لوقمان عەزیز، پارێزەرە و هەروەها بەرپرسی ڕاگەیاندنی مەڵبەندی هەولێری كۆمەڵی دادگەریی كوردستانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژ. پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە لە ڕوانگەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە دید و سەرنج و بۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَمَنْ وَالَاهُ..

لە سەرەتادا دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ كراوەیە، كە لامان شتێكی بەرهەمدار و سوودمەندە بۆ ئەوەی بیروبۆچوونەكانمان ئاڵوگۆڕ بكەین، لەسەر ئەم پرسە چارەنووسسازانە.

بێگومان دەستخۆشی لە هەموو بەڕێزان دەكەم، كە هەر یەكەیان ڕاوبۆچوونی خۆی لەسەر بابەتەكە خستە ڕوو، ئێمەش لە ڕوانگەی خۆمانەوە، پێمانوایە كە ڕەنگە هەندێك بەڕێز هاوڕامان بن، بەڵام قەناعەتمان وایە كۆی كێشەی كورد، یان كێشەی گەلانی ناوچەكە پەیوەندی بە ئایینەوە هەیە، پێچەوانەی ئەوانەی دۆخەكە بە جۆرێكی دیكە دەبینن و ئایین تۆمەتبار دەكەن بەوەی كە ڕێگر بووە لە پێدانی مافەكانی گەلی كورد، یان نەتەوەكانی دیكە.

لەم ئاراستەیەدا من پێچەوانەكەی دەبینم، ئایینی پیرۆزی ئیسلام مافی هەمووانی داوە، چ تاكی كۆمەڵگە، چ نەتەوەكان، یان هەر مرۆڤێكی دیاریكراو. ئێمە لە ڕاستیدا وەك گەلانی موسڵمان پشتمان لە ئایین كردووە، بۆیە بارودۆخمان بەم شێوەیەی لێهاتووە كە تێیدا نەتەوەیەك نەتەوەیەكی دیكە دەچەوسێنێتەوە و مافەكانی پێ ڕەوا نابینێت.

بێگومان ئایینی پیرۆزی ئیسلام ڕێنمایی كردووین كە خاك، نەتەوە و نیشتمانمان خۆش بوێت و بەرگریشی لێ بكەین. لێرەدا بە پاڵپشتیی چەند ئایەت و فەرموودەیەك باسەكە ڕوون دەكەینەوە. خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ».

لێرەدا خوای گەورە دەفەرموێت «وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»، واتە ئەو گەل و كۆمەڵانەمان دروست كردووە، بۆ ئەوەی پێكەوە گفتوگۆ بكەن و بسازێن. لە هەمان كاتدا دەفەرموێت «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ»، واتە جیاوازی نەكردووە بڵێیت ئەم ئایینە، چونكە بە زمانی عەرەبییە تەنیا بۆ عەرەبە و عەرەبەكە ڕێزی زیاترە لە كورد، یان لە هەر نەتەوەیەكی دیكە.

هەروەها لەگەڵ پێغەمبەردا (د.خ) چەندین هاوەڵ هەبوون كە حەبەشی، فارس، تورك، یان كورد بوون، كە هەمووان خاوەنی پێگە، ڕێز و پلە و پایەی خۆشەویستی خۆیان بوون.

هەروەها پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: «لا فرق بین العربي والعجمي إلا بالتقوی»، ئەمەش دلالەتە لەسەر نەبوونی جیاوازی لە نێوان عەرەب و عەجەمدا تەنیا بە خواپەرستی نەبێت. (عەجەم گشت گەلانی غەیری عەرەب دەگرێتەوە). كەواتە لە ئیسلامدا هیچ جیاوازییەك نەكراوە بۆ ئەوەی نەتەوەیەك بەسەر نەتەوەیەكی دیكەدا فەرز بكرێت، هەروەها خوای گەورەش دەفەرموێت: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ».

