پەسەندكردنی عەلی ئەلزەیدی بۆ پۆستی سەرۆكایەتیی حكومەتی داهاتوو لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە، تەنیا وەك ئاڵوگۆڕێكی ئاسایی لە ناو ناوی سیاسییەكاندا نابینرێت، بەڵكو گوزارشت لە هەوڵێكی جددی دەكات بۆ تاقیكردنەوەی مۆدێلێكی جیاواز لە بەڕێوەبردن كە لە مێژووی نوێی عێراقدا كەم وێنەیە. ئەلزەیدی كە وەك كەسایەتییەكی «ناوخۆ» دەناسرێت و پاشخانێكی بەهێزی لە بواری بازرگانی و یاسادا هەیە، لە ساتەوەختێكی یەكجار هەستیاردا دێتە پێشەوە، كاتێك عێراق تەنیا لە بەردەم قەیرانی سیاسیی چەقبەستوودا نییە، بەڵكو مەترسیی داڕمانی یەكجاریی ژێرخانی ئابووری و لێكەوتە نەرێنییەكانی جەنگە هەرێمییەكان هەڕەشە لە بوونی دەوڵەت دەكەن. ئەم هەنگاوە دەكرێت وەك «حكومەتی ڕزگاركردنی نیشتمانی» وێنا بكرێت، یان ببێتە دوا لاپەڕەی شكستی ئەو سیستەمەی لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە بونیاد نراوە.

ئەگەر وەك چاوخشاندنەوەیەك سەیری مێژووی پێكهێنانی كابینەكانی حكومەتی عێراق بكەین لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی بەعس و سەدام، ئەوا دەبینین لەبری ئەوەی لەسەر بنەمایەكی هاوچەرخ و نیشتمانیی تۆكمەی سیستمێكی فیدڕاڵی ڕاستەقینە دابمەزرابایەتەوە، بەڵام وەك بینیمان لەسەر ژێرخانێكی لەرزۆك و پڕ لە هەڵوەشاوەیی پێكهاتەیی دامەزرایەوە. بەداخەوە واقیعی سیاسی لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بە ڕوونی ئەوەی سەلماندووە كە وڵاتەكە لەناو بازنەیەكی داخراوی قەیرانە گەورەكاندا گیری خواردووە. ئەم دۆخە چەقبەستووە تەنیا پەیوەندی بە گۆڕینی ناوی سەركردەكان و كەسایەتییەكانەوە نییە، بەڵكو كێشەیەكی سیستەماتیكیی قووڵە كە ڕەگەكەی بۆ شێوازی دابەشكردنی دەسەڵات و نەبوونی متمانە لە نێوان پێكهاتە سەرەكییەكاندا دەگەڕێتەوە.

ئەگەر بە وردی سەیری مێژووی پڕۆسەی پێكهێنانی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق بكەین، لە یەكەم هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ـەوە تا ئەمڕۆ، تێبینی دەكەین كە هیچ كام لەو حكومەتانە لە بارودۆخێكی ئاسایی و سەقامگیردا لەدایك نەبوون. هەر قۆناغێكی ڕاگواستنی دەسەڵات، لەبری ئەوەی وەك هەنگاوێك بەرەو گەشەكردن و سەقامگیری ببینرێت، بووەتە هۆی تەقینەوەی قەیرانێكی نوێ و لێكترازانی زیاتری كۆمەڵگە. بۆ نموونە، حكومەتەكانی ئیبراهیم جەعفەری و دوو خولی نووری مالیكی لەناو شەڕی تائیفی و یاخیبوونە چەكدارییە توندەكاندا چەقبەستوو بوون. دواتر قۆناغی قەیرانە دەستوورییەكان دەستی پێكرد، كە تێیدا لێكدانەوەی دەقە یاساییەكان كرا بە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییە كاتییەكان و لۆژیكی هێز.

