مەحموود ئەبو سابر، یەكێكە لە سیاسەتمەدارەكانی ڕۆژئاوای كوردستان، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سەرەتا سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دەكەم كە ئەم گفتوگۆ ڕاشكاوانەیەی لەسەر ئەم پرسە « ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا»، ڕێكخستووە، منیش وەك « ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت» بابەتێكی تێر و تەسەلەم لەسەر ئامادە كردووە و لە گفتوگۆیە پێشكەشتانی دەكەم.

• ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت و دووبارە داڕشتنەوەی ناسنامەی سیاسیی

چەمكی «ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت» ئاماژەیە بۆ كۆمەڵە مرۆڤ، یان گەلێك كە خاوەنی مێژوو، زمان، كولتوور و ناسنامەیەكی هاوبەشن، بەڵام بێ دەوڵەتێكی سەربەخۆ و خاوەن سەروەرین. ئەم گرووپانە، هاوشێوەی كورد و گەلی باسك، زۆرجار هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی مافی خۆبەڕێوەبەری، یان سەربەخۆیی دەدەن. لە سەردەمی هاوچەرخدا، ناسیۆنالیزم پاشەكشەی نەكردووە، بەڵكو بە نەرمییەوە، خۆی لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی وەك جیهانگیری، ئابووریی دیجیتاڵی و كۆچبەریدا گونجاندووە.

بەردەوامیی ئەم بیرۆكەیە لە چەند هۆكارێكی سەرەكییەوە سەرچاوە دەگرێت:

١. پێویستیی بەكۆمەڵ: گەڕانی بەردەوامی تاكەكان بەدوای ئینتیما و ناسنامەیەكی هاوبەشدا.

٢. دەوڵەت-نەتەوە: مانەوەی دەوڵەت وەك كارەكتەری بنەڕەتی لە ڕێكخستنی سنوورەكان، یاساكان و بەرگریدا.

٣. كاردانەوەی بەرگرییانە: پەنابردنی تاكەكان بۆ ناسنامەی نەتەوەیی لە كاتی هەستكردن بە مەترسییەكانی جیهانگیری لەسەر كار و كولتووریان.

٤. بەكارهێنانی سیاسی: سوودوەرگرتنی پارتە سیاسییەكان لە گوتاری نەتەوەیی بۆ كۆكردنەوەی پشتیوانیی جەماوەری.

لەلایەكی دیكەوە، ناسیۆنالیزم ڕووبەڕووی كۆمەڵێك تەحەددیی جیهانی دەبێتەوە، لەوانە پشتبەستنی قووڵی ئابووریی نێوان وڵاتان، پەرەسەندنی ڕۆڵی ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، فرەكولتووری بەهۆی لێشاوی كۆچبەرییەوە، هەروەها كێشە سنووربڕەكانی وەك گۆڕانی كەشوهەوا و قەیرانە تەندروستی و ئەمنییەكان كە بە تەنیا لە توانای هیچ دەوڵەتێكدا نییە چارەسەریان بكات.

لەم سۆنگەیەوە، زۆرێك لە توێژەران پێیانوایە پاشەڕۆژی ناسیۆنالیزم بەرەو نەمان ناچێت، بەڵكو بەرەو سەرلەنوێ داڕشتنەوە هەنگاو دەنێت. لەم پرۆسەیەدا، «ناسیۆنالیزمی مەدەنی» كە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون، دەستوور و بەها هاوبەشەكان دامەزراوە، دەبێتە جێگرەوەی «ناسیۆنالیزمی ئیتنی» (كە تەنیا جەخت لەسەر ڕەگەز و مێژووی هاوبەش دەكاتەوە و لە كۆمەڵگە فرەچەشنەكاندا ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبێتەوە.)

لە كۆتاییدا، ناسیۆنالیزمی هاوچەرخ دژبەری جیهانگیری نییە، بەڵكو هاوشانی دەژی، بە جۆرێك كە دەوڵەتان لە كاتی بەشداریكردنیان لە هاوكارییە نێودەوڵەتییەكاندا، هاوكات دەست بە ناسنامەی نەتەوەیی و سەروەریی سیاسیی خۆشیانەوە دەگرن.