هەروەها پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: «أُحُدٌ جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ»، كە ئەمەش دلالەتە لەسەر خۆشەویستیی خاك و نیشتمان، چونكە پێغەمبەر دەفەرموێت بەڕاستی چیای ئوحود چیایەكە كە ئێمەی خۆش دەوێت و ئێمەش ئەومان خۆش دەوێت، هەروەها دەفەرموێت: «اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَيْنَا المَدِينَةَ كَحُبِّنَا مَكَّةَ أَوْ أَشَدَّ»، واتە خوایە خۆشەویستیی مەدینەمان لەلا زیاد بكە وەك خۆشەویستیی مەككە و زیاتریش. ئەمانە هەمووی دلالەتن لەسەر ئەوەی كە دەبێت خاك، نەتەوە و نیشتمانی خۆمان خۆش بوێت. تەنانەت كاتێك پێغەمبەر (د.خ) لە مەككە دەركرا، ئاوڕی دایەوە و فەرمووی: «ئەی مەككە چەندە خۆشەویستیت لەلام، ئەگەر گەلەكەم دەریان نەكردبام، هەرگیز جێم نەدەهێشتی».

بەڕاستی ئیسلام فەرمانی پێ كردووین كە خاكمان خۆش بوێت و قوربانیشیی بۆ بدەین، وەك چۆن پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) دەفەرموێت: «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ»، واتە هەر كەسێك لە پێناو پاراستنی ماڵ و سامان و خاكەكەیدا بكوژرێت، ئەوە شەهیدە، ئەمانە هەمووی دلالەتن لەسەر ئەوەی كە ئایینی پیرۆزی ئیسلام فەرمانمان پێ دەكات، بەرگری لە خاك و نەتەوە و نیشتمانمان بكەین.

بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد، گەلانی ناوچەكە دوای ئەوەی گۆڕانكاری بەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هات و ئیمپریالیزمی جیهانی ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆی بەسەردا سەپاندن، بە تەواوی دابەش كران، بەڕاستی لەو سەردەمەوە، نەتەوەی كورد پارچەپارچە كران و ئەم گەلە لەوە بێبەش كران، كە خاوەنی قەوارەی سەربەخۆ و ناسنامە و شوناسی نەتەوەیی تایبەت بە خۆیان هەبێت.

بێگومان تا ئەو كاتەی موسڵمانان پابەندی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بوون، هیچ كێشەیەك بە ناوی پرسی كورد، عەرەب، تورك، یان هەر نەتەوەیەكی دیكە نەبوو، چونكە پێوەر فەرموودەكەی پێغەمبەر بوو (د.خ): «لَا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى أَعْجَمِيٍّ وَلَا لِعَجَمِيٍّ عَلَىٰ عَرَبِيٍّ إِلَّا بِالتَّقْوَىٰ». باشترین نموونەش لە سەدەی شەشەمی كۆچی بوو، كاتێك سەركردەی گەورەما‌ن سەڵاحەدینی ئەیوبی ڕابەرایەتیی گشت نەتەوەكانی ناوچەكەی دەكرد، هیچ عەرەب، یان توركێك بەهۆی دەمارگیرییەوە ڕەتی فەرمانڕەوایی ئەو سەركردە كوردەی نەدەكردەوە، هەمووان لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتێكی گەورەی ئیسلامیدا كۆ ببوونەوە و مافی سەرجەم لایەنەكان بە تەواوی پارێزراو بوو.

مەبەستەكە ئەوەیە كە گشت گەلانی ناوچەكە پێشتر بە تەبایی پێكەوە دەژیان، بەڵام دوای پەرەسەندنی ناسیۆنالیزم لە ئەوروپا، كاتێك نەیانتوانی بە هێزی سەربازی و جەنگ خاكی وڵاتانی ئیسلامی دابەش بكەن، ناچار بوون سیاسەتی «فَرِّقْ تَسُدْ» (پەرت كە و زاڵ بە) بڵاوبكەنەوە، لێرەوە تورك ئیدیعای باڵادەستیی توركایەتی كرد، فارس و عەرەبیش بە هەمان شێوە، بەداخەوە ئێمەی كوردیش بێخاوەن ماینەوە، كە بەشێكی زۆری ئەمەش پەیوەندی بە ناڕێكی و نەبوونی یەكڕیزیی ناوخۆیی خۆمانەوە هەیە.

