لە جیهانی دیپلۆماسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییە هاوچەرخەكاندا، پێشكەشكردنی میدالیا و نیشانی ڕێزلێنانی باڵا لە لایەن دەوڵەتە كاریگەر و خاوەن پێگەكانی جیهانەوە بە كارەكتەرە سیاسییەكان، هەرگیز وەك نەریتێكی تەشریفاتی، یان ڕێزلێنانێكی سادە تەماشا ناكرێت، بەڵكو ئەم جۆرە هەنگاوانە لە زانستی سیاسی وەك “كۆدێكی دیپلۆماسی” و ئاماژەیەكی ڕوون بۆ خوێندنەوەیەكی قووڵ و ستراتیژی دادەنرێن، كە گوزارشت لە پێگەی جیۆپۆلەتیكی ئەو قەوارەیە دەكەن كە سەركردەكە نوێنەرایەتیی دەكات. بڕیاری كۆماری ئیتاڵیا بۆ بەخشینی میدالیای ڕێزلێنانی باڵا بە نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، كە لە ڕێگەی مەرسوومێكی فەرمیی سەرۆكایەتیی ئەو وڵاتەوە دەرچووە، ڕووداوێكی دیپلۆماسیی یەكجار پڕ مانایە. ئەم هەنگاوە پێویستی بە شیكردنەوەیەكی ورد و فرەڕەهەند هەیە لە چوارچێوەی گەشەسەندنی پێگەی هەرێمی كوردستان لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا، كە چۆن توانیویەتی متمانەی جەمسەرە گرنگەكانی جیهان بە دەست بهێنێت.

 

 

1

سەربەخۆیی پرۆسەی هەڵسەنگاندن و

بایەخی نێودەوڵەتی

 

یەكێك لە هەرە دیارترین و گرنگترین ڕەهەندەكانی ئەم ڕێزلێنانە، پرسی «سەربەخۆیی و بابەتیبوونی» تەواوی پرۆسەی هەڵسەنگاندنەكەیە. وەك ئەوەی وتەبێژی سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان ئاماژەی پێداوە، دەرچوونی ئەم مەرسوومە تەنانەت بۆ خودی دامەزراوەی سەرۆكایەتیی كوردستانیش جێگەی سوپرایز و دەستخۆشی بووە، چونكە هیچ جۆرە داواكارییەكی فەرمی، یان هەوڵێكی لۆبیكردنی سیاسی لە پشتی ئەم بڕیارەوە نەبووە. ئەم خاڵە بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە لەسەر ئەوەی كە دەوڵەتی ئیتاڵیا، وەك ئەندامێكی یەكجار كارا لە یەكێتیی ئەوروپا و گرووپی حەوت دەوڵەتە پیشەسازییە گەورەكەی جیهان (7G) و جەمسەرێكی كاریگەری هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، لە ڕێگەی ئۆرگانە هەواڵگری و دیپلۆماسییە وردەكانی خۆیەوە، بە شێوەیەكی بێلایەنانە چاودێریی پێشهاتەكانی ناوچەكەی كردووە. ئیتاڵیا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتە تەواوەی كە مۆدێلی حوكمڕانی و دیپلۆماسیی نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان شایستەی بەرزترین ئاستی ڕێزلێنانە، چونكە ئەم مۆدێلە خزمەت بە ئاشتی دەكات.

ئەم بڕیارە بەڵگەیەكی ڕوونە لەسەر ئەوەی كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەت وڵاتانی ڕۆژئاوا، بایەخێكی یەكجار زۆر بەو ئەجێندا سیاسییە دەدەن كە لەسەر بنەمای دیالۆگ، پێكەوەژیان و هاوسەنگیی هێز بونیاد نراوە. ئیتاڵیا لە ڕێگەی ئەم نیشانە نیشتمانییەوە، پەیامێكی سیاسیی متمانەپێكراو بۆ جیهان دەنێرێت كە تێیدا جەخت لەوە دەكاتەوە: «سیاسەتی میانڕەوی و هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكان» كە هەرێمی كوردستان پەیڕەوی دەكات، تەنیا بەرژەوەندییەكی ناوخۆیی نییە، بەڵكو بەشێكی دانەبڕاوە لە پاراستنی سەقامگیریی جیهانی. ئەم ڕێزلێنانە نەك هەر شەرعییەتێكی نوێ بە پێگەی هەرێمی كوردستان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەبەخشێت، بەڵكو وەك سەرمایەیەكی مەعنەوی و دیپلۆماسیی گەورە، دەروازەیەكی فراوانتر بۆ گەشەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵییەكان لەگەڵ سەرجەم وڵاتانی یەكێتیی ئەوروپا لە داهاتوودا دەكاتەوە.