لە یادەوەریی مێژوویی مەزڵوومییەتەوە بۆ بونیادی پڕۆژەیەكی دامەزراوەیی

لە ڕووی مێژووییەوە، یادەوەریی بەكۆمەڵی سیاسەتەكانی چەوساندنەوە وەك كۆڵەكەیەكی سەرەكی لە دروستبوونی بزووتنەوە نەتەوەییەكاندا، لەوانەش بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد، ڕۆڵێكی بونیادنەر دەگێڕێت، بە جۆرێك بێبەشبوون لە دەوڵەت و مومارەسەكردنی ئینكار و پەراوێزخستن لە وێستگە جیاوازەكانی مێژوودا، بوونەتە بەشێكی پێكهێنەر لە ناسنامەی نەتەوەیی. ئەم گێڕانەوە مێژووییە یارمەتیدەرە لە ڕێكخستنی ڕیزەكانی كۆمەڵگە لە دەوری ناسنامەیەكی یەكگرتوو، شەرعیەتدان بە داواكارییە سیاسییەكان، و كۆكردنەوەی تواناكان لە كاتی قەیراندا، بەڵام ئەم كۆڵەكانە بە تەنیا بەس نین بۆ داڕشتنی مۆدێلێكی سیاسیی بەردەوام.

ئەگەر نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت بیەوێت ڕێڕەوی خۆی بەرەو پڕۆژەیەكی سیاسیی درێژخایەن بگۆڕێت، پێویستییەكی بەپەلەی بەوە هەیە كە لە پرسیارە مێژووییەكەی «چیمان بەسەر هات؟»ـەوە بەرەو پرسیارە ڕێكاری و داهاتووییەكە هەنگاو بنێت: «چۆن دەمانەوێت فەرمانڕوایی خۆمان بكەین و كۆمەڵگەكەمان ڕێكبخەین؟» ئەم گۆڕانكارییە پێویستی بە پێشكەشكردنی وەڵامی ڕوون و چارەسەری كرداری هەیە بۆ پرسەكانی پەیوەست بە دامەزراوەكان، دەستوور، سەروەریی یاسا، ئابووری، گەشەپێدان، و مافی كەمینەكانی ناو خودی كۆمەڵگە، لەپاڵ ڕێكخستنی پەیوەندییەكان لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.

لەم ڕووەوە، توێژەران جیاوازی دەكەن لەنێوان «ناسیۆنالیزمی یادەوەری» كە چڕدەبێتەوە لەسەر ڕابردوو، و «ناسیۆنالیزمی مەدەنی، یان دامەزراوەیی» كە سەرنج دەخاتە سەر دامەزراندنی دامەزراوەی كارا و داڕشتنی داهاتوویەكی هاوبەش. بیری نەتەوەیی كوردی، بە هۆی دابەشبوونی بەسەر چەند دەوڵەتێكی جیاوازدا، ڕووبەڕووی تەحەدایەكی دووقات دەبێتەوە كە پەیوەستە بە جیاوازیی بارودۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتیی نێوان پارچەكانی كۆمەڵگەی كوردی، ئەمەش وایكردووە گرتنەبەری مۆدێلێكی سیاسیی یەكگرتوو زۆر ئاڵۆز بێت. لەسەر ئەم بنەمایە، مەزڵوومییەت بە تەنیا نابێتە بنەمایەك بۆ بنیادنانی حوكمڕانییەكی باش، چونكە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا، هاووڵاتیان هەڵسەنگاندن بۆ ئەزموونی سیاسی دەكەن، لەسەر بنەمای توانای بەرجەستەی لە دابینكردنی ئاسایش، بەدیهێنانی خۆشگوزەرانی و دادپەروەری، نەك تەنیا لەسەر بنەمای بارگرانیی مێژوویی و قوربانییەكانی ڕابردوو.

