نەژاد محەمەد، چالاكی سیاسی و نوێنەری بەرەی گەلە، هەروەها یەكێكە لەو توێژەرانەی كە كار لەسەر پرسی كۆمەڵگە و نەتەوەو كولتووری كوردی دەكات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا. پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

لێكۆڵینەوە لە مێژووی سیاسی و ئەدەبیی بیری نەتەوەیی كورد، ئێمە ڕووبەڕووی پارادۆكسێكی قووڵ دەكاتەوە كە لە نێوان هەستی مەزڵوومییەت و پەرۆشی بۆ سەردەستبووندا دەخولێتەوە. ئەم دۆخە، كە لە ئەدەبیاتی كلاسیكی كوردیدا و بەتایبەت لە لایەن ئەحمەدی خانی لە شاكاری «مەم و زین»دا وەك گازندەیەك لە لێكترازان و نەبوونی یەكێتیی نەتەوەیی دەستنیشان كراوە، تا ئێستاش سێبەرێكی قورسی بەسەر مێژووی هاوچەرخی كوردییەوە هەیە. ئەم لێكترازانە تەنیا دابەشبوونێكی سیاسی نەبووە، بەڵكو زیانێكی جەستەیی و ڕۆحیی گەورەی لە گەشەی سرووشتیی بیری نەتەوەیی داوە. نەبوونی دەسەڵاتێكی نەتەوەیی ناوەندی بووەتە هۆی ئەوەی كورد نەتوانێت دابڕانێكی مێژوویی ئەرێنی لە نێوان قۆناغە جیاوازەكانی مێژوویدا دروست بكات، بە جۆرێك كە زۆرجار لە بازنەیەكی داخراوی پاشەكشێی جوگرافی، زمانی و ئەدەبیدا خولاوەتەوە. لە چەندین قۆناغی جیاوازدا، بەهۆی ئەم ناسەقامگیری و ژێردەستەییەوە، ئەدەبیات و مێژووی نووسراوی ئەم نەتەوەیە تووشی پچڕان و تەنانەت ونبوون بوونەتەوە، ئەمەش وای كردووە، مێژووی كورد لەبری ئەوەی بە شێوەیەكی بەردەوام و یەكگرتوو بنووسرێتەوە، وەك پارچە گێڕانەوەی پچڕپچڕ دەربكەوێت، كە تێیدا تاكی كورد نەتوانێت متمانە بە بەردەوامیی ناسنامەی خۆی بكات.

ئەمڕۆ لە سەردەمی زیرەكیی دەستكرد و جیهانگیریدا، پرسی ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا ڕووبەڕووی تەحەددایەكی تەواو جیاواز بووەتەوە. لە جیهانێكدا كە تێیدا سەرمایەداریی مۆدێرن هەموو بەها مرۆیی و ڕۆشنبیرییەكانی كورت كردووەتەوە لە بەرژەوەندیی دارایی و تێڕوانینی ماددیی ڕووتدا، بەها نەتەوەییەكانیش لەژێر پرسیاردان. مەسعوود محەمەد، بیرمەندی كورد، لە بەرهەمەكانیدا بە وردی ئاماژەی بە چەمكی «نەزیفی ئابووری» كردووە، تێڕوانینێك كە پێشاندەری ئەو ڕاستییەیە كە چۆن كۆمەڵگەی بێبەرهەم و ژێردەست هەمیشە سەرمایە، هێزی كار و تواناكانی بەرەو دەرەوە دەچۆڕێت و ناتوانێت بنەمایەكی ئابووریی سەربەخۆ بۆ ناسنامەكەی دابین بكات. ئەم نەزیفە ئابوورییە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە دواكەوتنی كورد لە شۆڕشی پیشەسازی هەیە. لە كاتێكدا گەلانی دیكە لە ڕێگەی گەشەی پیشەسازییەوە توانییان چینە كۆمەڵایەتییەكانی خۆیان ڕێك بخەنەوە و بنەمای دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن دابمەزرێنن، كورد لەم گۆڕانكارییە گەورەیە دواكەوت. ئەم شكستهێنانە لە پێگەیاندنی چینێكی پیشەسازیی بەرهەمهێن و ئابوورییەكی سەربەخۆدا تا ئێستاش باجەكەی دەدرێت، كە خۆی لە بێناسنامەیی نێودەوڵەتی و نەبوونی ئامرازی پەیوەندیی تەندروست لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا دەبینێتەوە.

