(*)

 

ناكۆكییە سیاسییەكانی ناوخۆی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی ململانێیەكی ئاسایی و تەقلیدیی نێوان پارتە ڕكابەرەكان بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات یان زیادكردنی ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمان لایانداوە، لە ئێستادا ئەم گرژیانە ڕەهەندێكی بنەڕەتی، ساختەیی و پێكهاتەیییان بەخۆوە گرتووە كە كاریگەریی قووڵ و ڕاستەوخۆیان لەسەر فەلسەفەی كاركردنی دامەزراوە فەرمییەكان و ئاستی متمانەی گشتیی هاووڵاتیان بە سیستمی بەڕێوەبردن بەجێهێشتووە. لە جیهانی هاوچەرخدا بنەمای دەوڵەتداری لەسەر جیاكردنەوەی بەرژەوەندییە گشتییەكان لە كێبڕكێ حزبییەكان بنیات دەنرێت، بەڵام بەردەوامیی ئەم دۆخە لە هەرێمدا، درزێكی قووڵی لەنێوان پێداویستییەكانی مۆدێرنەكردنی كەرتی گشتی و لۆژیكی دابەشكاریی دەسەڵات (كە هێشتا كۆڵەكەی سەرەكیی كایەی سیاسییە) دروست كردووە. ئەم لێكدووركەوتنەوەیە وا دەكات كە دامەزراوەكان نەتوانن بە شێوەیەكی گونجاو بەرگەی لێكەوتە نەرێنییەكانی جەمسەرگیرییە توندەكان بگرن.

ئەگەرچی ئەزموونی حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان لە ناوەڕاستی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردووەوە لە ژێر بارودۆخێكی پڕ لە ئاڵۆزیی ناوچەیی، ئابلووقە و تەحەددیاتی ئەمنیدا چەكەرەی كرد، بەڵام توانی لە ڕێگەی دامەزراندنی هەندێك پێكهاتەی كارگێڕی و یاساییەوە، جۆرێك لە سەقامگیریی ڕێژەیی و پەرەسەندن بەراورد بە دەوروبەرەكەی بەدی بهێنێت، كێشەكە لەوێوە دەست پێ دەكات كە ئەم سیستمە كارگێڕییە، لەبری گۆڕانی بەرەو بێلایەنیی تەواو و خۆڕزگاركردن لە هەژموونی حیزب، زیاتر پشتی بە هاوسەنگییە سیاسییە دوقۆڵییەكان، یان فرەقۆڵییەكان بەست بۆ پاراستنی ئەم سەقامگیرییە، لە ئەنجامی ئەم پشتبەستنە بەردەوامەدا، سنووری نێوان كایەی حیزبی و كایەی دەوڵەتی تێكەڵ بوون، ئەمەش وای كردووە كە كارایی و جێبەجێكردنی ئەركە بنەڕەتییەكانی دامەزراوەكان نەك بە پێوەرە یاسایی و نیشتمانییەكان، بەڵكو بەستراو بن بە ئاستی ڕێككەوتن یان ناكۆكییەكانی نێوان جەمسەرە سیاسییەكانەوە.

جەوهەری كێشە پێكهاتەییەكە لەوەدایە كە ڕكابەرییە سیاسییەكان لە كایە سرووشتییەكانی خۆیان، وەك پەرلەمان، میدیا و كەمپینەكانی هەڵبژاردن، تێپەڕیون و دزەیان كردووەتە ناو قووڵایی ئەو كایە كارگێڕی، دادوەری و داراییانەی كە بەپێی یاسا دەبێت پارێزەری مافی هەمووان و لە سەرووی جیاوازییە بیروباوەڕییەكانەوە بن. كاتێك دامەزراوەیەك كە ئەركی خزمەتگوزارییە، دەبێتە كەرەستەیەك لە ململانێ، یان فشاركردنی هێزەكان لەسەر یەكتر، هێدی هێدی لایەنی كۆكەرەوە و نیشتمانیی خۆی لەدەست دەدات، لێكەوتەی ڕاستەوخۆی ئەم پرۆسەیەش ئەوەیە كە هاووڵاتیان متمانەیان بەوە نامێنێت كە دەوڵەت وەك چەترێكی بێلایەن و یەكسان بۆ پێشكەشكردنی مافەكانیان كار دەكات، بەڵكو وا هەست دەكەن سودمەندبوون لە خزمەتگوزاری و مافە بنەڕەتییەكان گرێدراوی ئینتیمای سیاسییە.