2

ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و

وەرچەرخانی ستراتیژی

 

ئەو ڕێزلێنانە، بەرهەمی ڕووداوێكی كتوپڕ، یان تەنیا هەڵقوڵاوی ساتەوەختێكی سیاسیی دیاریكراو نییە. بەڵكو ئەمە گوزارشتە لە وێستگەیەكی نوێ و پڕۆسەیەكی مێژوویی پڕ لە هەوراز و نشێو و دەرئەنجامی پەیوەندییەكی ستراتیژیی هەنگاوبەهەنگاوە كە لە نێوان هەرێمی كوردستان و ڕۆمادا بونیاد نراوە. ئەگەر گەڕانەوەیەك بۆ ڕابردوو بكەین، دەبینین ڕەگ و ڕیشەی ئەم پەیوەندییە بۆ دوای ڕاپەڕینی مەزنی ساڵی ١٩٩١ دەگەڕێتەوە، كاتێك ئیتاڵییەكان لە ڕێگەی ڕێكخراوە مرۆییەكانەوە وەك هاوسۆزێكی گەورەی گەلی كورد دەركەوتن. بەڵام وەرچەرخانی ڕاستەقینە لە ساڵی ٢٠٠٣ و دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو دەستی پێكرد، كاتێك پەیوەندییەكان لە چوارچێوەیەكی مرۆییەوە بۆ كایەكی سیاسیی یەكجار فراوان و فەرمی گواسترانەوە.

گەشەكردنی دیپلۆماسیی ئیتاڵیا لەگەڵ هەرێمی كوردستان، وەك نەخشەڕێگایەكی ورد دەردەكەوێت، دەستپێكردنی بە كردنەوەی نوێنەرایەتی لە ساڵی ٢٠١١، پاشان بەرزكردنەوەی بۆ ئاستی كۆنسووڵخانە لە ساڵی ٢٠١٥، و دواجار گۆڕینی بۆ «كۆنسووڵخانەی گشتی» لە ساڵی ٢٠٢٤، ئاماژەیەكی ڕوونن بۆ ئەو بایەخە ستراتیژییەی كە ئیتاڵیا بۆ پێگەی هەرێمی كوردستانی دادەنێت. ئەم هەنگاوە دیپلۆماسییە فەرمییانە، شانبەشانی سەردانی سەرۆك وەزیرانە یەك لە دوای یەكەكانی ئیتاڵیا بۆ شاری هەولێر و ئەو پێشوازییە شاهانانەی لە سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە ڕۆما دەكرێن، زەمینەیەكی یەكجار پتەویان بۆ گواستنەوەی پەیوەندییەكان بۆ ئاستی هاوبەشیی ستراتیژی ڕەخساندووە كە ئێستا هەموو لایەك بەرهەمەكەی دەبینن.

3

هاوسەنگی لە نێوان پێگەی هەرێمی كوردستان و سەروەریی عێراق

 

لە لایەكی دیكەوە، یەكێك لە دژوارترین ئالنگارییەكانی بەردەم دیپلۆماسیی هەرێمی كوردستان، پاراستنی هاوسەنگییە لە نێوان دروستكردنی پەیوەندیی نێودەوڵەتی و پابەندبوون بە سەروەریی دەستووریی عێراق. لێرەدا لێهاتوویی سیاسیی نێچیرڤان بارزانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە ڕوونی دەردەكەوێت. دەوڵەتی ئیتاڵیا كە دۆستێكی نزیكی بەغدایە، زۆر بە وردی ئەم هاوسەنگییە دەپارێزێت. ئەوەی كە ئەم خەڵاتە بە مەرسوومێكی فەرمیی سەرۆكایەتیی كۆماری ئیتاڵیا دەبەخشرێت و باڵیۆزی ئیتاڵیا لە بەغدا لە ڕێوڕەسمەكەدا ئامادە دەبێت، پەیامێكی سیاسیی قووڵی تێدایە؛ ئەویش ئەوەیە كە ئیتاڵیا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە بەهێزبوونی هەولێر لە چوارچێوەی عێراقێكی فیدڕاڵدا، نەك تەنیا مەترسی نییە، بەڵكو فاكتەرێكی سەرەكی و بزوێنەرە بۆ سەقامگیریی ناوچەكە و بونیادنانی دەوڵەتێكی مۆدێرن و دیموكرات.

