بۆ 8,685 قوتابیی پێكهاتەكان لە 69 قوتابخانە بەڕێوەدەچێت، لەگەڵ خوێندنی ئایینی ئێزدیاتی بۆ 24,369 قوتابیی ئێزدی

 

هەرێمی كوردستان لە ڕووی دیمۆگرافی و كۆمەڵایەتییەوە بە یەكێك لەو ناوچانە دادەنرێت كە فرەچەشنییەكی بەرچاوی ئایینی و نەتەوەیی تێدا بەدی دەكرێت. لەم جوگرافیایەدا، هەشت ئایین و ئاینزای جیاواز لەگەڵ چەندین نەتەوەی وەك توركمان، كلدان، سریان، ئاشوور و ئەرمەن بە فەرمی ناسێندراون. ئەم فرەڕەنگییە تەنیا لە چوارچێوەیەكی كۆمەڵایەتیدا نەماوەتەوە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی لەسەر سیستمی سیاسی، كارگێڕی و پەروەردەیی ناوچەكەدا هەبووە. ئەم ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئامار و داتا فەرمییەكانەوە، تیشك بخاتە سەر ئاستی بەشداریی سیاسی، كولتووری، گەشەی كەرتی پەروەردە و دۆخی پەرستگاكانی ئەم پێكهاتانە لە هەرێمەكەدا.

 

بەشداریی سیاسی و پێگەی پێكهاتەكان لە دەسەڵاتدا

مێژووی بەشداریی سیاسیی پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان لە هەرێمی كوردستان بۆ یەكەمین خولی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ دەگەڕێتەوە، كە تێیدا لە ڕێگەی سیستمی كۆتاوە نوێنەرایەتیی خۆیان لە پەرلەماندا جێگیر كرد. ئەم بەشدارییە لە كابینە جیاوازەكانی حكومەتی هەرێمیشدا بەردەوام بووە. لە كابینەی یەكەم، دووەم و سێیەمدا، یۆنادم یوسف كەننا وەك وەزیری ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن دەستبەكار بوو. دواتر لە كابینەی چوارەم و پێنجەمدا، سەركیس ئاغاجان پۆستی وەزارەتی دارایی و ئابووری و جێگری سەرۆك وەزیرانی وەرگرت.

لە كابینەی شەشەمدا، پۆستی وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن بە ئەنوەر جەبەلی شابۆ سپێردرا، و لە كابینەی حەوتەم و هەشتەمیشدا جۆنسن سیاویش هەمان پۆستی بەڕێوەبرد. لە كابینەی نۆیەمی ئێستادا، نوێنەرایەتییەكە فراوانتر كراوە و دوو پۆستی وەزاری بە پێكهاتەكان دراوە، ئانۆ جەوهەر وەك وەزیری گواستنەوە و گەیاندن (لەسەر پشكی مەسیحییەكان) و ئایدن مەعروف وەك وەزیری هەرێم بۆ كاروباری پێكهاتەكان (لەسەر پشكی توركمانەكان) لە حكومەتدا بەشدارن.

 

خوێندن و كولتوور: پاراستنی زمان و ناسنامە

یەكێك لە بنەماكانی پاراستنی ناسنامەی پێكهاتەكان، دابینكردنی مافی خوێندنە بە زمانی دایك. لەم چوارچێوەیەدا، كەرتی پەروەردەی هەرێمی كوردستان فەزایەكی بۆ خوێندنی توركمانی و سریانی دابین كردووە. بەپێی ئامارە فەرمییەكان، بۆ خوێندنی توركمانی ١٩ قوتابخانە تەرخان كراون كە تێیدا 1,995 قوتابی لە لایەن ٢٨٥ مامۆستا و فەرمانبەرەوە دەخوێنن. هاوكات، بۆ خوێندنی زمانی سریانی ٥٠ قوتابخانە هەن كە 6,690 قوتابی لە خۆ دەگرن و ٦٣٤ مامۆستا و فەرمانبەر كارەكانیان بەڕێوە دەبەن. جیا لەمانەش، 24,369 قوتابیی كوردی ئێزدی لە ناوەندەكانی خوێندندا بە زمانی كوردی (بابەتی ئێزدیاتی) دەخوێنن.

لە ڕووی كولتووری و كارگێڕییەوە، لە ناو وەزارەتی ڕۆشنبیریدا بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەكانی ڕۆشنبیری و هونەری توركمان و سریان چالاكن، و لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینیشدا بەڕێوەبەرایەتیی تایبەت بە كاروباری مەسیحییەكان و ئێزدییەكان بۆ سەرپەرشتیكردنی پێویستییە ئایینییەكانیان دامەزراون.

بارودۆخی ئایینی و دۆخی پەرستگاكان

هەرێمی كوردستان چەندین شوێنی ئایینیی جیاواز لەخۆ دەگرێت كە چالاكییە ئایینییەكانیان تێدا ئەنجام دەدرێت:

● ئایینی ئیسلام: زۆرینەی دانیشتوانی هەرێمەكە موسڵمانن و لە ئێستادا 6,244 مزگەوت لە هەرێمدا بوونیان هەیە. لە ماوەی كابینەی نۆیەمدا، گرنگی بە نۆژەنكردنەوە و دروستكردنی مزگەوتەكان دراوە، بە جۆرێك ٤٥٤ مزگەوتی نوێ دروست كراون و ٢٥٠ مزگەوتیش نۆژەن كراونەتەوە.