ڕەنگدانەوەی ئەم جۆرە ململانێیە لە چەندین ئاستی ڕۆژانە و ستراتیژیدا دەبینرێتەوە، لە ڕووی كارگێڕییەوە، پرۆسەی بڕیاردانی حكوومی و جێبەجێكردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان بەهۆی ناكۆكیی حیزبییەوە تووشی سستبوون یان پەككەوتن دەبن، دامەزراندن و بەڕێوەبردنی كەرتی گشتی لەسەر بنەمای لێهاتوویی پیشەیی (Meritocracy) پاشەكشە دەكات و بنەماكانی پشككاریی حزبی شوێنی دەگرێتەوە. لە لایەكی دیكەوە، داڕشتنی پلانە ئابوورییە درێژخایەنەكان لە جیاتی ئەوەی خزمەت بە گەشەپێدانی هاوسەنگ و سەقامگیری دارایی بكات، دەبێتە قوربانیی بەرژەوەندیی كورتخایەن و گونجاندنی هاوسەنگییە نێوخۆییەكان. لە كاتی قەیرانە گەورەكاندا (چ قەیرانی دارایی، چ ئەمنی، یان كۆمەڵایەتی)، نەبوونی یەكدەستی لە ناوەندەكانی بڕیارداندا توانای وەڵامدانەوەی خێرا و كاریگەریی حكومەت بە شێوەیەكی بەرچاو دادەبەزێنێت.

لە كۆتاییدا، لێكەوتەكانی ئەم دابەشبوونە ناوخۆییە سنوورە جوگرافییەكانی هەرێم تێدەپەڕێنێت و كاریگەرییەكی نەرێنیی ڕاستەوخۆ لەسەر شوناس و پێگەی هەرێم لە بەرانبەر حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا و گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دروست دەكات. كاتێك لایەنە دەرەكییەكان هەست بە لێكترازان و پشێویی ناوخۆیی هەرێم دەكەن، پێگەی دانوستانكاری هەرێم لەسەر مەلەفە ستراتیژییەكانی وەك بودجە، كەرتی وزە، و مافە دەستوورییەكان لاواز دەبێت. لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، هێزی هەر قەوارەیەكی سیاسی تەنیا بە پشتبەستن بە دەقە دەستوورییەكان یان سەروەت و سامانی سرووشتییەكەی دیاری ناكرێت، بەڵكو ڕادەی یەكگرتوویی ناوخۆیی و توانای پێشكەشكردنی یەكگوتاریی فەرمی لە كاتی گفتوگۆكاندا، فاكتەری یەكلاكەرەوەیە، لاوازبوونی ئەم یەكگرتووییە، دەرفەتەكانی پاراستنی قەوارەی سیاسی و بەدەستهێنانی پشتیوانیی نێودەوڵەتی كەم دەكاتەوە.

لە ڕووی ئابوورییەوە، جەمسەرگیریی سیاسی كاریگەریی درێژخایەن و نەرێنی لەسەر جومگە سەرەكییەكانی گەشەپێدان بەجێ دەهێڵێت، هەر وەبەرهێنەرێك، چ ناوخۆیی بێت یان بیانی، بەردەوام بەدوای ژینگەیەكی جێگیر و هێمندا دەگەڕێت كە تێیدا یاساكان ڕوون و چەسپاو بن، دامەزراوەكان خاوەن سەربەخۆیی بن و پڕۆسەی بڕیاردانی كارگێڕییش بە خێرایی بەڕێوە بچێت. كاتێك ئاڵۆزییە سیاسییەكان قووڵ دەبنەوە و ناسەقامگیری باڵ بەسەر كۆمەڵگەدا دەكێشێت، تەنانەت ئاستی مەترسی لە بازاڕدا بەرز دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پاشەكشەكردنی وەبەرهێنانە ستراتیژییەكان و كەمبوونەوەی دەرفەتی كار لە كەرتی تایبەتدا. لە ئەنجامی ئەم دۆخەدا، پشتبەستن بە ئابووریی ڕەیعی و كەرتی حكوومی وەك تاكە دەروازە بۆ دامەزراندنی هێزی كار زیاتر دەبێت، كە ئەمەش باری دارایی دەوڵەت قورستر دەكات و داهاتووی ئابووری دەخاتە مەترسییەوە.

