د.خالیدە خەلیل، وتەبێژی فەرمیی بارەگای بارزانییە. ئەندامی خولی چوارەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بووە لەسەر فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان. خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە زمان و ئەدەب و شارستانیەتی عەرەبیدا و چەندین نووسین و بەشداریی لە بوارەكانی ئەدەب و سیاسەتدا هەیە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەمجۆرە دیدگا و تێڕوانینەكانی خۆی سەبارەت بە واقیعی سیاسیی عێراق، داهاتووی شەراكەتی نیشتمانی و ئاسۆكانی چارەسەری لەسەر بنەمای دیالۆگ و دەستوور خستەڕوو:

 

پێزانینی قووڵمان هەیە بۆ ئەو هەوڵە شایستە و بێوچانانەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ ڕێكخستنی ئەم دیدارە جۆرییە و كۆكردنەوەی ئەم بژاردە ناوازەیە لە پسپۆڕان و شارەزایان داویەتی، بە مەبەستی سازكردنی گفتوگۆیەكی ڕاشكاو و شەفاف دەربارەی یەكێك لە هەستیارترین و چارەنووسسازترین پرسەكان، كە ئەویش پرسی: «عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان»ـە.

لە سەرەتای ئەم تێڕوانینەدا، پرسیارێكی جەوهەری دەخەینە ڕوو: چۆن دەكرێت دەست بۆ چارەسەری ئەو قەیرانە بونیادییانە ببرێت كە ئەمڕۆ بەرۆكی عێراقیان گرتووە؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەكرێت سوود لە وێناكردنێكی هێمایی وەربگرین كە تێیدا وێنەكێشێك دوو تابلۆی هاوتەریب دەكێشێت، لە ڕێگەی جیاوازیی نێوان ئەم دوو تابلۆیەوە، ڕەهەندەكانی ئەو گۆڕانكارییانە دەردەكەون كە عێراق بەسەریدا هاتووە، هەروەها ئەو درزە گەورەیەی لەنێوان ئەو تمووحانەی لەگەڵ قۆناغی وەرچەرخاندا بوون و ئەو واقیعە سیاسییەی كە دواتر هاتە كایەوە.

تابلۆی یەكەم گوزارشت لە كۆنگرەی لەندەنی ساڵی ٢٠٠٢ دەكات، كاتێك هێزە ئۆپۆزیسیۆنەكانی عێراق بە هەموو پێكهاتە جیاوازەكانیانەوە لەسەر بنەمای پڕۆژەی بونیادنانی دەوڵەتێكی مەدەنی و فیدڕاڵی كۆدەنگ بوون، كە مافی هەموو پێكهاتەكان مسۆگەر بكات و پشت بە بنەماكانی تەوافوق، شەراكەتی ڕاستەقینە و هاوسەنگی ببەستێت.

بەڵام تابلۆی دووەم، وێنەی واقیعی ئێستایە كە عێراق دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە بەسەر گۆڕانكارییەكاندا تێیدا دەژی، واقیعێك كە تێیدا ئاڵۆزییەكانی هەژموونی سیاسی و ئەمنی تێكەڵ بوون و كاریگەرییەكانی چەكی دەرەوەی چوارچێوە دامەزراوەییەكان و پارەی سیاسی و گەشەكردنی دەسەڵاتی پێكهاتە چەكدارییە نایاساییەكان پەرەی سەندووە. لە سایەی ئەم دیمەنەدا، دیموكراسیی تەوافوقی كە پڕۆسەی سیاسیی لەسەر بونیاد نرا، كە وابڕیار بوو ببێتە چوارچێوەیەكی ڕاستەقینە بۆ شەراكەتی نیشتمانی و بەشداریی هەمووان لە بڕیارسازیدا– گۆڕدرا بۆ جۆرێك لە پشكپشكێنە (محاصصة) و دابەشكردنی هەژموون و پۆستەكان، لە جیاتی بەشداریی كارا لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت و بڕیاری نیشتمانیدا.