یەكێكی دیكە لە كێشە فیكری و مێژووییەكانی گوتاری سیاسیی كوردی، فەرامۆشكردنی لایەنە جیۆپۆلەتیكییە گرنگەكانە. لە كاتێكدا زۆربەی سیاسەتمەداران تەنیا باسی چوار پارچەی كوردستان دەكەن، پارچەی پێنجەم كە بە «كوردستانی سوور» یان كوردستانی قەفقاز و ئەرمەنستان دەناسرێت، لە بیر كراوە. ئەم ناوچەیە لە ڕووی مێژوویی و جیۆپۆلەتیكییەوە گرنگییەكی ستراتیژیی گەورەی هەبوو، چونكە دەروازەیەكی گرنگ بوو بۆ دەریای ڕەش و ناوچەی قەفقاز، هاوڕێ لەگەڵ بوونی سەرچاوەی دەوڵەمەندی سرووشتی. غەدری مێژوویی لێرەدا تەنیا لە سنوورەكاندا كورت نابێتەوە، بەڵكو پەیوەندیی بە هەڵوێستی هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە هەیە، وەك بێدەنگیی یەكێتیی سۆڤیەت و وەڵامنەدانەوەی نامە و داواكارییەكانی سەركردە كوردەكانی وەك شێخ مەحموودی حەفید، كە نیشانەی غەدرێكی مێژوویی و نەبوونی هاوسەنگییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا.

ئەم كێشە جیۆپۆلەتیكی و ئابوورییانە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆیان لەسەر پرۆسەی نووسینەوەی مێژووی كورد هەبووە. مێژوونووسیی كوردی بە گشتی لەسەر بنەمای گێڕانەوەی ڕووداوە سیاسییەكان و مێژووی «سەردەستەكان» و «سەرەوەی كۆمەڵگە» بونیاد نراوە، لە كاتێكدا مێژووی كۆمەڵایەتی، یان «مێژووی خوارەوە» كە ژیانی ڕۆژانە، كولتوور، و بزووتنەوە جەماوەرییەكان دەگرێتەوە، بە تەواوی فەرامۆش كراوە. ئەم لاوازییە لە نووسینەوەی مێژوودا زیانی گەورەی بە سیستمی پەروەردە گەیاندووە. كاتێ سیستەمێكی پەروەردەیی نەتوانێت تاكی هۆشیار بە ماف و ئەركە نەتەوەیی و مرۆییەكانی پەروەردە بكات، پرۆسەی نەتەوەسازی و دروستكردنی هاووڵاتیی هۆشیار پەككەوتە دەبێت، تاكی كورد لەم جۆرە سیستمەدا زۆرجار ناتوانێت پەیوەندییەكی تەندروست لە نێوان ناسنامەی تاكەكەسی و بەرپرسیارێتی نەتەوەییدا دروست بكات.