ئەگەر سەرنج لە مێژووی شۆڕشەكانی كورد بدەین، زۆربەی سەركردەكان خاوەن پاشخانێكی ئاینیی بەهێز بوون، وەك قازی محەمەد، شێخ مەحموودی حەفید، مەلا مستەفای بارزانی و شێخ سەعیدی پیران، ئەمەش پیشانی دەدات كە ئایین هەمیشە پاڵنەری سەرەكی بووە بۆ بەرگریكردن لە خاك و نەتەوە دژی ستەم و زۆرداری.

لەبەر ئەوەی بەندە زیاتر لە ڕوانگەیەكی ئایینییەوە و بەتایبەت لەسەر بزووتنەوەی ئیسلامییەكان لە كوردستان دەدوێم، چونكە بە جۆرێك لە جۆرەكان ئێمە تۆمەتبار دەكرێین، گرنگە بە ڕوونی وەڵامی ئەم بابەتە بدەینەوە. بێگومان بزووتنەوەی ئیسلامی، بەتایبەت لە قۆناغەكانی پێشوودا، هاوشانی هێز و لایەنە نیشتمانییەكانی دیكە لە پێناو خاكەكەیدا بە سەدان شەهید و قوربانی بەخشیوە و دژ بە ڕژێمی بەعس جەنگاوە، ئەوان بە باوەڕێكی قووڵەوە هاوشانی هێزەكانی دیكە تێكۆشاون و قوربانییان پێشكەش كردووە.

هەروەها هێزە ئیسلامییەكان، ئامادە نەبوون شەڕی پەكەكە بكەن، یان سوپای بێگانە پەلكێشی ناو هەرێم بكەن، ئەوان ڕشتنی خوێنی براكانی خۆیان و هاوكاریكردنی بێگانەیان دژ بە یەكتر بە قەدەغەكراو زانیوە، هەرچەندە بەداخەوە ئەم كارە ئەنجام درا.

نموونەیەكی دیكە، مامۆستا عەلی باپیر لە ناو خاكی توركیادا ئازایانە بەرگری لە دۆزی كورد دەكات و بە بەرپرسانی باڵای توركیا دەڵێت: نەخێر، دۆزی كورد پرسێكی تیرۆریستی نییە، بەڵكو مافێكی نەتەوەیی ستەملێكراوە و، دەبێت وەك چۆن ماف بۆ تورك، عەرەب، یان فارس هەیە، ئاواش بۆ كورد دابین بكرێت. بەڕاستی كۆمەڵی دادگەریی كوردستان لەسەر ئەم جۆرە هەڵوێستانە باجی زۆری داوە و لە لایەن دەوڵەتی توركیاوە تۆمەتبار كراوە. ئەمەش دەرەنجامی ئەوەیە كە مامۆستا عەلی باپیر وەك سیاسەتمەدارێكی ڕاشكاو، ئامادە نییە سازش لەسەر پرەنسیپەكانی بكات، ئەو لە ناو توركیادا بە جلی كوردییەوە لەگەڵ سەركردەكان دادەنیشێت و بەرگری لە دۆزی نەتەوەكەی دەكات.

دوای گۆڕانكاری لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا و سەرهەڵدانی ئیمپریالیزمی جیهانی، ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ بەسەر ناوچەكەدا سەپێندرا و گەلانی لێك دابەش كرد، لەو سەردەمەوە گەلی كورد پارچەپارچە كران و لە قەوارە، ناسنامە و شوناسی سەربەخۆی خۆیان بێبەش كران.

لێرەدا پێویستە دوو چەمك لەیەك جیا بكەینەوە؛ نەتەوە بیروباوەڕ و ئایین نییە، بەڵكو سوننەتێكی خواییە لە دروستكردنی مرۆڤەكاندا، وەك لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: **(يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ)**. ئێمە پێمانوایە خۆشویستنی خاك و نەتەوە پێویستییەكی سرووشتییە، بەڵام ناسیۆنالیزمی پەڕگیر كە سنوورەكان دەبەزێنێت و لەگەڵ بنەما نەگۆڕەكانی ئیسلامدا تێك دەگیرێت، زیادەڕۆیی تێدایە.

