موراد شەم، یەكێكە لە سیاسییە دیارەكانی باكووری كوردستان و كادرێكی باڵای پارتیی یەكسانی و دیموكراسیی گەلان «دەم پارتی»یە، كە لە پەرلەماندا خاوەن فراكسیۆنن. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بەم شێوەیە تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

سڵاو و ڕێزم قبووڵ بكەن. من ئەم هەلە بە دەرفەتێكی زێڕین و پیرۆز دەبینم كە بتوانین بەم شێوەیە گۆڕینەوەی فكری و تێڕوانین بكەین. بە ڕاستی لەم سەردەمەی كە تێیدا تێدەپەڕین، پێویستیی میللەتی كورد بەم جۆرە گەنگەشانە گەلێك گەورەیە. سوپاستان دەكەم كە ئەم بوارەتان ڕەخساندووە تاوەكو لەسەر پاشەڕۆژ و ناسنامەی خۆمان بدوێین.

لەنێوان ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیادا پەیوەندییەكی قووڵ و ئۆرگانیك هەیە، ئەگەر كەسێك خاوەن ئایدیۆلۆژیا و فكرێكی بەهێز نەبێت، ناتوانێت بە ڕاستی بەرگری لە ناسیۆنالیزم و دۆزی نەتەوەكەی بكات. ناسیۆنالیزم تەنیا هەست نییە، بەڵكو فكر و ستراتیژییە. كاتێك خاكی كوردستان بە ناحەقی دابەش كرا، تەنیا سنوورەكان نەكێشران، بەڵكو لایەنی كولتووری، زمان، فكر و تەنانەت باوەڕی ئێمەشی تووشی پارچەبوون كرد. ئەمە وای كرد كە هەر بەشێكی ئێمە بە ڕەنگێكی جیاواز لەوەی دیكە بیر بكاتەوە و هەست بە غەریبی بكات.

هەروەك لە مێژوودا هاتووە، میر بەدرخان پاشا، كاتێك لە شام بوو، وەسیەتێكی زۆر گرنگی بۆ منداڵەكانی و بۆ هەموو كوردان لە دوای خۆی جێهێشت. ئەو دەیگوت: «زمانی خۆتان ون مەكەن، چونكە هەر كەسێك زمانی خۆی ون كرد، بێگومان نەتەوەكەی خۆیشی ون دەكات.» ئەم گوتەیە هەتا ئەمڕۆش بنەمای مان و نەمانمانە. لەم ساڵانەی ڕابردوودا، هەموو هەوڵێك درا تاوەكو كورد لە زمان و كولتووری خۆی دوور بخرێتەوە، بۆ ئەوەی هێزە فكرییەكەیان پارچە بكەن.

ئەمڕۆ نەیارەكانمان لە بواری دیپلۆماسی و سیاسەتدا هەوڵ دەدەن وەك نەتەوەیەكی بێدەنگ و بێخودان نیشانمان بدەن، بۆیە ئەركی نەتەوەیی ئێمە ئەوەیە كە ئیتر بێدەنگ نەبین. ئێمە قوربانیی گەورەمان داوە، فەرمانمان بەسەردا هاتووە و ئەنفال و جینۆساید دژی ئێمە كراوە. ئێمە ناچارین هێزی ناسیۆنالیزمی خۆمان بە هێزی دیپلۆماسی گرێ بدەین، تاوەكو جیهان گوێ لە ئازارەكانمان بگرێت. ناسیۆنالیزم دەبێت ببێتە پاڵنەرێك كە ئێمە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەنگمان بەرز بكەینەوە و نەهڵێین چیتر مافمان بخورێت. ئەو كەسانەی ساڵانێكە لە بەرانبەر دۆزی كورددا لاڵ و كەڕ و كوێر بوون، دەبێت بە هێزی فكر و ئیرادەی ئێمە هۆشیار ببنەوە. چونكە هەبوونی ئێمە بە هێزی زمان، كولتوور و یەكڕیزیی ئێمەوە بەستراوەتەوە.