لەم سۆنگەیەوە، بەردەوامترین مۆدێلی سیاسی، ئەو مۆدێلەیە كە ددان بە ڕاستییە مێژووییەكان و ستەمەكاندا دەنێت، بێ ئەوەی تەنیا پێیان ڕازی بێت، وەك تاكە سەرچاوەی شەرعییەت، بەڵكو لەوە تێدەپەڕێت بۆ بنیادنانی دامەزراوەی وەڵامدەرەوە و شیاویی دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەسەڵات، و پێشكەشكردنی دیدگایەكی داهاتوویی كە مافی هەمووان مسۆگەر بكات، لەوانەش پێكهاتە غەیرە كوردەكان، ئەگەر پڕۆژەكە ئامانجی بەڕێوەبردنی هەرێمێكی فرەنەتەوە بێت. بەواتایەكی دی، ڕووداوە مێژووییە دڵتەزێنەكان لەوانەیە خاڵی دەستپێك بن بۆ لەدایكبوونی هەستی نەتەوەیی، بەڵام بە دەگمەن بە تەنیا بەس دەبن بۆ بنیادنانی دەوڵەت، یان ئەندازیاریكردنی سیستەمێكی سیاسیی سەركەوتوو لەسەر مەودای درێژ، چونكە شەرعییەتی بەردەوام لە كۆتاییدا لە كوالێتیی ئەدای دامەزراوەیی و باشتركردنی وردەكارییەكانی ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانەوە سەرچاوە دەگرێت، هاوتەریب لەگەڵ پاراستنی ناسنامە و یادەوەریی هاوبەشدا.

لەلایەكی دیكەوە، بیركردنەوەی هاوپشتی و سۆسیالیستی لەسەر بنەماگەلێكی پێكهاتەیی وەستاوە كە بریتین لە هاوكاریی نێوان كۆمەڵگەكان، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، هاوكاریی ئابووری، و كەمكردنەوەی ململانێكان. ئەگەر پەیوەندییەكانی نێوان چوار پارچەكەی كوردستان لەسەر ئەم بنەمایانە دابمەزرانایە، دەبووە هۆی بەدیهێنانی گەشەپێدانی ئابووری و ئاوەدانیی تەواوكار وەك جێگرەوەیەك بۆ ململانێی حزبی، و هاوكار دەبوو لە پەرەپێدانی پڕۆژەی هاوبەش لە بوارەكانی پەروەردە، ڕۆشنبیری، هونەر، و چارەسەركردنی ناكۆكییەكان لە ڕێگەی گفتوگۆوە، لەپاڵ دابەشكردنێكی دادپەروەرانەی سامان و بەهێزكردنی هاوكاری لە دۆسیە نەتەوەییە هاوبەشەكاندا.

بەڵام ئەم نزیكبوونەوەیە لە واقیعدا تووشی تەحەددای جیوپۆلیتیكی دەبێتەوە كە لە چوار ئاستدا كورت دەبنەوە: جیاوازیی سیستەمە سیاسی و یاساییەكان، جیاوازیی ئایدیۆلۆژیا و دیدگا فكرییەكانی كورد، گوشارە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان، و لەپێشینەیی بەرژەوەندییە خۆجێییەكان. لێرەوە، هاوكاریی نەرم كە ڕێز لە تایبەتمەندیی هەر پارچەیەك بگرێت و پشتگیری لە هاوبەشیی ئابووری و زانستی بكات، دەبێتە واقعبینانەترین مۆدێلی هەماهەنگی لە ناو جیهانێكی خێرا گۆڕاو.

وەرچەرخانە جیۆپۆلیتیكییەكان و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی گریمانەی كوردی

لەم چوارچێوە جیۆپۆلیتیكییە نوێیەدا، دەستەیەك لە بیرمەندان و تیۆریستە سیاسییەكان پێیانوایە كە مۆدێلی هاوپشتی و نامەركەزیی پێشكەوتوو لەگەڵ جیهانێكی نوێدا دەگونجێت، كە تێیدا چیتر دەوڵەت-نەتەوەی تەقلیدی كاراكتەری پاوانخواز و تاقانەی گۆڕەپانەكە نییە، بەڵكو دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، تۆڕە ئابوورییە جیهانییەكان و كارگێڕییە خۆجێیەكان لە دەسەڵاتەكانیدا بە شێوەیەكی فراوان هاوبەشن. لە بەرانبەردا، گرووپێكی دیكە پێیانوایە كە مافی چارەی خۆنووسین، یان سەربەخۆیی مەرج نییە دژایەتییەكی بنەڕەتی لەگەڵ گرتنەبەری سیاسەتێكی سۆسیالیستیی دادپەروەرانەدا هەبێت، چونكە سەربەخۆیی نەتەوەیی پەیوەستە بە سەرچاوەی سەروەریی سیاسییەوە، لە كاتێكدا سۆسیالیزم تەنیا گرنگی بە شێوازی ڕێكخستنی ناوخۆیی ئابووری و سیستەمی كۆمەڵگە دەدات، بەمەش ئەمانە دوو بابەتی تەواو لێك جیاوازن.