سەرەنجام، ناتوانرێت ڕەهەندی كەسایەتیی سیاسیی نێچیرڤان بارزانی وەك «ئەندازیاری دیالۆگ» فەرامۆش بكرێت. پێگەی ئەو وەك كەسایەتییەكی میانڕەو و جێگەی متمانەی جەمسەرە دژبەیەكەكانی ناوخۆی عێراق، وای كردووە وڵاتانی ڕۆژئاوا بە متمانەیەكی زۆرەوە مامەڵەی لەگەڵ بكەن. وەك چۆن پاتریارك مار لۆیس ساكۆ و زۆرێك لە سەركردە ئایینی و سیاسییەكان جەختیان لێ كردووەتەوە، بڕوای نەگۆڕی ئەو بە زمانی گفتوگۆ و پێكەوەژیان، وای كردووە كە نەك تەنیا لە ناوخۆ، بەڵكو لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا وەك كلیلی سەرەكیی چارەسەری قەیرانە ئاڵۆزەكان تەماشا بكرێت. ئەم ڕێزلێنانە، لە ڕاستیدا، ددانپێدانانێكی گەورەی نێودەوڵەتییە بەو عەقڵانییەتە سیاسییەی سەرۆك بارزانی كە هەرێمی كوردستانی بەرەو كەناری ئارامی و دۆستایەتییەكی جیهانیی درێژخایەن بردووە.

4

هاوبەشیی ئەمنی، ئابووری و كولتووری

پەیوەندییە ستراتیژییەكانی نێوان كۆماری

 

ئیتاڵیا و هەرێمی كوردستان تەنیا لە چوارچێوەیەكی تەقلیدیی دیپلۆماسی و دیدارە فەرمییەكاندا قەتیس نەماون، بەڵكو گۆڕاون بۆ هاوبەشییەكی هەمەلایەنەی كارا كە ڕەهەندی پراكتیكیی قووڵیان هەیە و كاریگەرییان بەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان و بەهێزكردنی دامەزراوەكانی هەرێمەوە بە تەواوی دیارە. ئەم پەیوەندییە مێژووییە لەسەر چەندین پایەی سەرەكی و بونیادنەر ڕاوەستاوە: لە ڕووی سەربازی و ئەمنییەوە، ئیتاڵیا وەك ئەندامێكی كاریگەر و سەرەكی لە چوارچێوەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی تێرۆر، ڕۆڵێكی مێژوویی و چارەنووسسازی لە شەڕی دژی تیرۆریستانی داعشدا گێڕاوە. هێزەكانی ئیتاڵیا لە ڕێگەی پێشكەشكردنی ڕاوێژی سەربازی و ئەنجامدانی پڕۆسە چڕەكانی مەشق و ڕاهێنان بۆ هێزەكانی پێشمەرگە، بەشدارییەكی بنەڕەتییان لە بەرزكردنەوەی توانای بەرگریی هەرێمدا كردووە. ئێستاش ئەم هاوكارییە بەردەوامە و ئیتاڵیا یەكێكە لەو وڵاتە گرنگانەی كە بەوپەڕی بایەخەوە پشتگیریی پڕۆسەی چاكسازی و یەكخستنەوەی هێزەكانی پێشمەرگە لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەدا دەكات، بە مەبەستی بونیادنانی سوپایەكی نیشتمانیی یەكگرتوو.

لە كەرتی ئابووری و گەشەپێداندا، ئامادەیی كۆمپانیا گەورەكانی ئیتاڵیا لە بوارە هەستیارەكانی وەك پیشەسازی، وزە و بونیادنانی ژێرخان، وەرچەرخانێكی گرنگی لە بازاڕی هەرێمدا دروست كردووە. ئەم وەبەرهێنانە نەك تەنیا دەرفەتی كار دەڕەخسێنێت، بەڵكو دەبێتە هۆی گواستنەوەی تەكنەلۆژیای سەردەم و شارەزایی نێودەوڵەتی بۆ ناوخۆی هەرێمی كوردستان. هاوكات، لە ڕووی كولتووری و زانستییەوە، تیمە شوێنەوارناسە پسپۆڕەكانی ئیتاڵیا بە هاوكاریی ناوەندە ئەكادیمییەكان، ڕۆڵێكی بێوێنە دەگێڕن لە كنەوپشكنین و پاراستنی مۆركی شارستانیی ناوچەكە.