یەكێك لە ڕەشترین و قورسترین قۆناغەكان، ئەو ساتەوەختە بوو كە سێیەكی خاكی عێراق كەوتە ژێر دەستی تیرۆریستانی داعش، لەو كاتەدا دەوڵەت نەك هەر شەرعییەتی سیاسی، بەڵكو توانای پاراستنی سەرەتاییترین مافی هاووڵاتی كە ئاسایش و سەروەریی خاكە، لەدەست دابوو. هەرچەندە داعش لە ڕووی سەربازییەوە تێكشكێنرا، بەڵام كێشەكان كۆتاییان نەهات، بەڵكو گۆڕان بۆ جۆرێكی مەترسیدارتر لە ئالنگاری، كە ئەویش دەركەوتن و باڵادەستبوونی هێزی میلیشیاكان و گرووپە چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی بوو لە دەرەوەی چوارچێوەی فەرمیی دەوڵەت. ئەم دۆخە وای كرد دەسەڵاتی جێبەجێكردن (حكومەت) لە هەموو كاتێك لاوازتر بێت و دامەزراوە نیشتمانییەكان شەرعییەتی خۆیان لای هاووڵاتیان بە تەواوی لەدەست بدەن.

گەورەترین كێشەی پێكهاتەیی كە عێراقی پەكخستووە، شێواندنی چەمكی «سازانی سیاسی»یە. ئەم چەمكە كە لە سەرەتادا وەك ئامرازێك بۆ پاراستنی مافی پێكهاتە جیاوازەكان و ڕێگری لە تاكڕەوی و دیكتاتۆری دانرابوو، لە واقیعدا گۆڕدرا بۆ سیستەمێكی «بەش- بەشێنە»ی وێرانكەر. ئەمڕۆ لە عێراقدا حكومەتەكان لەسەر بنەمای بەرنامەی سیاسیی كارا، یان خواستی ڕاستەقینەی دەنگدەران پێكناهێنرێن، بەڵكو لە ئەنجامی زنجیرەیەك ڕێككەوتنی تەمومژاوی و مامەڵەی پشت پەردەی نێوان كوتلە سیاسییەكان دروست دەبن. ئەم دۆخە جۆرە عەقڵییەتێكی «بازرگانی» لە ناو جەرگەی سیاسەتدا بەرهەم هێناوە، سیاسییەكان وەك بازرگان مامەڵە دەكەن و دەیانەوێت قەیرانەكان بە ڕێككەوتنی خێرا و كاتی تێپەڕێنن، بەبێ ئەوەی هیچ دیدگایەكیان بۆ دەرەنجامە درێژخایەنەكان هەبێت.

هاوكات، دەسەڵاتی دادوەرییش كە دەبوو پارێزەری سەرەكیی سیستەمەكە بێت، كەوتە ژێر كاریگەریی ململانێ حزبییەكان. خاڵی وەرچەرخانی ترسناك لە ساڵی ٢٠١٠وە دەستی پێكرد، كاتێك لێكدانەوەی یاسایی بۆ «گەورەترین كوتلە» گۆڕدرا، ئەمەش نەك هەر شەرعییەتی سندوقەكانی دەنگدانی كوشت، بەڵكو عێراقی كردە گۆڕەپانی دەستێوەردانی دەرەكی بۆ سەپاندنی حكومەتەكان.

لە پرۆسەی ئەمجارەی پێكهێنانی حكومەتدا، بۆ یەكەم جارە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، پرۆسەی سیاسیی عێراق ڕووبەڕووی وەرچەرخانێكی جەوهەری دەبێتەوە، ئەویش ڕاسپاردنی كەسایەتییەكە كە لەبری «ئایدیۆلۆژیای حزبی» و دروشمە ئایینی و نەتەوەییەكان، لە جیهانی «بازاڕ، كار و یاسا»وە هاتووە. ئەم گۆڕانكارییە چەند دەرفەتێكی زێڕین و لە هەمان كاتدا تەحەددییەكی گەورە دەخاتە بەردەم پرۆسەی بڕیاردان لە وڵاتدا. پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا دەتوانێت بازرگانێكی سەركەوتوو، سەیری دەوڵەت وەك «پڕۆژەیەكی نیشتمانیی گەورە» بكات كە پێویستی بە كارامەیی و بەرهەمداری هەیە؟ ئەم ڕوانگە پراكتیكییە دەكرێت مۆدێلێكی نوێ لە فەرمانڕەوایی بهێنێتە ئاراوە كە تێیدا لەبری ململانێی تائیفی، جەخت لەسەر باشتركردنی خزمەتگوزارییەكان، زیادكردنی داهات و چاكسازیی ڕاستەقینە لە كایە گشتییەكاندا بكرێتەوە.

