پێگەی یاسایی و سیاسی هەرێمی کوردستان یەکێکە لە گرنگترین بابەتەکانی مێژووی نوێی عێراق, زۆرجار لە ناو گفتوگۆ سیاسییەکاندا ئەم پرسیارانە دەخرێنەڕوو: «هەرێمی کوردستان پێش رووخانی ڕژێمی بەعس چی بوو؟»، «ئایا عێراق دەتوانێت هەرێم هەڵبوەشێنێتەوە؟» یان «ئایا دەتوانرێت هەرێم بگەڕێندرێتەوە بۆ خاڵی سفر؟»

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، پێویستە له‌نێوان دوو چەمکی سەرەکی جیاوازی بکرێت؛ حکومی زاتی واقعی (De Facto Autonomy) و حکومی زاتی دەستوری (De Jure Autonomy) ئەم جیاوازییە بنەمای تێگەیشتنە لە پێگەی هەرێمی کوردستان.

یەکەم: هەرێمی کوردستان پێش ساڵی ٢٠٠٣

دوای ڕاپەڕینی گەلی کوردستان لە ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕین، هێزەکانی ڕژێمی بەعس لە زۆربەی ناوچەکانی کوردستان کشانەوە, لە ساڵی ١٩٩٢ یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامدرا و حکومەتی هەرێم دامەزرا.

لەو کاتەوە تا ساڵی ٢٠٠٣، هەرێمی کوردستان خاوەنی ( پەرلەمان، حکومەت، دادگا، هێزی پێشمەرگە، دامودەزگای ئیداری، سیستەمی خوێندن و تەندروستی )و زۆربەی دامەزراوەکانی دەوڵەت بوو, لە کردەوەدا، زۆربەی کاروباری ناوخۆی خۆی بەڕێوە دەبرد.

بەڵام لە ڕووی یاساییی عێراقەوە، ئەم دۆخە تا ئەو کاتە لە دەستوردا نەچەسپابوو, بۆیە، هەرێم حکومی زاتی واقعی هەبوو، نەک حکومی زاتی دەستوری.

دووەم: گۆڕانکارییە گەورەکەی دوای ساڵی ٢٠٠٣

دوای رووخانی ڕژێمی بەعس، سیستەمی سیاسی عێراق لە بنەڕەتەوە گۆڕا, لە ساڵی ٢٠٠٤، یاسای بەڕێوەبردنی قۆناغی گواستنەوە (TAL) بوونی هەرێمی کوردستانی ناساند و لە ساڵی ٢٠٠٥، دەستوری نوێی عێراق بە ڕاپرسی گشتی پەسەندکرا.

بەپێی دەستور، هەرێمی کوردستان بە فەرمی وەک هەرێمێکی فیدراڵی ناسێنرا, لەم قۆناغەوە، پێگەی هەرێم لە پێگەیەکی واقعی گۆڕا بۆ پێگەیەکی دەستوری.

ماددەی ١١٧ی دەستور بوونی هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی فیدراڵی دەناسێنێت، و ماددەی ١٢١ دەسەڵات و مافەکانی هەرێمەکان دیاری دەکات، وەک مافی یاسادانان لە هەندێک بوار، بەڕێوەبردنی دامودەزگا ناوخۆییەکان و ڕێکخستنی کاروباری هەرێم.

ئەمە واتای ئەوەیە کە بوونی هەرێم تەنها ڕێککەوتنێکی سیاسی نییە، بەڵکو بەشێکە لە باڵاترین یاسای وڵات.

سێیەم: ئایا عێراق دەتوانێت هەرێم هەڵبوەشێنێتەوە؟

لە ڕووی دەستوری، وەڵامەکە (نه‌خێر).

هیچ دەقێکی دەستور ڕێگە نادات حکومەتی فیدراڵ یان پەرلەمانی عێراق بە تەنها بتوانن هەرێمی کوردستان هەڵبوەشێننەوە, چونکە قەوارەی هەرێم لە خودی دەستوردا تۆمار کراوە.

بۆیە، ئەگەر کەسێک بیەوێت ئەو پێگەیە بگۆڕێت، سەرەتا دەبێت دەستور بگۆڕدرێت.