لە ڕوانگەی گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكانی ئێستاوە، وا دەردەكەوێت كە بزووتنەوەی سیاسیی كوردی پێویستییەكی مێژوویی بە پەرەپێدانی چەمكە سیاسییەكانی هەیە بۆ پێشكەشكردنی گوتارێكی نوێ و هاوچەرخ. ئەم گۆڕانكارییە گەورەیە پێویستی بە گواستنەوەیەكی ڕیشەیی و گرنگ هەیە لە جەختكردنەوەی كلاسیكی و ڕەها لەسەر سنوور و جوگرافیای فرمانڕوایی، بەرەو پێدانی لەپێشینەیی و گرنگیی تەواو بە پرۆسەی بونیادنانی دامەزراوە نیشتمانییەكان، چەسپاندنی سەروەریی یاسای ڕاستەقینە، قووڵكردنەوەی هاوپشتیی كۆمەڵایەتی، و فراوانكردنی گوتارەكە بە جۆرێك كە ڕەهەندەكانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی بەشداریكردن لەگەڵ ڕەهەندی نەتەوەییدا بگرێتەوە، لەپاڵ چنینی پەیوەندیی نەرمی هاوكاریی بەردەوام لەگەڵ ژینگەی دەرەكی و دراوسێكاندا.

كەواتە، ئاستەنگە سەرەكییەكە تەنیا لە گۆڕینی سەقفی داواكارییە مێژووییەكانی سەربەخۆیی بە تێزێكی هاوپشتیی نوێدا كورت نابێتەوە، بەڵكو لە گەڕان بە دوای پڕۆژەیەكی سیاسیی نیشتمانیدا دەبینرێتەوە كە توانای دابینكردنی ئازادی، ئاسایش و خۆشگوزەرانی ڕاستەقینەی لە ژینگەیەكی نێودەوڵەتیی ئاڵۆزدا هەبێت، ئەمانەش وەڵامگەلێكن كە بژاردەكانی وەك سەربەخۆیی، فیدڕاڵی، كۆنفیدڕاڵی، یان خۆبەڕێوەبەریی دیموكراتی دەگرنەوە. لە ڕوانگەیەكی ئەكادیمییەوە، تەحەددای بنەڕەتی نەتەوەی كورد نە لە دەستبەرداربوونە لە خواستە مێژووییەكان و نە لە چەقینە لەسەریان، بەڵكو لە داڕشتنی گۆشەنیگایەكدایە كە هاوسەنگی لە نێوان مافە نەتەوەییەكان، بنیادنانی دیموكراتی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتیدا دروست بكات، هاوكات لەگەڵ پاراستنی ئەو نەرمییەی پێویستە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ سیستمێكی نێودەوڵەتیی فرەجەمسەر، بێ پێشینەدان بە مۆدێلێكی سیاسیی یەكلاكەرەوە وەك تاقە چارەسەری بێ بەدیل بۆ چارەسەركردنی سەرجەم كێشە و قەیرانە ناوخۆییەكان.

فرەیی ئایدیۆلۆژی و پێناسەكردنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی

جیاوازییە فیكری و ئایدیۆلۆژییەكانی نێوان پارتە كوردییەكان تەنیا لە سنووری تاكتیكی مەیدانیدا نەوەستانەوە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆیان لەسەر داڕشتنی چەمكی «نەتەوەیی» هەبووە، دەكرێت ئەمەش لە ڕێگەی چوار مۆدێلی سەرەكییەوە بخوێندرێتەوە:

یەكەم، مۆدێلی كلاسیكی كە دەوڵەت-نەتەوەی سەربەخۆ وەك ئامانجی كۆتایی دەبینێت. دووەم، مۆدێلی فیدڕاڵی كە ئامانجی پاراستنی ناسنامەیە لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی هەمیشەییدا. سێیەم، مۆدێلی دیموكراتی كە بنەمای لەسەر نەتەوەی دیموكراتی و تێپەڕاندنی سنوورە تەقلیدییەكانە. چوارەم، مۆدێلی كۆمەڵایەتی كە پەیوەندییەكی پێكەوەبەستراو لە نێوان ڕزگاریی نەتەوەیی و دادپەروەرییدا دروست دەكات.

