سروشتی بوون، بە شێوەیەكە كە بۆ هەر بوونەوەرێكی زیندووی خۆی ڕەگەزێكی پێچەوانە یان بەرامبەری داناوە. چونكە مەرجی بەردەوامی ژیانە لەسەر گۆی زەوی، ڕەنگە هەسارەكانی تر بوونەوەر یان جۆرە ماددەیەكی تابیەت بۆ بوونەوەرەكانی سەر گۆی زەویدا هەیە نەتوانن بەردەوامی بدەنە مانەوەیان، دەشێ ئەم بیرۆكەیە تەنیا گومانێكی زانسیتی بێت و هیچی تر.

سیحری ئەم ماندووبوونەش لە هەبوونی دوو ڕەگەزی جیاوازدایە كە هەر یەكەیان تایبەتمەندی خۆی هەیە و لەوی تری جیا دەكاتەوە، كە گوزارشت لە خەسڵەتەكانی خۆیان دەكەونەوە. بە وردبوونەوەیەكی، كە گوزارشت لە خەسڵەتەكانی خۆیان دەكەنەوە، بە وردبوونەوەی سەرپێیانەش هەر زوو دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی كە ئەو بیر و هزری مرۆڤە ئەوی لە باقی بوونەوەرەكانی تر جیا كردۆتەوە، بووەتە مایەی پێشڤەچوونی، هزر و عەقڵەكەیەتی، گەرچی ئەو هزرەش زۆربەی جار لە مێژووی خۆیدا نەهامەتی بەرهەمهێناوە بۆ مرۆڤایەتی، چونكە ئەوەندەی مرۆڤ بووتە مایەی وێرانی و لەناوبردنی بەرامبەرەكەی هیچ بوونەوەرێكی تر ئەو كارەی نەكردووە. ئەمەش بە پشت بەستن بە بیر و هزری نابەجێ و هەڵپەی بەرژەوەندییەكانی، بەداخەوە لە مێژوودا زۆرن ئەو كۆمەڵگەیانەی كە بە جەستە مرۆڤ بوون، بەڵام بە یاسای دارستان خویان بەڕێوە بردووە، ئەویش بە حوكمكردنی بەهێز لەسەر بێهێزەكان و بەكۆیلە كردنیانان. ڕەگەزەكانی مرۆڤ وەك سروشتی خۆی لە نێر و مێ پێكهاتووە. هەبۆیە لەسەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە ئافرەتان بندەست كراون و پیاوان لە پاش سەردەمی زێڕینی دایكسالارییەوە ئەوانیان بە كۆیلە كرد. بەبێ گوێدانە هزر و توانا و ڕۆڵەكەی لە ناو كۆمەڵگەدا. بەڵام پاش شۆڕشی ڕێناس و شۆڕشەكانی پیشەسازی و جاڕدانی گەردوونی بۆ مافەكانی مرۆڤ، هەستانەوەیەك و وەرچەرخانێكی بەرچاو هاتە ئاراوە. هەر بۆیە بە خوازراوی یان نەخوازراوی ئافرەت جێی پێی خۆی لەناو كۆمەڵگەدا كردەوە و هاتنە ناو سەرجەم كایەكانی نێو سیستەمی كۆمەڵایەتییەوە، كوردستانیش بێ بەش نەبووە لەوكرانەوە جیهانییە، وێڕای تەقلیدی بوونەكەی و هۆكارە كۆمەڵایەتی و كلتووری و ئایینیبە ڕێگیرەكانی ناو وڵاتی كوردەواری.
ئافرەتی كورد بە درێژایی مێژووی سیاسی نەتەوە كورد ڕۆڵێكی كاریگەری بینیوە و خاوەن هزرێكی سیاسی نەتەوەیی بووە، بە ئاوڕدانەوەیەك لە مێژووی سیاسی و شۆڕشگێڕی كورد، ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە ئافرەتی كورد لەو سەردەمەدا شان بەشانی پیاوان لە هەوڵی بەدەستهێنانەوەی مافە زەوتكراوەكانیانن هەم وەك تاكێكی كوردی بوون، كە ئەو ئافرەتێك لە كۆمەڵگەیەكی تەقلیدی و ئایینییدا. لەو سەردەمەدا ئافرەتی كورد ئەركی سەرشانی لە ئەركی پیاوان قورستر بووە، بە هۆی رەگەزەكەیەوە، هەم دایك میش هاوسەر و هەمیش پێشمەرگە بووە. هەربۆیە ئەو زۆر زیاتر توانیویەتی رۆڵ لەوە زیاترە كە پیاوانی رژێم بێ ئاگا لە كێشە نەتەوەیەكەی و هزرە سیاسەیەكان و سەندنی مافەكانیان ئاگاداراین هەبێت، لە مێژووی كوردا و لەسەردەمی شاخ و خەباتدا چەمك گەڵی زۆر هاتونەتە ئاراوە، كە وشەی ئافرەتی پێشمەرگە یەكێك بووە لەو چەمكی شیاوانەی كە بە باڵای ئافرەتی كوردا بڕاوە. لە نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدەهەم و لە سەردەمی دەسەڵاتی میرەە كوردكانەوە، ئافرەت رۆڵی كاریگەر و بەچاوی هەبووە، وەك ئاماژە بە حوكمڕانی خاتوو خانمی هاوسەری(مەحمود پاشای جاف)كە پاش كۆچی دوای ئەو میرە دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. وەك نموونەیەكی دیكەش لە سەردەمی كۆماری كوردستان خاتوو (مینا)خان كە خێزانی پێشەوا (قازی محەمەد) بوو ڕۆڵێكی بەرچاوی هەبوو لە بواری ڕۆشنبیری دا لە كۆماری كوردستان وەك بەشێك لە گوتاری كۆمەڵایەتی خۆی كاری لەسەر كرد و یەكێتیی ئافرتانی دیموكراتی كوردستانی لە ساڵی 1946دا لە سەردەمی كۆماری كوردستاندا دامەزراوە. لە پاش ڕاپەرین و لە سەردەمی حكومەتی هەرێمیشدا وێرای هەموو كەموكوڕییەكان و نادیدەگرتنی مافەكانی ئافرەتان دەستەبەری ژیانێكی باشتر بۆیان، هەوڵی هێنانەوە ناو كایە سیاسی و كۆمەڵایەتی و بازرگانیەكاندا.