5

وەبەرهێنان لە سەرمایەی مرۆیی و پەیوەندییەكانی داهاتووی هەردوولا

پەیوەندییە دووقۆڵییەكانی نێوان كۆماری ئیتاڵیا و هەرێمی كوردستان، لەسەر بنەمایەكی پتەوی متمانە و بەرژەوەندیی هاوبەش دامەزراون. یەكێك لە ستراتیژییە هەرە كاریگەر و دوورمەوداكان بۆ پاراستن و گەشەپێدانی ئەم پەیوەندییانە، بریتییە لە وەبەرهێنان لە سەرمایەی مرۆیی، بەتایبەت لە ڕێگەی كەرتی پەروەردە و ئاڵوگۆڕی ئەكادیمییەوە. حكومەتی ئیتاڵیا ساڵانە بە پێشكەشكردنی سكۆلەرشیپی خوێندن بە قوتابیانی هەرێمی كوردستان، تەنیا ئاستی زانستیی نەوەی نوێ بەرز ناكاتەوە، بەڵكو تۆوی دۆستایەتییەكی قووڵ لە مێشكی گەنجاندا دەچێنێت. ئەو گەنجانەی لە زانكۆكانی ئیتاڵیا دەخوێنن، لە داهاتوودا وەك باڵیۆزێكی نافەرمی و پردێكی زیندووی كولتووری كار دەكەن بۆ نزیككردنەوەی زیاتری هەردوو كۆمەڵگە. لەم ڕووەوە، زانكۆكانی ئیتاڵیا بە جۆش و خرۆشەوە هەوڵی بەهێزكردنی پەیوەندییە هاوبەشەكانیان لەگەڵ ناوەندە زانستییەكانی هەرێم دەدەن.

لە لایەكی دیكەوە، هاوكارییە كولتووری و شوێنەوارناسییەكان وەك یەكێك لە درەوشاوەترین كەرتەكانی ئەم هاوبەشییە دەردەكەون. ئیتاڵیا، وەك وڵاتێك كە خاوەن شارستانییەتێكی دێرین و دەوڵەمەندە، بە دیدێكی بایەخدارەوە دەڕوانێتە پاراستنی میراتی شوێنەواریی كوردستان. ئامارە فەرمییەكان گەواهی دەدەن كە ئیتاڵیا ٢٢ تیمی شوێنەوارناسی لە سەرانسەری عێراقدا هەیە، كە نیوەی ئەم تیمانە لە هەرێمی كوردستان سەرقاڵی گەڕان و پشكنینن، ئەم ژمارەیە بەرزترین ڕێژەی تیمە شوێنەوارییەكانی ئیتاڵیایە لەسەر ئاستی جیهان لە یەك وڵاتدا. یەكێك لە دەستكەوتە هەرە دیارەكانی ئەم هەماهەنگییە، پرۆژەی دامەزراندنی یەكەمین «پاركی شوێنەواری»یە لە پارێزگای دهۆك، پڕۆژەیەك كە نەك تەنیا دەبێتە پارێزەری ناسنامەی كولتووری، بەڵكو دەبێتە جەمسەرێكی گرنگ بۆ ڕاكێشانی گەشتیارانی بیانی و بووژانەوەی ئابووریی هەرێم.

لە كۆتاییدا، ئەم ڕووداوە مێژووییە و وەرگرتنی خەڵاتی «سوارچاكی خاچی مەزن» لەلایەن نێچیرڤان بارزانییەوە، بەرپرسیارێتییەكی مێژوویی نوێ دەخاتە سەر شانی هەردوولا بۆ ئەوەی ئەم دۆستایەتییە بگۆڕن بۆ مۆدێلێكی پێشكەوتووی هاوبەشی لە هەموو بوارەكاندا. پاراستن و پەرەپێدانی ئەم دەستكەوتە دیپلۆماسییە، نەك تەنیا بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو بۆ سەقامگیریی هەموو ناوچەكە گرنگییەكی زۆری هەیە. ئەمە نیشانی دەدات كە لێهاتوویی سیاسی و پابەندبوون بە پرەنسیپەكانی دیالۆگ دەتوانێت گەورەترین هاوپەیمانییەتییە جیهانییەكان بۆ بەرژەوەندیی گەلان بەدەست بهێنێت. هەرچەندە ئالنگارییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان بەردەوامن، بەڵام ئەم جۆرە ددانپێدانانە نێودەوڵەتییانە دەیسەلمێنن كە گرتنەبەری ڕێچكەی دیپلۆماسیی هێمن و بونیادنانی متمانە، هەمیشە دەرئەنجامی ئەرێنی بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز و بەدەستهێنانی پشتیوانیی نێودەوڵەتیی بەردەوام بەدوای خۆیدا دەهێنێت، و هەرێمی كوردستان وەك كاراكتەرێكی سەرەكی و كاریگەر لە ناو كایە سیاسییە نێودەوڵەتییەكاندا دەمێنێتەوە.