لەم سۆنگەیەوە، ناسیۆنالیزمی كوردی ڕەهەندە تاكلایەنەكەی خۆی لەدەستداوە، لە كاتێكدا ڕەوتێك دەیبەستێتەوە بە سەربەخۆییەوە، ڕەوتێكی دی لە چوارچێوەی فیدڕاڵی، خۆبەڕێوەبەری، یان هاوكاریی ئابووریی سنووربڕدا پێناسەی دەكات، ئەمەش دەریدەخات كە ناكۆكییەكان لە ئامرازەكانی خەباتەوە بۆ پێناسە و جەوهەری خودی پڕۆژە نەتەوەییەكە گۆڕاون.

لە ڕوانگەی زانستی سیاسییەوە، بیری نەتەوەیی كورد لە پێناسەی تاكلایەنەی سەدەی بیستەمەوە بەرەو فرەیی لێكدانەوەیی لە سەدەی بیست و یەكەمدا ڕۆیشتووە. ئەم وەرچەرخانە بەهۆی جیاوازیی ئەزموونە سیاسییەكان لە عێراق، توركیا، ئێران و سووریا، لەگەڵ پەرەسەندنی فیكریی دوای جەنگی سارد و پاشەكشەی مۆدێلی «دەوڵەت-نەتەوە» لای بەشێك لە ڕەوتەكان هاتووەتە ئاراوە. ئەم جووڵە چەمكییە لە نێوان هێنانەكایەی سەروەریی دەوڵەتی، یان بەدەستهێنانی دەستكەوتی دیموكراتی، زەمینەیەكی گونجاو بۆ توێژینەوەی بەراوردكاری لەسەر كاریگەریی گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكان لەسەر گەشەكردنی چەمكەكە و دەركەوتەكانی دەڕەخسێنێت.

• پارتە ئیسلامییە كوردییەكان:

دیالەكتیكی ئینتیمای ئومەمی و تایبەتمەندیی نەتەوەیی

پارتە ئیسلامییە كوردییەكان لە چوارچێوەی بەریەككەوتنی ئایدیۆلۆژیدا، هەوڵ دەدەن هاوسەنگییەك لە نێوان دوو ناسنامەی كێشەكەدا دروست بكەن: پابەندبوون بە ئوممەتی گشتگیری ئیسلامی لەلایەك، و ناسنامەی نەتەوەیی و تایبەتمەندی كوردی لەلایەكی دیكەوە. سەرەڕای نەبوونی هەڵوێستێكی یەكگرتوو لە نێوان ئەم هێزانەدا، دەكرێت ئاراستە فیكرییەكانیان بەسەر سێ تەوەرەی سەرەكیدا دابەش بكرێت:

یەكەم: ناوەندیبوونی ئوممەتی ئیسلامی: ئەم هێزانە لەو بنەمایەوە دەست پێدەكەن كە موسڵمانان یەك ئوممەتی سنووربڕ پێكدەهێنن. لای ئەوان ناسیۆنالیزم بەهایەكی ڕەها نییە، بەڵام هاوكات ددانیش بە بوونی كورد و مافە كولتووری و سیاسییەكانیدا دەنێن، تا ئەو شوێنەی لەگەڵ بنەما نەگۆڕ و بنەڕەتییەكانی ئیسلامدا یەكگرتوو بێت.

دووەم: هەڵوێست بەرانبەر ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی (ناسیۆنالیزم): لێرەدا، ڕەوتە توندڕەوەكان، ناسیۆنالیزم بە تەواوی ڕەت دەكەنەوە بەو پێیەی دژایەتی و ململانێی نێوان گەلانی ناوچەكە قووڵ دەكاتەوە، لە كاتێكدا ڕەوتە مامناوەندەكان ناسنامەی نەتەوەیی و تایبەتیی كورد وەك ئامرازێك بۆ ڕەتكردنەوەی ستەم و چەسپاندنی دادپەروەری قبووڵ دەكەن.

