەڵام وێنە گشتییەكەی ناڕوون بوو تا گەیشتنە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو كە تێیدا گەشەكردنێكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.

بە گشتی، ناسیۆنالیزم جیا لە ڕێبازە فەلسەفی و سیاسییەكان، وەك چەمكێكی گشتگیر سەیر دەكرێت كە لە سەرجەم كۆمەڵگەكاندا پەرە دەستێنێت. وەك چۆن بیرمەندی ئیرلەندی، «فێری هالی دای» ئاماژەی پێدەكات، ئەم چەمكە خاوەنێكی مێژوویی دیاریكراوی نییە، بەڵام پانتاییەكی بەربڵاوی لە جیهاندا داگیر كردووە.

هاوكات، سرووشتی ناسیۆنالیزم لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دی و بەپێی جوگرافیا دەگۆڕێت. ناسیۆنالیزمی ئەوروپی لەگەڵ ئەمریكی و ئاسیایی جیاوازە. لەم نێوەندەشدا، جیاوازیی نێوان ناسیۆنالیزمی نەتەوەیەكی ژێردەست و نەتەوەیەكی سەردەست گرنگییەكی تایبەتی هەیە. نەتەوەی سەردەست خاوەنی قەوارەی سیاسی، سەروەریی نیشتمانی، سەقامگیریی جیۆپۆلیتیكی، زمانی فەرمی و مێژوویەكی هاوبەشە لە چوارچێوەی دەوڵەتەكەیدا. بەڵام بۆ ئێمەی كورد، ناسیۆنالیزم بەو پێیەی كە زانای بەریتانی، «ئێریك هۆبزبام» دەڵێت، ئامرازێكە بۆ دروستكردنی دەوڵەت. كێشەی سەرەكیی ئێستا و داهاتوومان پرسی خاك و ناسنامەی سیاسییە. ئەگەر لە ڕابردوودا ناكۆكییەكانمان لەگەڵ بەغدا ڕەهەندێكی ڕوونی سیاسی هەبووبێت، ئەمڕۆ ئەو ململانێیە لە چوارچێوەیەكی دارایی و ئابووریدا چڕكراوەتەوە كە بە شێوەی شەڕێكی ئابووری دژ بە هەرێمی كوردستان بەڕێوە دەچێت.

لەلایەكی دیكەوە، كاتێك سەیری ڕەوتی ئیسلامی سیاسی لە كوردستان دەكەین، دەبینین ناسیۆنالیزم وەك چەمكێكی نامۆ و هاوردەی ڕۆژئاوایی پێناسە دەكەن و باوەڕی فیكرییان پێی نییە، بەڵام بەپێی بەرژەوەندی و واقیعی سیاسی، مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن. ئەوان هاوشێوەی دیموكراسی لەگەڵ ئەم چەمكەدا دەجووڵێنەوە، بە جۆرێك فەلسەفەكەی ڕەت دەكەنەوە، بەڵام میكانیزمەكانی وەك دەنگدان و هەڵبژاردن بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان بەكار دەهێنن.

لەم چوارچێوەیەدا، دوو خاڵی سەرەكی پێگەی ئیسلامی سیاسی دیاری دەكەن؛ یەكەم، جەختكردنەوە لەسەر بیرۆكەی ئوممەتی ئیسلامی وەك ستراتیژێكی هاوبەش. دووەم، پێناسەكردنی نیشتمان وەك خاكی سەرجەم موسڵمانان. لێرەدا جیاوازییەكە دەردەكەوێت، چونكە ناسیۆنالیزمی كوردی جەخت لەسەر ناسنامەی نەتەوەی كورد دەكاتەوە، لەكاتێكدا ئەوان جەخت لەسەر میللەتی موسڵمان دەكەنەوە. جگە لەمەش، زمانی عەرەبی لای ئەوان بایەخێكی زیاتری هەیە. ئەم جۆرە تێڕوانینە مەترسی لەسەر زمان، مێژوو و خاكی نیشتمانی دروست دەكات، لە ڕووی ستراتیژییەوە لە كاتی گەیشتن بە دەسەڵاتدا، دەبنە هەڕەشەیەكی ڕاستەقینە بۆ سەر دۆزی نەتەوەیی.