لە ڕەهەندی كۆمەڵایەتیشەوە، بەردەوامبوونی گوتاری سیاسیی توندوتیژ و گرژ، كەرتبوون و لێكترازان لە ناوخۆی كۆمەڵگەدا قووڵتر دەكاتەوە، لەبری ئەوەی لایەنە سیاسییەكان ململانێیەكی تەندروست لەسەر بنەمای پێشكەشكردنی بەرنامە و ستراتیژییەتی گەشەپێدان بكەن، كێبڕكێكان دەگۆڕێن بۆ ناكۆكییەكی جەمسەرگیرانە كە زیانێكی زۆر بە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دەگەیەنێت، ئەم جۆرە ململانێیە نەك هەر ناسنامەی نیشتمانیی گشتگیر لاواز دەكات، بەڵكو لای نەوەی ئەم سەردەمە ئەم تێڕوانینە دروست دەكات كە دڵسۆزی بۆ حزب لە پێشتر و گرنگترە لە ئینتیما بۆ دەوڵەت و دامەزراوە نیشتمانییەكان.

هەرچەندە زۆرجار ئەم قەیرانە تەنیا وەك ململانێیەكی سادەی نێوان حزبەكان نیشان دەدرێت، بەڵام ئەم تێڕوانینە كورتكردنەوەی دیمەنە ڕاستەقینەكەیە، سەرچاوەی سەرەكیی كێشەكە لە نەبوونی چوارچێوەیەكی دامەزراوەیی تۆكمەدایە كە بتوانێت سنووری نێوان ململانێی سیاسی و بەڕێوەبردنی كاروباری دەوڵەت ڕێك بخرێت. لە سیستمە دیموكراسییە جێگیرەكاندا ململانێی سیاسی لەوانەیە توند بێت، بەڵام دامەزراوەكان بە شێوەیەكی ئاسایی بەردەوام دەبن لە ڕاپەڕاندنی ئەركەكانیان، چونكە لایەنگری و دڵسۆزیی فەرمانبەران تەنیا بۆ دەستوور و یاسایە نەك بۆ حزب، و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و دەزگا چاودێرییەكان ڕێگرە لەوەی كێشە سیاسییەكان كار بكەنە سەر پێكهاتەی دەوڵەت.

بۆیە، چارەسەر لە بنبڕكردنی فرەیی سیاسی یان سەپاندنی ڕێككەوتنی زۆرەملێ لەنێوان هێزە جیاوازەكاندا نییە، چونكە جیاوازیی بیروڕا مەرجێكی سرووشتیی دیموكراسییە، بەڵكو چارەسەری ڕاستەقینە لە داڕشتنی ڕێسا و یاسایەكدایە كە دامەزراوە دەوڵەتییەكان لە حزبە سیاسییەكان بەهێزتر بكات، بە شێوەیەك كە گۆڕانكاری لە هاوسەنگیی هێزە سیاسییەكاندا نەبێتە هۆی پەكخستنی دامەزراوە فەرمییەكان و لێكترازانی كارگێڕیی دەوڵەت.

ئەمەش لە پێشینەدا پێویستی بە پێناسەكردنەوە و ڕێكخستنی پەیوەندییەكانی نێوان كایەی حزبی و حكوومی هەیە، لە ڕێگەی چەسپاندنی بێلایەنیی دامەزراوە فەرمییەكان و پاراستنیان لە كێشمەكێشە سیاسییەكان، شانبەشانی ئەمەش چاكسازیی پێكهاتەیی لە سیستمی كارگێڕیدا دەخوازێت كە لێوەشاوەیی و پسپۆڕی بكاتە بنەمای بنەڕەتیی دانان و سەركەوتنی پیشەیی، بەجۆرێك متمانەی جەماوەر بە دادپەروەریی سیستمی ئیداری پتەوتر بكات.

هاوتەریب لەگەڵ ئەمەدا، دەبێت پەرلەمان وەك ناوەندێكی سەربەخۆی یاسادانان و چاودێری، كارا بكرێتەوە، نەك تەنیا بكرێتە گۆڕەپانێك بۆ ململانێ و جێبەجێكردنی ویستی حزبە ڕكابەرەكان. تاوەكو پێگەی چاودێریی پەرلەمان كاراتر بێت، ڕەوتی بەڕێوەبردنی كاروباری دەسەڵاتی جێبەجێكردن بەرەو چاكبوون دەچێت و پانتایی بەكارهێنانی دامەزراوە دەوڵەتییەكان بۆ كێبڕكێی لایەنەكان پاشەكشە دەكات.