چوارەم: گۆڕینی دەستور چۆن دەکرێت؟

دەستوری عێراق میکانیزمی گۆڕانکاریی خۆی دیاری کردووە.

گۆڕینی دەستور تەنها بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمان ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە پرۆسەیەکی دەستوری هەیە کە پەسەندکردنی گۆڕانکاری، ڕاپرسی گشتی و ئەو ڕێكارانه‌ت دەستور دیاری کردوون لەخۆدەگرێت.

ماددەی ١٤٢ دەستنیشان دەکات کە لە هەندێک دۆخدا ئەگەر دوو لە سێ پارێزگا بە زۆرینەی دوو لە سێی دەنگدەرانی ڕەتی بکەنەوە، گۆڕانکارییەکە تێناپەڕێت.

بۆیە، گۆڕینی پێگەی دەستوری هەرێمی کوردستان, پرۆسەیەکی زۆر قورس و نه‌كرده‌یه‌.

پێنجەم: واتای “گەڕاندنەوە بۆ خاڵی سفر”

لە گفتوگۆی سیاسی، زۆرجار دەربڕینی “گەڕاندنەوە بۆ خاڵی سفر” بەکار دێت, بەڵام لە ڕووی یاسایی، ئەم دەربڕینە ناڕوونە.

ئەگەر مەبەست لێی هەڵوەشاندنەوەی هەرێم، لابردنی دامودەزگاکانی و گەڕاندنەوەی پارێزگاکان بۆ بەڕێوەبردنی ناوەندی بێت، ئەوا ئەمە بە یەک بڕیار یان فەرمانی حکومەت ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکاریی گه‌وره‌ هەیە.

شەشەم: نێوان گفتوگۆی سیاسی و ڕاستیی یاسایی

لە ماوەی ڕابردوو، هەندێک لایەنی سیاسی جاروبار باس لە هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی دەستوری هەرێمی کوردستان دەکەن, بەڵام ئەم بانگەشانە، پێشت به‌هیچ دەقێكی دەستوری و میکانیزمە یاسایییەکان نابه‌ستێت.

گفتوگۆی سیاسی مافی هەموو لایەنێکە، بەڵام پێویستە لەسەر زانیاریی دروست و بنەمای ئه‌خلاق و خزمه‌تی خه‌ڵک و خاک و نیشتمان بێت, کاتێک بابەتێکی هەستیار وەک پێگەی هەرێمی کوردستان بەبێ پشتبەستن بە دەستور دەخرێتە بەرباس، دەتوانێت ببێتە هۆی دروستکردنی دڵەڕاوکێ، ئاژاوەی ڕاگەیاندن و فشارە سیاسییەکان، بێ ئەوەی بنەمایەکی یاسایی هەبێت.

لە وڵاتانی دیموکراتیکدا، چارەنووسی قەوارەی دەستوری بە دروشم و هەڵوێستی سیاسی دیاری ناکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی دەستور و یاسا و پرۆسە دیاریکراوەکانەوە دیاری دەکرێت.

مێژووی هەرێمی کوردستان دوو قۆناغی جیاوازی تێدایە, قۆناغی یەکەم، لە ساڵی ١٩٩١ تا ٢٠٠٥، کە حکومی زاتی واقعی هەبوو.
قۆناغی دووەم، دوای پەسەندکردنی دەستوری ٢٠٠٥، کە بوو بە هەرێمێکی فیدراڵی ناسێنراو لە چوارچێوەی دەستوری عێراق.

بۆیە، لە دۆخی ئێستادا، هەر باسێک سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی دەستوری هەرێمی کوردستان، دەبێت لە چوارچێوەی دەستور و میکانیزمە یاسایییەکان بخرێتە بەرباس, هەر بانگەشەیەک کە ئەم ڕاستییە دەستورییە پشتگوێ بخات، زیاتر لەوەی بنەمای یاسایی هەبێت، دەتوانێت ببێتە هۆی دروستکردنی نائارامی لە ڕای گشتی و زیادکردنی كێشمه‌كێمی سیاسییەکان، لە کاتێکدا دەستور تا ئێستا ڕێگایەکی ئاسان بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێگەی دەستوری هەرێمی کوردستان دانەناوە.