هەروەها لە زۆر وێستگەدا، وا لە دیموكراسی كرا، كە وەك حوكمی زۆرینەی مەزهەبی مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، نەك زۆرینەی سیاسی، سەرەڕای ئەوەی جەوهەری دیموكراسیی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای پاراستنی مافی هەموو پێكهاتەكانە و دەرنەكردنی هیچ بڕیارێك كە ڕەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر هەر پێكهاتەیەكی وڵات هەبێت، یان هەستی پەراوێزخستن و دوورخستنەوەیان لا دروست بكات.

بەم شێوەیە، تابلۆی دووەم بە شێوەیەكی بنەڕەتی جیاواز دەردەكەوێت لە تابلۆی یەكەم و لەو وێناكردنانەی كە لە كۆبوونەوەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق لە لەندەن خرانە ڕوو، كە لە بنەڕەتدا لەسەر بونیادنانی دەوڵەتی شەراكەت و هاوسەنگی و دامەزراوەكان وەستابوو، نەك لەسەر لۆژیكی پشكپشكێنە و چەسپاندنی هەژموون لەسەر حیسابی دەوڵەت و بنەما دەستوورییەكانی.

لە ڕێگەی خوێندنەوەی وردی پێشهاتە سیاسییەكانەوە، دەبینین ئەم واقیعە بە شێوەیەكی لەناكاو دروست نەبووە، بەڵكو دەرەنجامی ڕێڕەوێكی سیاسیی كەڵەكەبووە كە سیستەمی سیاسی لە عێراقدا بە چەند قۆناغێكی بنەڕەتییەوە تێپەڕی:

 

قۆناغی یەكەم (٢٠٠٣ – ٢٠١٠)

ئەم قۆناغە جۆرێك لە گەشبینی بەخۆیەوە بینی، بۆ ئەگەری چەسپاندنی نموونەیەكی دیموكراسیی تەوافوقی كە مافی هەموو پێكهاتەكان بپارێزێت. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕۆڵێكی میحوەری گێڕا، كاتێك دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ بووە بنەما بۆ سیستمێكی سیاسی كە هەستی بەشداربوون و شەراكەتی بە لایەنە جیاوازەكان بەخشی، و سەرپەرشتی بونیادنانی دامەزراوەكانی كرد و هێڵە گشتییەكانی پڕۆسەی سیاسی كێشا، ئەمەش وایكرد كاریگەرییەكەی یەكلاكەرەوە بێت لە دیاریكردنی سرووشتی سیستمەكە و ئاراستەكانیدا.

 

قۆناغی دووەم (٢٠١١ – ٢٠١٨)

ئەم قۆناغە دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا دەستی پێكرد، كە تێیدا كاریگەریی هێزە ناوچەییەكان لە دیمەنی عێراقدا هەڵكشا، و پێكهاتە چەكدارییەكانی دەرەوەی چوارچێوەی دامەزراوەیی دەوڵەت دەركەوتن، ئەمەش گفتوگۆی دەستووری و یاسایی فراوانی لێكەوتەوە، بەتایبەت سەبارەت بە سنوورداركردنی چەك لە دەستی دەوڵەتدا، چونكە ماددەی ٩/ب لە دەستووردا قەدەغەی دروستكردنی هەر میلیشیایەكی سەربازیی لە دەرەوەی چوارچێوەی هێزە چەكدارەكان كردووە.

ئەم قۆناغە بە تێكلاوبوونی هەژموونەكان و گۆڕانی پلەبەندیی هاوسەنگیی هێزەكان ناسرا. لەم ماوەیەدا، عێراق ڕووبەڕووی تەحەددایەكی چارەنووسساز بووەوە، بە هۆی سەرهەڵدانی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش لە ساڵی ٢٠١٤، كە بووە هۆی دەرچوونی فەتوای مەرجەعییەت و پێكهێنانی حەشدی شەعبی، كە ئەو گۆڕانكارییە قووڵانەی بەدوای خۆیدا هێنا لە هاوسەنگیی هێزە ناوخۆیی و ناوچەییەكاندا، لە سایەی زیادبوونی ئاستی دەستوەردانی دەرەكی لە كاروباری عێراقدا.