مەخابن بۆ ئەو مێژووەی كە وەك كوردێكی برای یەكتر، نەمانتوانیوە بە دڵێكی پاك و بە ڕوانینێكی نەتەوەیی پێكەوە ڕیزەكانی خۆمان یەك بخەین. ئەگەر ئێمە لەو كاتەدا ئەم یەكگرتنەمان پێكهێنابا، بێگومان ئەمڕۆ لەم ئاستە نزم و پارچەپارچەبووەدا نەدەبووین. ئەوەی ڕۆیشتووە ڕۆیشتووە، چ حزبیاتی بووبێت، چ ناكۆكیی ئایینی، یان هەر شتێكی دیكە كە بووبێتە هۆی ئەم دابەشبوونە، بەڵام ئەوەی جێی دڵگرانییە ئەوەیە كە وەك نەتەوە نەمانتوانیوە خۆمان لە بەرانبەر ئەم گۆڕانكارییانە ڕابگرین. دوژمن بە ئەنقەست ئەم میللەتەی كردە چوار پارچە، چونكە بە باشی دەیزانی تاوەكو نەبێتە خاوەن قەوارەیەكی نەتەوەیی یەكگرتوو، كەس لە جیهاندا مافەكانت پێنادات. ئەمە ئازارێكی گرانە لە جەستەی ئێمەدا و پێویستی بە ڕەخنەگرتنێكی ڕاستگۆیانە هەیە، ئەگەر بە ڕاستی بمانەوێت پاشەڕۆژی ئەم گەلە گەش بكەین.

ئەم گەلەی ئێمە بە درێژایی مێژوو تووشی زۆر فەرمان و كۆمكوژی بووە. بەڵام فەرمان تەنیا كوشتنی مرۆڤەكان نییە، فەرمانی هەرە گەورە و مەترسیدار ئەوەیە كە زمانی نەتەوەیەك لێی قەدەغە بكەیت و جێ و ڕێی لێ زەوت بكەیت. گەورەترین پیلان دژی ئێمە ئەوەیە كە لەسەر بنەمای ئایین و عەشایەری فیتنە و فەسادی بخەنە نێوان برایانەوە. یەكێك بكەنە موسڵمان، ئەوی دیكە مەسیحی و ئەوی دیكە ئێزدی، و پاشان ئەم جیاوازییانە دژی یەكتر بەكاربهێنن. ئەم شتانە هەمووی بۆ ئەوە بوون كە ئێمە چ جارێك وەك نەتەوەیەك هەست بە یەكبوونی خۆمان نەكەین و هەمیشە سەرقاڵی كێشە ناوخۆییەكان بین.

ئەو شتەی كە ئەمڕۆ بۆ ئێمە لە هەموو شتێك پێویستترە، بوونی ئایدیۆلۆژیایەكی نەتەوەیی بەهێزە كە هەموو چین و توێژەكانمان لە خۆی بگرێت. دەبێت ناسیۆنالیزم و ناسنامەی ئێمە وەك هەویرێك پێكەوە بشێلدرێن تاوەكو قەوارەیەكی بەهێز دروست ببێت. سەردەمی حزبیاتی و بەرژەوەندیی تەنگی سیاسی تێپەڕیوە. مەخابن، هەندێك جار سیاسییەكانمان بۆ ئەوەی كەمێكی دیكە لەسەر تەختی دەسەڵات بمێننەوە، بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانیان كردووەتە قوربانیی بەرژەوەندییە تایبەتەكانی خۆیان. بەڵام گەل لەمە تێگەیشتووە. گەل دەزانێت ئازاری هەڵەبجە و ئازاری ئامەد یەك ئازارن. ئازاری كۆبانی و ئازاری مەهاباد هیچ جیاوازییەكیان نییە. گەل هەست بەمە دەكات، بەڵام پێویستی بە سەركردایەتییەك هەیە كە ئەم هەستە بكاتە كردەوە.

ئەورووپاش لەناو خۆیدا تووشی زۆر شەڕ و ئاڵۆزی ببوو، بەڵام هەتا نەبوونە خاوەن ناسنامەیەكی نەتەوەیی و دەوڵەتی نەتەوەیی، كەس ڕێزی لە مافەكانیان نەگرت. ئەمڕۆ ئێمە لە ڕۆژئاوای كوردستان دەبینین بارودۆخ چەند ئاڵۆزە. دەبێت بە باشی بزانین لە سیستەمی سەرمایەداری و بەرژەوەندییە جیهانییەكاندا، دەوڵەتە زلهێزەكان هەر كاتێك بەرژەوەندییان لە شوێنێك بێت، لەوێ دەبن. ئەمڕۆ ڕژێمی سووریا و سیاسییەكانی لە هەوڵی ئەوەدان جارێكی دیكە حوكمی خۆیان بسەپێننەوە. بۆیە، پێویستە دیپلۆماسی و سیاسەتی ئێمە بە وردی لەسەر ئەم گۆڕانكارییانە كار بكات، چونكە بەم شێوە كلاسیكییە ناگەینە هیچ ئەنجامێك.