مێژوو شایەتە تا ئەو كاتەی موسڵمانان پابەندی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بوون، كێشەیەك بە ناوی پرسی كورد، عەرەب، تورك، یان فارس نەبوو. لە سەدەی شەشی كۆچیدا، سەركردەیەكی گەورەی وەك سەڵاحەدینی ئەیوبی ڕابەرایەتیی هەموو گەلانی ناوچەكەی دەكرد، بەبێ ئەوەی جیاكاریی نەتەوەیی ببێتە ڕێگر لەبەردەم فەرمانڕەواییەكەیدا. هەمووان لە چوارچێوەی یەكگرتوویی ئیسلامیدا پێكەوە دەژیان، وەك خوای گەورە دەفەرموێت: **(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ)**. بەڵام دوای پەرەسەندنی فیكری ناسیۆنالیزم لە ئەوروپا، هێزە دەرەكییەكان كە نەیانتوانی بە شەڕی سەربازی زاڵ بن، سیاسەتی «پەرت كە و زاڵ بە»یان بەكار هێنا؛ تورك و فارس و عەرەب كەوتنە داوای باڵادەستیی نەتەوەیی، كوردیش بەهۆی نەبوونی یەكڕیزییەوە زەرەرمەندی یەكەم بوو.

خۆشەویستیی نیشتمان دەبێت لە كرداردا ڕەنگ بداتەوە، نەك تەنیا لە دروشمدا. ئێستا كە دەبینین ئینتیمای گەنجان بۆ نیشتمان كاڵ بووەتەوە، پێویستە هۆكارە ڕاستەقینەكانی دەستنیشان بكەین. نادادپەروەریی كۆمەڵایەتی، دروستبوونی جیاوازیی چینایەتیی توند و حوكمڕانیی خراپ، وایان كردووە گەنجان ناچار بن سەری خۆیان هەڵبگرن و بەرەو وڵاتانی ڕۆژئاوا كۆچ بكەن، بۆ ئەوەی خزمەتی گەلانی دیكە بكەن. بۆ گەڕاندنەوەی ئەم متمانەیە، چارەسەركردنی ئەم كێشە بنەڕەتییانە لە پێشینەی كارەكاندایە.

لە لایەكی دیكەوە، ناسیۆنالیزمی كوردی لە ئێستادا ئاراستەیەكی ناڕوونی گرتووە، لە كاتێكدا بەشێك لە پڕوپاگەندەكان دژی كولتوور و زمانی عەرەبین، بەڵام فەرامۆشكردنی زمانی دایك بەرانبەر زمانی ئینگلیزی بووەتە مەترسییەكی گەورە. ناوی تابلۆ و شوێنە بازرگانییەكان زیاتر بە ئینگلیزین نەك كوردی، وشەی بیانی ڕۆژ لەدوای ڕۆژ دەچێتە نێو فەرهەنگمانەوە، ئەگەر بمانەوێت شوناسی نەتەوەییمان بپارێزین، دەبێت ڕێز لە زمان و كولتووری خۆمان بگرین.

بۆ ئەوەی بەهێز بین، یەكەم هەنگاو یەكگرتوویی ناوخۆیی، بەدیهێنانی دادپەروەری و ئاشتبوونەوەیە لەگەڵ گەلدا، چونكە بەم شێوازە سیاسییەی ئێستا ناسنامەمان ون دەبێت. پاراستنی شوناس بە پاراستنی زمان و كولتوور دەبێت، بۆ نموونە شەرمەزارییە كە پارێزەرێك نەتوانێت بە جلی كوردییەوە بچێتە فەرمانگەكان لە ترسی ئەوەی نەك تەعلیقێكی لێ بدرێت، و تەنیا یەك ڕۆژ لە ساڵێكدا ڕێگەی پێ بدرێت، جلی نەتەوەیی بپۆشێت. دەبێت ڕێز لە كولتوور و ناسنامەی خۆمان بگرین بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی دەرەوەش جێگەی ڕێز بین.