لە ناوەڕاستی ئەم پێشهاتانەدا، هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی گوشاری سیاسی و ناوەندیی زۆر بووەوە، هەر بۆیە بڕیارە مێژووییەكەی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم و مافی چارەی خۆنووسین هات، كە مافێكە لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا چەسپێنراوە، ئەمەش لەو باوەڕەوە بوو كە بنەماكانی شەراكەتی سیاسی و هاوسەنگی و تەوافوق چیتر بوونیان نەماوە، بەتایبەت لە سایەی بەردەوامیی ناكۆكییەكان لەسەر مافە دەستوورییەكان و شایستە دارایی و سیاسییەكانی پێكهاتەكان و لە سەرووی هەمووشیانەوە گەلی كورد كە مێژوویەكی پڕ لە ئازاری هەبووە لە ئەنفال و جینۆساید.

 

قۆناغی سێیەم (٢٠١٩ – ٢٠٢٥)

لەم قۆناغەدا عێراق چووە نێو سەردەمێكی ئێجگار ئاڵۆزەوە، كە بە هەڵكشانی كێبڕكێی ناوچەیی و تێهەڵكێشبوونی بەرژەوەندییە سیاسی و ئەمنییەكان دەناسرێتەوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر بونیادی دەوڵەت و دامەزراوەكانی هەبوو.

خۆپیشاندانەكان كە بە دەستلەكاركێشانەوەی حكومەتی دكتۆر عادل عەبدولمەهدی كۆتایی هات، و ئەو پێشهاتانەی دواتر ڕوویاندا، تا دەگاتە كشانەوەی ڕەوتی سەدر لە پڕۆسەی سیاسی، هۆكار بوون بۆ دروستبوونی گۆڕانكارییەكی ڕوون لە هاوسەنگیی هێزەكان لەناو دیمەنی سیاسیی عێراقدا. كاریگەریی ئەمە بە شێوەیەكی دیارتر لە پێكهێنانی حكومەتەكان و بەڕێوەبردنی هاوپەیمانییەكان و ئاراستەكردنی بڕیارە سیاسییەكاندا دەركەوت، بە جۆرێك كە بابەتەكە تەنیا لە زیادبوونی هەژموونی سیاسیی هەندێك هێزدا نەماوە، بەڵكو گۆڕاوە بۆ ڕۆڵێكی بونیادیی كاریگەر لە دووبارە داڕشتنەوەی سیماكانی سیستمەكە لە ناوەوە.

ئەم واقیعە زەمینەی بۆ هەندێك هێزی دیاریكراو ڕەخساند، تا پێگەی خۆیان لە ناو جومگەكانی دەوڵەتدا بەهێز بكەن، لە كاتێكدا ناڕەزایەتییەكان سەبارەت بە جێبەجێكردنی «ئینتیقائییانەی» دەستوور و یاساكان ڕووی لە زیادبوون كرد و پرەنسیپی شەراكەتی سیاسیی ڕاستەقینە لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا پاشەكشەی كرد، ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ ناجێگیریی بڕیاری سیاسی لەژێر كاریگەریی هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەكان و لێكەوتە ڕاستەوخۆكانیان لە ناوخۆی عێراقدا.

ئەمڕۆ، لەگەڵ چوونە ناو قۆناغێكی نوێ لە ساڵی ٢٠٢٦دا، عێراق هێشتا ڕووبەڕووی تەحەدداگەلێكی ئاڵۆز دەبێتەوە كە تێیدا پێداویستییەكانی سەقامگیریی سیاسی لەگەڵ خواستەكانی بنیادنانی دەوڵەت و چەسپاندنی دامەزراوەكان تێكەڵ بوون. لەم چوارچێوەیەدا، دۆسیەی فیدڕاڵی وەك یەكێك لەو پرسانەی كە زۆرترین پەیوەندیی بە داهاتووی سیاسیی عێراقەوە هەیە، دەردەكەوێت، بەتایبەت لە كۆمەڵگەیەكی فرەنەتەوە و فرەئایینی وەك عێراقدا.

