چالاكی سیاسی، لازیمە یوسف، یەكێك لە كەسایەتییە چالاكەكانی ناو كوردانی ئێزدییە و خەڵكی شنگالە، شارێك كە ڕووبەڕووی جینۆساید و پاكتاوی نەتەوەیی لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە بووەوە، ئێستاش لە دهۆك ئاوارەیە. ئەو وەك ئەندامی پێكهاتەیەكی ڕەسەن، بە هۆی ناسنامە و ئاوارەییەوە ستەمی چەشتووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بەمجۆرە دیدو تێڕوانینی خۆی خستەڕوو.

حەز دەكەم سوپاس و پێزانینی قووڵی خۆم ئاراستەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بكەم، بۆ بانگهێشتە هێژاكەیان بۆ ئامادەبوون لەم گفتوگۆ یەكجار گرنگەدا، و بۆ بەهەندوەرگرتنیان بۆ پەراوێزنەخستنی پێكهاتەیەكی سەرەكی و ڕەسەنی وەك كوردانی ئێزدی. من خۆم یەكێك لە ڕۆڵەكانی شنگالم، ئەو خاكە بریندارەی كە شایەتی جینۆسایدێكی تراژیدی بوو كە یەخەی بنەماڵە و كەسوكارمانی گرت و بووە هۆی ئاوارەكردنی زۆرەملێمان لە زێد و ماڵ و سامانمان. لەم ڕوانگەیەوە، گفتوگۆكردن لەسەر بابەتی «ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا» بۆ ئێمەی كوردانی ئێزدی بایەخێكی بێڕادەی هەیە، و هەوڵ دەدەم لە ڕێی ئەم بەشدارییەوە لاپەڕەكانی مێژوو هەڵبدەمەوە بۆ ئاخاوتنێكی قووڵ لەسەر ئەم پرسە چارەنووسسازە هەستیارە.

ناسیۆنالیزمی كوردی بە بزووتنەوەیەكی سیاسی، ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتیی دیار لە مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دادەنرێت، كە لە وەڵامی گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییە خێراكاندا كە ناوچەكە لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدە و سەرەتاكانی سەدەی بیستەمەوە بەخۆیەوە بینیویەتی، سەری هەڵدا و گەشەی كرد. سیمای ئەم بزووتنەوەیە بە ڕوونی هاوكات لەگەڵ پاشەكشێی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، سەرلەنوێ كێشانەوەی سنوورە سیاسییەكان و دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەییە هاوچەرخەكاندا گەڵاڵە بوو. ئەم بزووتنەوەیە لە جەوهەری خۆیدا، هەوڵ بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی گەلی كورد و داكۆكیكردن لە مافە بنەڕەتییە ڕەواكانی (سیاسی، ڕۆشنبیری، یان كولتووری) دەدات لە بەرانبەر ئەو ئاستەنگە جۆراوجۆرانەی كە بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی تایبەتمەندییەكەی بوونەتەوە.

ناسیۆنالیزمی كورد لەسەر بنەماگەلێكی جەوهەری دادەمەزرێت كە ویژدانی ئەم گەلە پێكدەهێنن، لە پێشەنگیاندا زمانی كوردی بە شێوەزارە جۆراوجۆرەكانیەوە دێت، كە بە دەفری پارێزەری كەلەپوور، مێژوو و یادەوەریی بەكۆمەڵ دادەنرێت. پاراستنی زمان بە توندوتۆڵی بەستراوەتەوە بە هەوڵەكانی پاراستنی میراتی كولتووری و فۆلكلۆری كوردی و بەرجەستەكردنی تایبەتمەندییە شارستانییەكەی. لە پاڵ ڕەهەندە كولتوورییەكەشدا، داواكارییە سیاسییەكان وەك توخمێكی یەكلاكەرەوە لە بزووتنەوەی كوردیدا دەردەكەون، كە تێیدا خواستی هێز و لایەنە سیاسییە جیاوازەكان لە نێوان داواكاریی مافی مەدەنی و كارگێڕی، یان هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی شێوازی پێشكەوتووی خۆبەڕێوەبەری و فیدڕاڵی، تا دەگاتە تەمەنای سەربەخۆیی نیشتمانی لە هەندێك دیدی سیاسیدا، بەپێی بارودۆخ و پێشهاتی تایبەت بە هەر بەشێكی كوردستان، دەگۆڕێت.