گرنگیی پەرەپێدان و چەسپاندنی سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەرییش بە هەمان ئەندازەیە، چونكە ئەو دەسەڵاتە دادپەروەرە گرەنتیی كۆتاییە بۆ سەروەریی یاسا و ناوبژیوانیی كێشەكان بەگوێرەی دەستوور، بەدەر لە هاوسەنگی و گۆڕانكاریی هێزە سیاسییەكان.

لە ڕوانگەی ئابووریشەوە، فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات، كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت، هاندانی كەرتی تایبەت و فەراهەمكردنی ژینگەیەكی یاسایی جێگیر بۆ وەبەرهێنان، پێكەوە كاراكتەری سەرەكین بۆ پاراستنی دارایی لە بەركەوتە سیاسییە كتوپڕەكان، ئەمەش بەرگریی هەرێم لە بەرانبەر قەیرانەكاندا تۆكمەتر دەكات.

هەروەها پێویستە گفتوگۆی ڕێكخراوی نێوان لایەنە سەرەكییەكان، لە كاردانەوەیەكی كاتیی سەر قەیرانەكانەوە بگۆڕێت بۆ میكانیزمێكی هەمیشەیی بۆ بەڕێوەبردنی جیاوازییەكان، فرەیی سیاسی خۆی لە خۆیدا مەترسی نییە، بەڵكو كاتێك دەبێتە هەڕەشە كە چوارچێوەیەكی سیستماتیك نەبێت بۆ ڕێكخستنی و گۆڕینی بۆ كێبڕكێیەكی ئەرێنی و بەرهەمهێنەر، هاوكات لەسەرشانی ئەكادیمیستەكان، لایەنە مەدەنییەكان و دەزگاكانی ڕاگەیاندنە كە پێشەنگ بن لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی دەوڵەتداری و كەلتووری دامەزراوەیی، لەبری پەرەپێدان بە لێكترازان یان جەمسەرگیریی حیزبایەتی، سەركەوتنی كۆمەڵگەكان لە بونیادنانی دامەزراوەی جێگیردا، بەندە بە گۆڕینی سەروەریی یاسا بۆ بەهایەكی هاوبەش، كە هەمیشە لە سەرووی دڵسۆزییە سیاسییەكانەوە بێت.

ئایندەی هەرێمی كوردستان تەنیا لە ڕێگەی دەنگدانی داهاتوو و گۆڕانی پێگەی حزبییەوە دیاری ناكرێت، بەڵكو وابەستەی گواستنەوەی سیاسییە لە قۆناغی هاوسەنگییە حزبییەكانەوە بەرەو قۆناغی بونیادنانی دەوڵەتێكی سیستماتیك. هێزەكان بە سرووشتی خۆیان دەگۆڕێن، سەركردەكان دەڕۆن، بەڵام تەنیا دامەزراوە نیشتمانییەكانن كە بەردەوامی و سەقامگیریی قەوارەكان مسۆگەر دەكەن.

مێژووی حوكمڕانی دەری دەخات كە دەوڵەت بە ڕكابەرییە سیاسییەكان لاواز نابێت، بەڵكو نەبوونی ئەو سنوور و ڕێسایانەیە لاوازی دەكات كە ڕێگری دەكەن لەوەی ئەم كێبڕكێیە بگۆڕێت بۆ ململانێ لەسەر جومگەكانی بڕیاردان. لێرەوە، ژیرانەترین بژاردە لەبەردەم هێزە سیاسییەكاندا، گەڕان نییە بەدوای سەركوتكردنی لایەنێك لەلایەن یەكێكی دیكەوە، بەڵكو ڕێككەوتنە لەسەر ئەوەی مەسلەحەتی دامەزراوەكان لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەكانەوە بێت. ئەو سیستمەی پارێزگاری لە مافی هەمووان دەكات، شایەنی ئەوەیە كە لایەنەكان لە پێناویدا سازش بكەن، بە پێچەوانەوە، ئەو قەوارەیەی دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی بەردەوام، هەوڵ و وزەكانی لەبری گەشەپێدان و خزمەتكردنی هاووڵاتیان، لە بەڕێوەبردنی ناكۆكییە ناوخۆییەكاندا بە هەدەر دەدات.

 

(*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