كاتێك سەیری ئەم پێشهاتانە دەكەین، كێشەكە لە نەبوونی دەقە دەستوورییەكاندا نییە، هێندەی ئەوەی لە شێوازی لێكدانەوە و پیادەكردنیاندایە. دەستووری عێراق فیدڕاڵیزمی وەك سازانێكی سیاسی و چوارچێوەیەكی دەستووری بۆ بەڕێوەبردنی فرەیی نەتەوەیی و سیاسی داڕشتووە، بەڵام كاركردنی سیاسی لە زۆر حاڵەتدا لۆژیكی ناوەندگەرایی توندی بەرهەم هێناوەتەوە، یان وەك «ئیستیسنایەك»ی كاتی مامەڵەی لەگەڵ فیدراڵیزم كردووە، نەك وەك بژاردەیەكی دەستووریی هەمیشەیی، ئەمەش وایكردووە ئەم چەمكە لە شێوازێك بۆ ڕێكخستنی هاوسەنگی و شەراكەتەوە بگۆڕێت بۆ جێگەی مشتومڕ و ململانێ.

ڕەنگە ئەزموونی ئیسپانیا بۆ نموونە نیشانی بدات چۆن فیدراڵیزم، یان سیستمەكانی حوكمڕانیی خۆجێیی فراوان، دەتوانن ببنە هۆكاری سەقامگیری و یەكگرتوویی لەناو دەوڵەتدا، نەك هۆكاری لێكهەڵوەشان. دوای كۆچی دوایی ژەنەڕاڵ فرانسیسكۆ فرانكۆ، ئیسپانیا لە ڕێگەی سازانێكی سیاسیی گشتگیرەوە كە ددانی بە تایبەتمەندییەكانی هەرێمە جیاوازەكاندا نا، گواسترایەوە بۆ قۆناغێكی دیموكراسیی نوێ و دەسەڵاتی فراوانی لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی یەكگرتوودا پێ بەخشین، ئەمەش بەشدار بوو لە ڕەواندنەوەی گرژییە نەتەوەییەكان و چەسپاندنی سەقامگیری، و بەشداریی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا بەهێز كرد لە جیاتی قەتیسكردنی ململانێ بۆ دەسەڵاتی ناوەندی.

ئەم ئەزموونە، لەپاڵ ئەزموونی وڵاتانی دیكەدا، سەلماندی كە فیدڕاڵیزم و دابەشكردنی هاوسەنگیی دەسەڵاتەكان دەتوانن ببنە دەروازەیەكی ڕاستەقینە بۆ بەدیهێنانی پێكەوەژیان، بەو مەرجەی بە گیانی شەراكەتی فعلی و پابەندبوونی دەستووری بەڕێوە ببرێت، نەك بە عەقڵییەتی هەژموونخوازی و ناوەندگەرایی.

گەڕان بەدوای ئاشتیدا پێویستی بە دووبارە داڕشتنەوەی بونیادی ئەمنی هەیە، نەك تەنیا لە عێراقدا، بەڵكو لە تەواوی ناوچەكەدا. ئاشتیی ڕاستەقینە بە واتای نەبوونی ململانێ و جیاوازییەكان نییە، چونكە جیاوازی لە بەرژەوەندی و دیدگاكاندا بەشێكی سرووشتیی ژیانی كۆمەڵگەكانە. بەڵام جەوهەری ئاشتیی هاوسەنگ لە بەڕێوەبردنی ئەو ناكۆكییانەدایە بە ڕێگە ئاشتییانەكان، لە ڕێگەی دیالۆگ و لێكتێگەیشتنەوە، دوور لە زمانی چەك كە هیچ ئەنجامێكی نەبووە، جگە لە قەیرانی زیاتر و نائارامی.