سەرباری ئەمەش، ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەش ڕۆڵێكی زیندوو دەگێڕێت لە بەستنەوە و یەكخستنی ویژدانی بەكۆمەڵی ئەو كوردانەی لە ڕووی جوگرافییەوە بەسەر چەند دەوڵەتێكی سەرەكیدا دابەش بوون كە بریتین لە عێراق، توركیا، ئێران و سووریا. سەرەڕای سنوورە سیاسییەكان و جیاوازییە ناوچەییەكان، پەیوەندییەكانی ئینتیمای نەتەوەیی و بەستەرە مێژوویی و كولتوورییەكان وەك فاكتەرێكی هاوبەش دەمێننەوە كە هاوسۆزی و لێكتێگەیشتنی نێوان ڕۆڵەكانی گەلی كورد بەهێز دەكات، ئەمەش دۆسیەكەیان دەكاتە یەكێك لە بابەتە هەرە زیندوو و كاریگەرەكان لە داڕشتنی هاوكێشەكانی سەقامگیری و پێكەوەژیان لە ناوچەكەدا.

• ئایدیۆلۆژیا و بیری نەتەوەیی

گۆڕەپانی سیاسیی كوردی بە فرەیی و هەمەچەشنییەكی فراوانی فكری و ئایدیۆلۆژی جیادەكرێتەوە، بە جۆرێك كە ناتوانرێت بزووتنەوەی سیاسیی كوردی لە قاڵبێكی فكریی تاقانەدا كورت بكرێتەوە، بەڵكو هاوتەریب لەگەڵ بارودۆخی مێژوویی و كۆمەڵایەتیی هەر ناوچەیەكدا، بە فرەجۆری دەناسرێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، چەند ڕەوتێكی سەرەكی دەردەكەون كە نەخشەی سیاسیی پارتە كوردییەكان دەكێشن، لەوانە نەتەوەیی، دیموكراتیك كە هەوڵ دەدات خواستە نەتەوەییەكان بە بنەماكانی مافی مرۆڤ، دیموكراسی و فرەیی سیاسییەوە گرێ بدات. لە لایەكی دیكەوە، نەتەوەیی موحافیزەكار وەك ڕەوتێك دەردەكەوێت كە هاوسەنگی لەنێوان پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و پابەندبوون بە بەها كۆمەڵایەتی و كولتوورییە نەریتییەكانی كۆمەڵگەی كوردیدا دروست دەكات. هەروەها سۆسیال دیموكراسی وەك بژاردەیەك ئامادەیی هەیە كە لەلایەن هەندێك هێزی سیاسییەوە پەیڕەو دەكرێت كە سەرنجی سەرەكییان لەسەر بەدیهێنانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و یەكسانییە. لە ڕووی جێبەجێكردنی كردارییەوە، بژاردەی فیدڕاڵی و خۆبەڕێوەبەری وەك ئاراستەیەكی واقیعی و باو دەردەكەوێت، كە بە ڕوونی لە ئەزموونی هەرێمی كوردستانی عێراقدا ڕەنگی داوەتەوە كە لە چوارچێوەی دەستووری فیدراڵیی عێراقدا دامەزراوە، ئەمەش نیشاندەری نەرمی و توانای ئەم بیرۆكانەیە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەی سیاسیی دەوروبەریاندا.