دەرئەنجامی هەموو ئەمانە، چەقینی بیری سیاسیی كوردییە لە چەمكی مەزڵوومییەتدا. بۆ كورد، نەهامەتی و كارەساتە مێژووییەكان تەنیا وەك یادەوەریی سۆزداری و بۆنەی ساڵانەی شینگێڕی ماونەتەوە، بێ ئەوەی بكرێنە سەرچاوەیەك بۆ بەرهەمهێنانی هێز، یەكڕیزی، یان پڕۆژەیەكی سیاسیی هاوبەش. لە بەرانبەردا، ئەزموونی شیعەگەری لە ناوچەكەدا نموونەیەكی جیاواز پێشكەش دەكات، ئەوان توانیویانە مێژووی مەزڵوومییەتی خۆیان وەك شەهیدبوونی ئیمام حوسێن بكەنە بزوێنەرێكی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژیی بەهێز بۆ دروستكردنی یەكڕیزی و كۆدەنگی، و بەكاری بهێنن وەك ئامرازێك بۆ بەدەستهێنان و پاراستنی دەسەڵات. بەڵام لە ناو كورددا، ئەم كینە و برینە مێژووییانە نەك هەر نەبوونەتە هۆی یەكگرتوویی، بەڵكو زۆرجار لە ململانێی ناوخۆییدا دژی یەكتر بەكار هاتوونەتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستە دیدگایەكی ڕەخنەیی نوێ بۆ مێژوو، ئابووری و پەروەردە دابڕێژرێتەوە، تا كورد لە بازنەی قوربانیبوونەوە بەرەو بكەرێكی مێژوویی كارا هەنگاو بنێت.

یەكێك لە پرسە هەرە جەوهەری و بەردەوامەكانی كایەی فەلسەفەی سیاسی و كۆمەڵناسیی مێژوویی، بریتییە لەو پرسیارە كلاسیكییەی كە دەپرسێت: ئایا نەتەوە ناسیۆنالیزم بەرهەم دەهێنێت، یان ناسیۆنالیزم نەتەوە دروست دەكات؟ بە سەرنجدان لە سەرچاوە مێژووییەكان، بیروڕای بیرمەندان و ڕەوتی پەرەسەندنی ئایدیۆلۆژیاكان، دەكرێت بڵێین ناسیۆنالیزم وەك بزووتنەوەیەكی فیكری و سیاسی، ڕۆڵێكی سەرەكی و باڵای هەیە لە داڕشتن و بونیادنانی نەتەوەدا. ناسیۆنالیزم تەنیا هەستێكی نیشتمانیی سادە نییە، بەڵكو سیستمێكی ئاڵۆزی چەمكی و ئایدیۆلۆژییە كە چەمكی دەوڵەت، دەسەڵات و حوكمڕانی دەبەخشێتە كۆمەڵگەیەك و لە چوارچێوەی «نەتەوە»دا ڕێكی دەخاتەوە. كاتێك ئەم چەمكانە بەرجەستە دەبن، گەلان و پێكهاتە جیاوازەكان لەژێر چەتری ئەم ناسنامە ناسیۆنالیستییە و لە چوارچێوەی قەوارەیەكی سیاسیدا كۆ دەبنەوە، بەڵام لە دۆخی كورددا، سنوورە جوگرافییە سەپێندراوەكان و پارچەپارچەبوونی خاك بوونەتە ڕێگر لەبەردەم ئەوەی كە كورد بتوانێت بە شێوەیەكی یەكگرتوو لە دەوری یەك پڕۆژەی ناسیۆنالیستیی گشتگیر كۆ ببێتەوە، هەرچەندە گومان لەوەدا نییە كە كورد وەك نەتەوە خاوەنی مێژوو، كولتوور و شوناسی دێرینی خۆیەتی.

لە سەردەمی ئێستادا كە جیهان بەرەو قۆناغی زیرەكیی دەستكرد و تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو هەنگاو دەنێت، پرسیارەكان دەربارەی داهاتووی شوناس و نەتەوە ڕەهەندێكی نوێ وەردەگرن، پێویستە بپرسین: لە سایەی ئەم وەرچەرخانە تەكنەلۆژییەدا چی بەسەر زمان، پەیوەندییە ئابوورییەكان و داینامیكی پەیوەندییە سیاسییەكاندا دێت؟ ئایا بژاردەی سیاسی و ڕۆشنبیریی كورد توانای ئەوەیان هەیە ئەم پرسیارە نوێیانە بخەنە ڕوو و وەڵامی شیاویان بۆ بدۆزنەوە؟ بەداخەوە، بە وردبوونەوە لە واقیعی ئێستامان، دەردەكەوێت كە ئێمە هێشتا لە ئاستی پێویستی ئەم قۆناغە مێژووییە پڕ لە گۆڕانكارییەدا نین و ناتوانین بە شێوازێكی هاوچەرخ مامەڵە لەگەڵ ئاستەنگە كاتی و مەعریفییەكاندا بكەین، ئەمەش نیشانەی جۆرێك لە دواكەوتنی فیكرییە لە ئاستی بونیادنانی نەتەوەیی هاوچەرخدا.