لەم چوارچێوەیەدا، پارتی دیموكراتی كوردستان، وەك هێزێكی سیاسی كە خاوەن ئەزموونێكی مێژوویی درێژخایەنە، جەخت لەسەر كرانەوەی بەردەوامی خۆی بەرەو بژاردەكانی دیالۆگ و ئاشتی دەكاتەوە، لەو باوەڕەیەوە كە گەڕانەوە بۆ پابەندبوون بە دەستوور و ڕێزگرتن لە مافی هەموو پێكهاتەكان، گەرەنتییەكی بنەڕەتییە بۆ پاراستنی یەكپارچەیی وڵات. هەر كاتێك ئیرادەیەكی سیاسیی ڕاستەقینە هەبێت، جێبەجێكردنی دەستوور و بنیادنانی دەوڵەت لەسەر بنەماكانی شەراكەت و هاوسەنگی دەبێتە كارێكی گونجاو و كردەنی.

پێویستە ئاماژە بەوەش بكرێت كە گەورەترین تەحەددا لەبەردەم هەر پڕۆژەیەكی چاكسازیی ڕاستەقینەدا، تەنیا لە گۆڕینی كەسەكان، یان حكومەتەكاندا نییە، بەڵكو لە گۆڕینی شێوازەكانی بیركردنەوە و میكانیزمەكانی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدایە. كێشە بنەڕەتییەكە پەیوەستە بە كولتوورێكی سیاسیی دیماگۆجی و دۆگمایی كە هێشتا كاریگەریی لەسەر بونیادی حوكم و دامەزراوەكان هەیە، ئەمەش دیاردەیەك نییە، تەنیا لە عێراقدا كورت بووبێتەوە، بەڵكو بۆ بەشێكی فراوانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە.

لە گۆڕانكارییە سیاسییە گەورەكاندا، بەس نییە بپرسین كێ حوكم دەكات؟ بەڵكو گرنگتر ئەوەیە بپرسین: چۆن حوكم دەكرێت؟ چونكە گۆڕینی دەموچاوەكان بە تەنیا، بێ چاكسازیی ڕاستەقینە و گەشەپێدانی هۆشیاری و بنیادنانی پتەوی دامەزراوەكان، ناگاتە دەرەنجامی بەردەوام، یان گۆڕانكاریی فیعلی لە بونیادی دەوڵەت و كۆمەڵگەدا.

ئەزموونەكانی ناوچەكە نیشانی دەدەن كە گۆڕانكارییە ڕووكەشییەكان، هەرچەندە سەرنجڕاكێش بن، كاریگەرییان سنووردارە مەگەر پڕۆسەیەكی جددییان لەگەڵدا بێت بۆ چەسپاندنی چەمكەكانی هاووڵاتیبوون و جێبەجێكردنی دادپەروەرانەی دەستوور، و چارەسەركردنی ئەو تێكچوونەی كە لە پەككەوتنی زۆرێك لە ماددەكان، یان جێبەجێ نەكردنیان دروست بووە، لە سەرووی هەمووشیانەوە ماددەی ١٤٠، بە جۆرێك كە متمانە لە نێوان پێكهاتەكاندا بەهێز بكات و سەقامگیری لەناو هۆشیاریی كۆمەڵایەتیدا بچەسپێنێت.

لەگەڵ دەرككردنمان بەوەی كە گۆڕانكاریی ڕاستەقینە بە شێوەیەكی دەستبەجێ بەدی نایەت، بەڵكو پێویستی بە كاتێكی درێژ و ئیرادەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتیی كەڵەكەبوو هەیە، كە بتوانێت كاریگەریی عەقڵییەتی ناوەندگەرایی تەقلیدی تێپەڕێنێت، كە هێشتا سێبەری بەسەر دامەزراوەكانی دەوڵەت و میكانیزمەكانی بەڕێوەبردنیەوە هەیە.