سێیەم: هەڵوێست بەرانبەر دەوڵەتی سەربەخۆ: ئەم ئامانجە وەك پرەنسیپێكی پابەندكار لە ئەدەبیاتی هەموو پارتەكاندا دەرناكەوێت، بەشێكیان داوای مافی دەستووری و فیدڕاڵی دەكەن، لە كاتێكدا بەشێكی دیكە دژایەتی سەربەخۆیی ناكەن، بە مەرجی بەدەستهێنان و دەستەبەركردنی سەقامگیری و بەرژەوەندیی گشتی، لایەنێكی سێیەمیش خۆی لە تەوەری سەرەكیی كارنامەكەی بەدوور دەگرێت.

كێشە و ئاڵۆزییە فیكرییەكە لە جیاوازیی واتای چەمكی «ئوممەت» وەك كۆمەڵگەی بڕواداران لە فكری ئیسلامیدا، لە بەرانبەر چەمكی «نەتەوە» لەسەر بنەمای مێژوو، زمان و جوگرافیا لە فكری نەتەوەییدا چڕ دەبێتەوە. ئەم پارتانە دەیانەوێت سازانێك دروست بكەن كە تێیدا ئایین لە سەرووی هەمووانەوە بێت، لەگەڵ ناسینی ناسنامەی كوردی وەك تایبەتمەندییەكی كولتووریی ڕەوا. لە دوای ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردووەوە، ئەم پارتانە بەرەو واقیعبینیی سیاسی و بەشداریی پەرلەمانی و حكوومی هەنگاویان ناوە بۆ پاراستنی ناسنامەی كوردی لە چوارچێوەیەكی ئیسلامیدا، ئەمەش جیاكەرەوەی سەرەكیی ئەوانە لە ڕەوتە عەلمانی و چەپەكان، سەرەڕای هاوهەڵوێستییان لە هەندێك پرسی مافخوازییاندا.

• چەپ و سۆسیال دیموكراتی:

هاوتەریببوونی نێوان دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و ڕزگاریی نەتەوەیی

پارتە چەپ و سۆسیال دیموكراتە كوردییەكان لە بەستنەوەی فكریی نێوان هەردوو پرسی «دادپەروەریی كۆمەڵایەتی» و «ڕزگاریی نەتەوەیی»دا هەنگاوی گرنگیان ناوە، بەڵام لە داڕشتنی دیدگایەكی یەكگرتوو بۆ تەواوی بزووتنەوەی كوردی سەركەوتوو نەبوون. ڕەهەندەكانی ئەم دۆخە لە چەند تەوەرێكی بنەڕەتیدا كورت دەكرێنەوە:

یەكەم: بەستنەوەی تیۆری پرۆسەی ڕزگاریی نەتەوەیی بە دیموكراسی، مافی چینە كاركەرەكان و یەكسانیی جێندەری، كە پرسی كوردی لە چوارچێوەیەكی نەتەوەیی تەسكەوە بەرەو ئاسۆیەكی مرۆیی بەرفراوانتر گواستەوە.

دووەم: نەبوونی مەرجەعێكی فكریی هاوبەش و دابەشبوونی ئاراستەكان بەسەر ماركسیزمی كلاسیك، سۆسیال دیموكراسیی مۆدێلی ئەورووپی و مۆدێلە نامەركەزییەكانی دیكەدا، كە ڕێگر بوو لە دروستبوونی یەكدەستیی تیۆری.

سێیەم: پێشخستنی پێداویستییەكانی خەباتی چەكداری و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی بەسەر پرسەكانی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی و پەرەپێدانی دیموكراسیدا.