• ئامار و ژمارەی دانیشتووان

ئەوانەی گرنگی بە كاروباری دیمۆگرافی دەدەن، ڕووبەڕووی سەختی دەبنەوە لە بەدەستهێنانی ئاماری فەرمیی ورد كە ژمارەی ڕاستەقینەی هاووڵاتیانی كورد لەو وڵاتانەی بەسەریدا دابەش كراون، دیاری بكەن، ئەمەش بە پلەی سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی پۆلێنكردنی سەر بە لایەنی نەتەوەیی، یان ڕەگەزی لەو سەرژمێرییە گشتییانەی دانیشتوواندا كە زۆربەی وڵاتانی پەیوەندیدار ئەنجامی دەدەن. لەسەر بنەمای ئەم واقیعە، ئەو خەمڵاندنانەی لەلایەن سەنتەرەكانی توێژینەوە و دامەزراوە ئەكادیمییەكانەوە دەردەچن، دەبنە سەرچاوەی سەرەكی و باوەڕپێكراو بۆ دیاریكردنی قەبارەی ئەم نەتەوەیە و دابەشبوونی جوگرافیایان.

ئەم خەمڵاندنە توێژینەوەییانە ئاماژە بەوە دەكەن كە توركیا گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی كورد لەخۆ دەگرێت، بە جۆرێك ژمارەیان لەوێ لە نێوان ١٣ بۆ ٢٠ ملیۆن كەس دەخەمڵێنرێت، لە دوای ئەویش ئێران دێت بە خەمڵاندنێك كە لە نێوان ٧ بۆ ٨ ملیۆن كەسدایە. لە عێراقدا، ژمارەی كورد بە نزیكەی ٨ ملیۆن كەس دەخەمڵێنرێت، لە كاتێكدا لە سووریا نزیكەی ٢ بۆ ٣ ملیۆن كورد دەژین. لە پاڵ بوونیان لە نیشتمانی مێژوویی خۆیاندا، ڕاپۆرتەكان ئاماژە بە بوونی كۆمەڵگەیەكی كوردی لە تاراوگە و ئەوروپا دەكەن كە بە نزیكەی ٢ بۆ ٣ ملیۆن كەس دەخەمڵێنرێت. بەم شێوەیە، كۆی گشتیی ئەم خەمڵاندنانە لەسەر ئاستی جیهان لە نێوان ٣٠ بۆ ٤٠ ملیۆن كەسدایە، ئەمەش گرنگیی ئەم ژمارە ڕێنیشاندەرانە لە تێگەیشتن لە نەخشەی دانیشتووانی ناوچەكە دەردەخات، سەرەڕای نەبوونی داتای فەرمیی یەكلاكەرەوە.

• كورد لە عێراقدا

پێكهاتەی كورد بەشێكی بنەڕەتی لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسیی كۆماری عێراق پێكدەهێنێت، بە جۆرێك خەمڵاندنی سەنتەرەكانی توێژینەوە و خوێندنە تایبەتەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە كورد ڕێژەیەك لە نێوان ١٥٪ بۆ ٢٠٪ی كۆی گشتیی دانیشتووانی عێراق پێكدەهێنێت. لە ڕووی كارگێڕی و سیاسییەوە، هەرێمی كوردستانی عێراق لە ساڵی ١٩٩١ەوە لە دوای ئەو پێشهاتە سیاسییانەی ناوچەكە لەو قۆناغەدا بەخۆیەوە بینی، بە سیستمێكی خۆبەڕێوەبەری شاد بووە، و ئەم دۆخە یاساییە بە فەرمی جێگیر كراوە و وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی لە نێو دەقەكانی دەستووری هەمیشەیی عێراقدا كە لە ساڵی ٢٠٠٥دا پەسەند كرا، ددانی پێدانراوە، ئەمەش چوارچێوەیەكی دەستووریی ڕوون بە هەرێمەكە دەبەخشێت بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری جیاوازی خۆی لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵیدا.