سەبارەت بە ئێمە وەك كورد، مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم واقیعە وادەخوازێت كە سیاسەتێكی واقیعی و ئارام پەیڕەو بكەین، كە لەسەر بنەمای دیالۆگ و كرانەوە وەستاوە، ئەمەش ئەو ڕێبازەیە كە پارتی دیموكراتی كوردستان بەردەوام پەیڕەوی دەكات، سەرەڕای ئەوەی زۆرێك لە ڕێككەوتنە سیاسییەكانی پێشوو بە شێوەیەكی تەواو جێبەجێ نەكراون و دوای پێكهێنانی حكومەتەكان پشتی تێكراوە، هەرچەندە لەلایەن سەركردە باڵاكانەوە واژۆ كرابوون. سەرەڕای لێكتێگەیشتنە ئەرێنییەكانی پێش پێكهێنانی حكومەتەكان، بەڵام ئاستی جێبەجێكردنی كارنامەی حكومەت هێشتا لە ئاستی چاوەڕوانییەكاندا نییە، بەتایبەت لە پرسە جەوهەرییەكانی پەیوەست بە بنیادنانی دەوڵەت.

لە دۆسیەی حەسركردنی چەك لە دەستی دەوڵەتدا، هێشتا تەحەددای ڕاستەقینە هەن كە خۆیان لە بوونی هێزە چەكدارەكاندا دەبیننەوە،كە لە دەرەوەی بازنەی ڕێكارە فەرمییەكان مامەڵە دەكەن، ئەمەش پرسیاری جددی دەربارەی داهاتووی دەوڵەت و ئاستی جێبەجێكردنی دەستوور و كاراكردنی دامەزراوە فەرمییەكان دروست دەكات.

لە كۆتاییدا، ئەوەی ئێمەی كوردانی ئێزدی ڕووبەڕووی بووینەوە، برینێكی قووڵی مرۆییە كە تا ئەمڕۆش خوێنی لێ دەچۆڕێت، و بەرجەستەی ئەو پشتگوێخستنەیە كە هەندێك پێكهاتە ڕووبەڕووی بوونەتەوە لە سایەی نەبوونی پاراستنی پێویست لەلایەن دەوڵەتەوە. ئەم كارەساتە یەكێك لە پڕئازارترین لاپەڕەكانی مێژووی هاوچەرخی دروست كرد، بەو هەموو مەینەتی و ئاوارەبوونەی كە شوێنەواری قورسی لە دەروونی خەڵك و یادەوەریی نەوەكاندا بەجێهێشت.

سەرەڕای قەبارەی قوربانییەكان، چارەسەرە ڕاستەقینەكان بۆ ئەم كارەساتە تا ئێستا نەگەیشتوونەتە ئاستی بەرپرسیارێتیی مێژوویی لای حكومەتی فیدڕاڵی، چ لەسەر ئاستی قەرەبووكردنەوە یان دووبارە بنیادنانەوەی ئەوەی لە دەروون و كۆمەڵگەدا ڕووخاوە.

لەلایەكی دیكەوە، هەرێمی كوردستان وەك پەناگەیەكی ئارام مایەوە كە پێكهاتە جیاوازەكانی لە ئامێز گرت و كەرامەتی پاراستن، و پانتاییەكی لە ئارامی بۆ دابین كردن لە ساڵانی شەڕ و تەحەدداكاندا، و تا ئەمڕۆش وەك قەڵایەكی ئارام بۆ هەمووان بێ جیاكاری دەمێنێتەوە.

باوەڕی نەگۆڕمان ئەوەیە كە داهاتووی عێراق بنیاد نانرێت مەگەر لەسەر بەهاكانی پێكەوەژیان، شەراكەتی فعلی و ڕێزگرتن لە فرەیی، لەگەڵ جێبەجێكردنی دەستوور و كاراكردنی دامەزراوەكان، وەك كۆڵەكە بنەڕەتییەكانی بنیادنانی دەوڵەتێكی دادپەروەر.