چوارەم: ئالنگارییەكانی پیادەكردنی دەسەڵاتی حوكمڕانی و دەركەوتنی دیاردەی نەرێنی وەك خزمخزمێنە و لاوازیی كاركردنی دامەزراوەیی، كە بۆشاییەكی قووڵی لە نێوان تیۆری و كرداردا دروست كرد. بەمەش پرسیارە جەوهەرییەكە بە بێ وەڵام مایەوە: ئایا ڕزگاریی نەتەوەیی مەرجی یەكەمی دادپەروەرییە، یان دیموكراسی بنەمای ڕزگاربوونی نەتەوەییە؟

لەلایەكی دیكەوە، پەرتەوازەیی سیاسی و نەبوونی ستراتیژێكی نیشتمانی، بە شێوەیەكی بەرچاو توانای دانوستاندنی كوردی لە چەندین ئاستدا لاواز كردووە:

لەسەر ئاستی ناوخۆیی و فیدڕاڵیدا، نەبوونی یەكدەنگی بووەتە هۆی ئەوەی بەغدا بتوانێت بە شێوازی تاكلایەنە لەگەڵ لایەنە كوردییەكاندا دانوستان بكات، ئەمەش توانای بەدەستهێنانی شایستە دەستوورییەكان، بوودجە، نەوت و پرسی ماددەی ١٤٠ی لاواز كردووە. لەسەر ئاستی ناوچەییش، دەوڵەتانی دراوسێ ئەم ناكۆكییانەیان بۆ دروستكردنی هاوسەنگیی هەژموونی و بەئەمنیكردنی پرسی كورد بەكار هێناوە. لە ڕووی نێودەوڵەتیشەوە، متمانەی دەرەكی بە تواناكانی ئەم بزووتنەوەیە پاشەكشەی كردووە، چونكە هاوبەشانی نێودەوڵەتی و وەبەرهێنەران هەمیشە كاركردن لە ژینگەیەكی یەكگرتوو و سەقامگیردا پێش لایەنگرییە حزبییەكان دەخەن.

سەرەڕای ئەمانەش، دەرئەنجامەكانی دانوستان تەنیا بەم گۆڕاوە ناوخۆییانەوە بەستراو نین، چونكە هەمیشە لەژێر كاریگەریی هاوسەنگیی هێز و گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكاندا دەمێننەوە. لێرەوە جیاوازیی نێوان «فرەیی سیاسی» وەك مۆدێلێكی دیموكراتی، لەگەڵ «ستراتیژی نیشتمانیی هاوبەش» دەردەكەوێت، بەو مانایەی دەكرێت كێبڕكێی حزبی لەسەر ئاستی خزمەتگوزاری ناوخۆیی بێت، بەڵام لەسەر هێڵە گشتییەكانی دانوستان و بەرژەوەندییە باڵاكان، یەكدەنگییەكی ستراتیژی هەبێت بۆ پاراستنی پێگەی كورد لە هاوكێشە ناوچەییەكاندا.

قەیرانی دەستووری و لێكەوتەكانی پەككەوتنی دامەزراوەیی لەسەر شەرعییەتی سیاسی

لە دیدگای یاسای دەستووری و زانستە سیاسییەكاندا، ڕاوەستاندنی كارەكانی پەرلەمان و دواكەوتنی درێژخایەنی پێكهێنانی حكومەت، لێكەوتەی قووڵ لەسەر ڕەوتی ژیانی دەستووری و شەرعییەتی سیاسیی سیستمی حوكمڕانی جێدەهێڵێت؛ دەكرێت ئەم كارلێكانە لە سێ ڕێڕەوەوە شیكار بكرێن:

یەكەم: پرۆسەی دەستووری و ئەركی یاسادانان: پەرلەمان سەكۆی ڕاستەقینەی شەرعییەتی دیموكراسییە كە ئەركی دەركردنی یاساكان، چاودێریكردنی جێبەجێكردن، پێدانی متمانە و نوێنەرایەتیكردنی سەروەریی گەل ڕادەپەڕێنێت. سستبوونی ئەم دەزگایە، یان دواكەوتنی پێكهێنانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، دەبێتە هۆی نەبوونی چاودێریی كارا، پەككەوتنی چاكسازییە پێكهاتەییەكان و دابەزینی ئاستی متمانەی هاووڵاتیان بە تەواوی دامەزراوەكانی سیستمی ئەو حوكمڕانییە.