ڕێگەی ڕزگاربوونی ئێمە تەنیا بە داڕشتنی ستراتیژێكی نەتەوەیی نوێ دەبێت. میللەتی كورد خاوەن ئایدیۆلۆژیایەكی بەهێزە، ئەگەر وا نەبوایە، نەیدەتوانی لە بەرانبەر ئەم هەموو فەرمانی قڕكردن و نەهامەتییانەدا خۆڕاگری بكات. زمان و كولتوور كۆڵەكەكانی ئەم خۆڕاگرییەن. ئەگەر ئێمە زمانمان لەبیر بكردایە، یان كولتوور و هونەری ئێمە وەك گۆرانییەكانی تەحسین تەها و شاگر و زێلان و ئەوانی دیكە نەبوایە، ناسنامەكەشمان ون دەبوو. ئەمانە لایەنی مەعنەوی ئەو ئایدیۆلۆژیایەن كە ئێمەی وەك گەل پاراستووە. پاراستنی زمان و هەڵپەڕكێ و كولتوور، كەمتر نییە لە خەباتی سیاسی، چونكە دوژمن لە زمانی ئێمە دەترسێت.

پێویستە لە هەموو جیهان و لە هەر شوێنێك كوردی لێ بێت، ئەم ئایدیۆلۆژیا نەتەوەییە بخەینە بەر باس. لە «سایكس پیكۆ»وە بگرە تا «لۆزان»، هەموو ڕێككەوتنەكان دژی ئێمە بوون، بەڵام كورد چ جارێك دەستی لە بوون و ماغنەوەی خۆی هەڵنەگرتووە. هەر وەك چۆن عەبدولڕەحمان پاشای بابان لەم ناوچەیەدا هەوڵی دامەزراندنی قەوارەیەكی سەربەخۆی دەدا، ئەمڕۆش دەرفەت لەبەردەمماندا هەیە. كێشە ئەوە نییە كورد نازانێت چی بكات، بەڵكو كێشە لەسەری هەندێك سیاسەتمەداردایە كە نایانەوێت بەرژەوەندییە گشتییەكان بخەنە پێش بەرژەوەندییە حزبییەكان.

دوژمن بە هەموو توانایەوە كار دەكات تاوەكو ئێمە بێ زمان و بێ مەكتەب بهێڵێتەوە، چونكە دەزانێت برایەتیی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای بوونی مافی یەكسان دروست دەبێت. لەم دوو ساڵەی دوایی، هەستێكی نەتەوەیی باش لە لای گەنجەكانمان پەیدا بووە و پێشكەوتنێكی باش لە لایەنی هۆشیاریی نەتەوەییدا هەیە. بەڵام ئەمە تەنیا بەس نییە، پێویستە كارێكی بەردەوام و ڕێكخراوی لەسەر بكرێت. پێویستە شەو و ڕۆژمان سەر یەك بخەین، تا ئەم هەستە ببێتە پڕۆژەیەكی سیاسیی گشتگیر كە هیچ پارچەیەك و هیچ ئایین و مەزهەبێك پشتگوێ نەخات. تەنیا بەم ڕێگەیە دەتوانین مافەكانمان بەدەست بهێنین و وەك میللەتێكی خاوەن شكۆ لە نێوان گەلانی جیهاندا بژین.

ئەگەر ئێمە سەیری ڕەوشی هەموو پارچەكانی كوردستان بكەین، دەبینین كە لە قۆناغێكی هەستیاردا تێدەپەڕین. باشووری كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسی، شوێنێكی پیرۆزە و ئەركی هەر كوردێكە ڕێزی لێ بگرێت. لەم سەردەمەدا، ئەگەر ئێمە خاوەن سیاسەتێكی ژیرانە و ئایدیۆلۆژیای ڕاست نەبین، باجێكی گران دەدەین. ئێمە لە نێوان نەتەوەكانی فارس، عەرەب و توركدا دەژین، هیچ دوژمنایەتییەكمان لەگەڵ ئەوان وەك گەل نییە، بەڵام هەر لایەنێك دژی بوون، كولتوور و ناسنامەی ئێمە بێت، دەبێت بە هێزەوە بەرسینگی بگرین.

كوردانی ئەمڕۆ خاوەن پێگەن و پشتگوێ ناخرێن، بەڵام ئەوەی لە هەمووی گرنگترە بۆ پاراستنی ئەم بوونە، «یەكگرتنە». وەك مامۆستا جگەرخوێن دەڵێت: «ئەگەر ئێمە نەبینە یەك، دەچین یەك بە یەك». كەواتە، یەكڕیزی تەنیا هەڵبژاردنێك نییە، بەڵكو تاكە ڕێگەی مانەوە و سەركەوتنی ئێمەیە بەرانبەر هەموو ئاستەنگەكان.