لەلایەكی دیكەوە، پێویستە جیاوازییەكی ڕیشەیی لە نێوان مۆدێلی ناسیۆنالیزمی ڕۆژاوایی و ناسیۆنالیزمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بكەین، ناسیۆنالیزمی ڕۆژاوایی بەپێی مەرجە مێژوویی و ئابووری و فیكرییەكانی خۆی گەشەی كرد، بۆ نموونە مۆدێلی فەڕەنسی لەسەر بنەمای ماف، ئەرك، هاووڵاتیبوون و بەرژەوەندیی هاوبەش بونیاد نرا، لە كاتێكدا مۆدێلی ئەڵمانی زیاتر جەختی لەسەر زمان، ڕەگەز و نەژاد دەكردەوە، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆربەی دەوڵەتە دامەزراوەكان، نە لەسەر بنەمای خواست و مافی نەتەوەكان و نە لەسەر بنەمای دادپەروەری، یان بەرگریكردن لە ستەملێكراوان دامەزراون، بەڵكو ئەم دەوڵەتانە و سنوورە جوگرافییەكانیان بەپێی بەرژەوەندیی هێزە زلهێزە كۆلۆنیالیستەكان لە سەدەی بیستەمدا كێشران و دابەش كران، لەم نێوەندەشدا كورد هەمیشە قوربانیی یەكەمی ئەم دابەشكارییە بووە. بۆ نموونە لە ڕۆژئاوای كوردستان، كاتێك كەسایەتییەكی وەك محەمەد كورد عەلی دەبێتە وەزیری مەعاریف (پەروەردە) لە سووریا، لە بری داكۆكیكردن لە مافی هاونەتەوەكانی، پێشنیار و نەخشەسازی بۆ ڕاگواستن و سڕینەوەی ناسنامەی كورد دەكات، كە ئەمەش نیشانەی ئاڵۆزی و دژواربوونی مێژووی ناسیۆنالیزم و شوناسە لەم ناوچەیەدا.

لە ڕوانگەی تیۆرییەوە، گەشەكردنی ناسیۆنالیزم پەیوەستە بە دوو فاكتەری سەرەكییەوە: یەكەمیان، پێشكەوتنی پیشەسازی و دووەمیان، كۆچی بەرفراوانی دانیشتووان لە گوندەكانەوە بۆ شارەكان، كە ئەم كۆچە دەبێتە هۆی تێكەڵاوبوونی كۆمەڵایەتی و دروستبوونی شوناسێكی نوێی دەستەجەمعی. مێژوونووسانی وەك مارك بلۆچ ئاماژە بەوە دەكەن كە تەنانەت لە ئەورووپاشدا تا ساڵانی ١٨٠٠، چەمكی نەتەوە بەم مانایەی ئێستا لە نێوان ئەڵمان و فەڕەنسییەكاندا نەبووە. لێكۆڵەرانی وەك بێندیكت ئەندەرسۆنیش جەخت لەوە دەكەنەوە كە ناسیۆنالیزم و نەتەوە دیاردەیەكی مۆدێرنن كە پەیوەستن بە سەرهەڵدانی «سەرمایەداریی چاپی» (Print Capitalism) و بڵاوبوونەوەی خوێندەواری و میدیاوە.

لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی چاپەمەنی، سیستمی پەروەردە، كتێب و ڕۆژنامە لە دروستكردنی هۆشیاریی نەتەوەییدا یەكلاكەرەوەیە، بەڵام لای ئێمە ئەم كایەیە هێشتا زۆر لاوازە. وەك كەسێك كە زیاتر لە بیست و دوو ساڵە لە بواری كتێبخانەدا كار دەكەم، لە نزیكەوە تێبینی دەكەم كە پەیوەندیی تاكی كورد بە خوێندنەوە و كتێبەوە زۆر سستە، تەنانەت لە ناوەندە زانكۆییەكاندا كە بڕیارە شوێنی بەرهەمهێنانی مەعریفە و فیكر بن، گرنگیدان بە توێژینەوە و خوێندنەوەی قووڵ لە ئاستێكی نزمدایە. خوێندنەوە نەبووەتە كولتوورێكی بەردەوام لە ژیانی ڕۆژانەی ئێمەدا، ئەم غیابە مەعریفییەش كاریگەریی نەرێنیی ڕاستەوخۆی لەسەر پرۆسەی نەتەوەسازی و گەشەی هۆشیاریی هاوبەش داناوە.

ئەم دۆخە وا دەكات پرسیار لەسەر دیدگە و تێڕوانینی پارتە سیاسییە كوردییەكان بكەین: ئایا ئەوان چۆن سەیری كتێبخانەی كوردی، بەرهەمهێنانی فیكر و كایەی ڕۆشنبیری دەكەن؟ ئایا تێڕوانینی ئەوان هێشتا لەو مۆدێلە تەقلیدی و حزبییەدا گیری نەخواردووە كە حەفتا-هەشتا ساڵ لەمەوبەر باو بووە؟ هاوكات، ناتوانین ژینگەی كۆمەڵایەتیی جیاوازی پێنج پارچەی كوردستان فەرامۆش بكەین. هەر پارچەیەكی كوردستان خاوەنی تایبەتمەندی، دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ناوازەی خۆیەتی، نەتەوەسازی لە باشوور جیاوازە لە ڕۆژئاوا، و لە باكوور جیاوازە لە ڕۆژهەڵات. پێویستە ڕۆشنبیران و سیاسییەكانی كورد بە وردی لەسەر ئەم جیاوازی و تایبەتمەندییانە هەڵوێستە بكەن و ستراتیژی هاوشێوە، بەڵام گونجاو لەگەڵ واقیعی هەر پارچەیەكدا دابڕێژن.

لە كۆتاییدا، لایەنێكی دیكەی گرنگ كە پێویستی بە گۆڕانكاریی جەوهەری هەیە، مۆدێلی تێگەیشتنمانە لە نەتەوە و حوكمڕانی. ئایا دروستبوونی نەتەوە، یان دەوڵەت دەبێت لەسەر بنەمای سرووشتی خێزان بێت؟ زۆرجار لە باشووری كوردستان، هاووڵاتیان و تەنانەت نوخبەی سیاسییش بە چاوێكی خێزانی، یان خێڵەكی سەیری حوكمڕانی و دەوڵەت دەكەن، بە جۆرێك كە چاوەڕوانییەكانیان لە دەوڵەت هاوشێوەی چاوەڕوانییەكانە لە باوك، یان سەرۆكی خێزان، یان دەیانەوێت نەتەوە لە دەوری یەك «پیرۆزكراو»، یان یەك كارەكتەر كۆ بكەنەوە، ئەم مۆدێلە زیانێكی گەورەی لە پرۆسەی دەوڵەتداری و بونیادنانی شوناسی نەتەوەیی داوە. دەبێت تێڕوانینمان بۆ نەتەوە بگۆڕدرێت، نەتەوە لەسەر بنەمای لادان لە پێكهاتەی خێزانیی تەقلیدی و پیرۆزكردنی دەسەڵاتی تاكەكەسی بونیاد نەنرێت. پێویستە بەرەو مۆدێلێكی هاوچەرخ هەنگاو بنێین كە لەسەر بنەمای دامەزراوەیی، یاسا، هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە و ماف و ئەركەكان بێت، نەك لەسەر بنەمای سۆزی خێزانی و عەشیرەتگەری. تەنیا لە ڕێگەی ئەم گۆڕانكارییە فیكری و پێكهاتەییەوەیە، كە كورد دەتوانێت وەڵامێكی گونجاو بۆ قۆناغە مێژووییە نوێیەكان بداتەوە.