• پارتە كوردستانییە سەرەكییەكان

گۆڕەپانی سیاسیی كوردی لە ڕێگەی كۆمەڵێك پارتی دیارەوە چالاكە كە ڕۆڵی سەرەكی دەگێڕن لە داڕشتنی دیمەنی سیاسی و ئاراستەكردنی خواستەكانی گەلی كورددا، لە پێشەنگیاندا پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، كە دوو كۆڵەكەی سەرەكین لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا. هاوشانی ئەمەش، بزووتنەوە و پارتەكانی دیكە لە توركیا، سووریا و ئێراندا دابەش بوون، و لە ڕووی ئاراستە ئایدیۆلۆژی و بەرنامە سیاسییەكانیانەوە جیاوازن، بە جۆرێك كە پێشنیارەكانی ئەم هێزانە لە نێوان نەتەوەخوازیی نەریتی، سۆسیال دیموكراسی، و ئاراستە چەپەكاندا دەبینرێتەوە، جگە لە هەوڵدان بەرەو فیدڕاڵی و گرتنەبەری مۆدێلی خۆبەڕێوەبەری، ئەمەش جیاوازییەكی فكریی بەرفراوان لە ڕێگەكانی بەدیهێنانی مافەكانی كورددا دەردەخات.

• ئالنگارییەكانی بەردەم بزووتنەوەی نەتەوایەتی كورد

خواستەكانی بیری نەتەوەیی كوردی لە سەردەمی نوێدا ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئالنگاری بنەمایی و ئاڵۆز دەبنەوە، كە تێیدا دابەشبوونی جوگرافی و دابەشبوونی بوونی كورد بەسەر چوار وڵاتی سەرەكیدا وەك یەكێك لە دیارترین ئەو ڕێگرییانە دەردەكەوێت كە كاریگەرییان لەسەر واقیعەكەی هەیە. ئەم ئالنگارییە قووڵتر دەبێتەوە بە هۆی جیاوازیی سیستمە سیاسییەكان و جیاوازیی چوارچێوە یاسایی و كارگێڕییە حاكمەكان لە هەر یەكێك لەم وڵاتانەدا. سەرەڕای ئەمەش، هەمەجۆریی حزبی و ئایدیۆلۆژیی ناوخۆیی بەشدارە لە دروستكردنی جیاوازی لە دیدگا و هەڵوێستە سیاسییەكاندا لەناو خودی كۆمەڵگەی كوردیدا. لە چوارچێوەی دەرەكیشدا، دۆزی كورد هەمیشە لەژێر كاریگەریی ڕاستەوخۆی ململانێ و هاوسەنگییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكاندا دەمێنێتەوە، ئەمەش ڕێڕەوەكانی دەبەستێتەوە بە گۆڕانكارییە بەردەوامەكانی بەرژەوەندیی هێزە كاراكانی ناوچەكەدا.

لە دوماهیدا دەخوازم جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە، بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد وەك یەكێك لە گرنگترین و دیارترین بزووتنەوە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا پۆلێن دەكرێت، بەو پێیەی بە شێوەیەكی بنەڕەتی لەسەر ئامانجێكی جەوهەری چڕدەبێتەوە كە پاراستنی ناسنامەی كولتووری، پارێزگاریكردن لە زمانی مێژوویی، و پاراستنی كەلەپووری ڕەسەنی گەلی كورد لەخۆدەگرێت، لەگەڵ هەوڵی بەردەوام بۆ دەستەبەركردنی مافە سیاسی و مەدەنییەكانی. سەرەڕای هەمەڕەنگیی ڕوون لە ئاراستە ئایدیۆلۆژییەكان و بەرنامە سیاسییەكانی كە حزب و هێزە كوردییە جیاوازەكان پەیڕەوی دەكەن، بەڵام لەسەر ئامانجێكی هاوبەش یەك دەگرنەوە كە لە پێویستیی دابینكردنی مافە نەتەوەییە ڕەواكاندا خۆی دەنوێنێت. میكانیزم و شێوازەكانی بەدیهێنانی ئەم داخوازییانە بەپێی بارودۆخە سیاسییەكانی تایبەت بە هەر دەوڵەتێك جیاوازن، بە جۆرێك ئەم هەوڵانە لە نێوان داواكردنی سیستمی حوكمی زاتی، یان پەسەندكردنی بژاردەی فیدڕاڵیی دەستووری، تا دەگاتە تەمەناكردنی سەربەخۆیی و بونیادنانی دەوڵەتدا دەسووڕێنەوە، لەسەر بنەمای ئەوەی كە سرووشتی ژینگەی سیاسی و ناوچەیی دەوروبەری هەر بەشێك دەیسەپێنێت.