دووەم: شەرعییەتی یاسایی و كارایی كاركردن: بیرمەندانی سیاسی، جیاوازی لە نێوان «شەرعییەتی ڕێكاری» كە پشت بە جێبەجێكردنی بنەما دەستوورییەكان دەبەستێت، و «شەرعییەتی كارایی» دەكەن كە پەیوەستە بە بەڕێوەبردنی گونجاوی قەیرانەكان و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان بە جەماوەر. لەگەڵ درێژەكێشانی بۆشایی دەستووری، پایەكانی شەرعییەتی یاسایی لەرزۆك دەبن و توانای كارایی سیستمەكەش بەهۆی پەككەوتنی بەرژەوەندییەكانی خەڵك و دواكەوتنی پەسەندكردنی بوودجە و پڕۆژە گەشەپێدەرەكان بەرەو لاوازیی سەخت دەچێت.

سێیەم: پێگەی دەرەكی و پەیوەندییەكانی هاوبەشی نێودەوڵەتی: هاوبەشەكان و ڕێكخراوە جیهانییەكان سیستمی سیاسی لەسەر بنەمای بەهێزیی دامەزراوەكان و پابەندبوونیان بە ماوە یاساییەكان هەڵدەسەنگێنن، كەواتە بەردەوامبوونی پەككەوتن، پێگەی دانوستاندنی هەرێم لاواز دەكات و دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی ڕاكێشانی وەبەرهێنان و داڕمانی متمانەی سەرجەم لایەنە بەخشەرە دەرەكییەكان.

هاوكات، پێویستە جیاوازی لە نێوان دواكەوتنی ڕێكاری كاتی بە هۆی گفتوگۆ سیاسییەكانی ناو سیستمی پەرلەمانیدا بكرێت، كە ڕەنگە مانگانێكی زۆر بخایەنێت بەبێ لێدانی زیان لە شەرعییەتی دەستووریی قەوارەكە، لەگەڵ قەیرانە پێكهاتەییە قووڵەكاندا كە لە دەستوور دەردەچن و دەبنە هۆی پەككەوتنی هەمیشەیی حوكمڕانی، چونكە قەبارەی لێكەوتەكان بەستراوەتەوە بە ڕادەی پابەندیی هێزە ململانێكارەكان بە میكانیزمە یاسایی و ماوە دەستوورییەكانەوە كە دیاریكراون بۆ تێپەڕاندنی سەرجەم قەیرانە نەرێنییە ناوخۆییەكان.

لەم بازنەیەدا، درێژەكێشانی چەقبەستوویی سیاسی و سستبوونی پێكهێنانی حكومەتی هەرێم بەهۆی كێبڕكێی لایەنەكانەوە، دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی بۆشایی متمانە لە نێوان هاووڵاتیان و چینە فەرمانڕەواكەدا، بە جۆرێك جەماوەر وای دەبینێت، بەرژەوەندیی حزب لە پێش ویستی گشتییە، ئەمەش لە داهاتوودا لە ڕێگەی بایكۆتكردنی دەنگدان و پاشەكشە لە چالاكیی سیاسی بە هۆی هەستی بێهودەیی تەواوی تاكەكان بە بەشداریكردنیان لە دروستكردنی هەر جۆرە گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینەدا بە ڕوونی ڕەنگ دەداتەوە.

ئەگەرچی كاڵبوونەوەی متمانە ڕەنگە لە ژینگە جەمسەرگیرەكاندا گشتگیر نەبێت، بەو پێیەی هەڵسەنگاندنی جەماوەر بەپێی سۆزی حزبی دەگۆڕێت، بەڵام هاوێشتنی بەرپرسیارێتی پەككەوتنەكە بۆ سەر لایەنێك پێویستی بە پێوەری ورد و داتای ڕوون هەیە، چونكە قەیرانە فرەڕەهەندەكان بەرهەمی كارلێكی چەندین لایەن و هەڵوێستی جیاوازن، بەڵام دەرئەنجامە نەگۆڕەكە ئەوەیە بەردەوامیی بۆشایی دەستووری، دەبێتە هۆی داخورانی شەرعییەتی گشتیی دەسەڵات و پاشەكشەی متمانەی تاكەكانی ئەم كۆمەڵگەیە بە تەواوی بنیاد و دامەزراوە نیشتمانییە باڵاكانی سیستمە سیاسییەكە.