● ئایینی مەسیحی: دووەم گەورەترین ئاینی ناوچەكەیە كە خاوەنی مێژوویەكی دێرینە و پاشكۆیی ١٤ تائیفەی جیاوازی هەیە. لە سەرانسەری هەرێمدا ٢٧٣ كەنیسە، دێر و مەزارگە هەن. دابەشبوونی جوگرافیی ئەم شوێنانە لەسەر ئاستی پارێزگاكان بەم شێوەیەیە:

● هەولێر: ٣٩ كەنیسە، ٧ دێر، و ٢٣ مەزارگە.

● سلێمانی: ٥ كەنیسە و ١ دێر.

● دهۆك: ١٠٧ كەنیسە، ٢ دێر، و ٥٣ مەزارگە.

(كۆیی گشتی فەرمی لەم سێ پارێزگایە بریتییە لە ١٥١ كەنیسە، ١٠ دێر، و ٧٦ مەزارگە).

● ئایینی ئێزدی: ئەم ئایینە كۆنە زیاتر لە پارێزگای دهۆك، شنگال و دەشتی نەینەوا چڕ بووەتەوە و ژمارەی پەیڕەوانی لە نێوان 500 تا 700 هەزار كەس مەزندە دەكرێت. ئێزدییەكان خاوەنی ٣٢٥ شوێنی ئایینین كە لە ١٨٣ مەزارگە و ١٤٢ نیشانگە پێكهاتوون و بەم شێوەیەی خوارەوە بەسەر ناوچە جیاوازەكاندا دابەشبوون:

● شێخان: ٥٣ مەزارگە و ٤٢ نیشانگە (سەرجەم: ٩٥).

● شنگال: ٢٧ مەزارگە و ٦ نیشانگە (سەرجەم: ٣٣).

● بەعشیقە و بەحزان: ٢١ مەزارگە و ١١ نیشانگە (سەرجەم: ٣٢).

● خانكێ: ٥ مەزارگە و ٩ نیشانگە (سەرجەم: ١٤).

● شاریا: ٦ مەزارگە و ٢٣ نیشانگە (سەرجەم: ٢٩).

● ئەلقۆش: ٦٩ مەزارگە و ٥٠ نیشانگە (سەرجەم: ١١٩).

● دێریبوون: ٢ مەزارگە و ١ نیشانگە (سەرجەم: ٣).

 

بۆنە فەرمییەكان و پشووەكان

تایبەتمەندییەكی دیكەی یاسایی لە هەرێمی كوردستان، ددانپێدانانی فەرمییە بە جەژن و یادەكانی هەموو پێكهاتەكان. بۆ نموونە بۆنەكانی ئیسلام وەك جەژنی ڕەمەزان و قوربان، بۆنەكانی مەسیحییەكان وەك یادی لەدایكبوونی مەسیح و جەژنی گەورە، یادەكانی ئێزدی وەك جەژنی سەری ساڵ و ڕۆژی جینۆسایدی ئێزدییەكان، یادەكانی توركمان وەك ڕۆژی زمان و كولتووری توركمانی، كلدان و ئاشوور وەك جەژنی ئەكیتو و ڕۆژی شەهیدانی ئاشوور، و بۆنەكانی كاكەیی وەك جەژنی سێ ڕۆژەی یاران (قۆڵتاس)، هەموویان ڕێزیان لێدەگیرێت و بەشێكیان وەك پشووی فەرمی لە ڕۆژژمێری فەرمیی هەرێمدا جێگیر كراون.

 

دۆخی مرۆیی، ڕێكخراوەیی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان

چالاكیی مەدەنی لە بواری پێكهاتەكاندا لە ڕێگەی ٣٦ ڕێكخراوی مۆڵەتپێدراوەوە بەڕێوە دەچێت كە ٣٢یان ناوخۆیی و ٤یان بیانین. لە لایەكی دیكەوە، دوای هێرشەكانی ڕێكخراوی داعش لە ساڵی ٢٠١٤، هەرێمی كوردستان وەك پەناگەیەك بۆ نزیكەی دوو ملیۆن ئاوارە و پەنابەر بووە، لە نێویاندا ١٣٨هەزار مەسیحیی دەشتی نەینەوا كە بەهۆی مەترسییە ئەمنییەكانەوە ناوچەكانی خۆیان جێهێشت و لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێ بوون.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، پەیوەندییەكانی هەرێم لەگەڵ ڤاتیكان بەردەوامی بەخۆیەوە بینیوە. دیارترین ڕووداوی دیپلۆماسی و كولتووری، سەردانی پاپا فرانسیس بوو بۆ هەولێر لە ئاداری ساڵی ٢٠٢١دا. پاپا لە لایەن بەرپرسانی باڵا و جەماوەرێكی زۆر لە پێكهاتە جیاوازەكانەوە پێشوازی لێكرا و لە یاریگای نێودەوڵەتیی فەرەنسۆ هەریری گەورەترین ڕێوڕەسمی نوێژی بۆ پەیڕەوانی مەسیحی لە عێراق و هەرێمی كوردستان ئەنجامدا، كە ئەمەش وەك ئاماژەیەكی گرنگ بۆ پاراستنی فرەچەشنی لە ناوچەكەدا سەیر دەكرێت.