لە لایەكی دیكەوە، پێگەی سیاسیی ئەلزەیدی لە ئێستادا تایبەتمەندییەكی دیكەی هەیە. ئەو لە كاتێكدا وەك كاندیدی ڕێككەوتنی ناو ماڵی «چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە» دەركەوتووە، هاوكات مۆڵەتێكی نەوەد ڕۆژەی وەك تاقیكردنەوە لە لایەن ڕەوتی سەدرەوە پێ دراوە. ئەم ماوە كورتە كە دەكرێت بە «مۆڵەتێكی سیاسیی گرنگ» ناو ببرێت، بۆ ئەوەی ناوبراو هەنگاوی خێرا و كاریگەر بنێت، پێش ئەوەی فشارە حزبییەكان و بەرژەوەندییە تەسكەكان ببنە كۆسپ لە بەردەم كارنامەكەی. ئەلزەیدی دەبێت بیسەلمێنێت كە دەتوانێت لە نێوان داواكارییەكانی جەماوەر و فشارەكانی هێزە سیاسییەكاندا هاوسەنگییەكی دروست ڕابگرێت.

لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، كاندیدكردنی كەسایەتییەكی غەیرە ئایدیۆلۆژی، پەیامێكی دڵخۆشكەرە بۆ واشنتۆن و پایتەختە عەرەبییەكان. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەمیشە بە گومانەوە سەیری ئەو سەركردانەی كردووە كە تەنیا لە چوارچێوەی گوتارە سیاسییە توندەكاندا دەجووڵێنەوە، بۆیە مامەڵەكردن لەگەڵ بازرگانێك كە زمانی بەرژەوەندیی هاوبەش و پەرەپێدانی ئابووری باشتر تێدەگات، زۆر ئاسانتر دەبێت. هاوكات، پاشخانی خوێندنی لە ناوخۆی عێراق و ئاشنابوونی بە وردەكارییە یاساییەكان، ڕەوایەتییەكی «خۆماڵی» پێ دەبەخشێت كە وای لێ دەكات لە ئازار و پێداویستییەكانی هاووڵاتیی ئاسایی تێبگات.

بەڵام سەرەنجام سەركەوتنی ئەلزەیدی پەیوەستە بەوەی تا چەند دەتوانێت دامەزراوەكانی دەوڵەت لەژێر هەژموونی میلیشیا چەكدارەكان و حزبە سیاسییەكان ڕزگار بكات و بیانگۆڕێت بۆ كەرەستەی خزمەتگوزاری. ئەگەر بتوانێت لۆژیكی «بازاڕ و یاسا» بەسەر «ئایدیۆلۆژیا و پشكپشكێنە»دا سەربخات، ئەوا عێراق دەچێتە قۆناغێكی نوێوە كە تێیدا ئابووری دەبێتە بزوێنەری سەرەكیی سیاسەت، نەك بە پێچەوانەوە. ئەمە تاقیكردنەوەیەكی مێژووییە بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا عێراق ئامادەیە بۆ گۆڕینی ڕێڕەوەكەی بەرەو دەوڵەتێكی كارا و سەردەمییانە، یان پاشماوەی سیستەمە كۆنەكە ڕێگر دەبن لە هەر گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینە.

 

ئالنگارییەكانی بەردەم حكومەتی ئەلزەیدی

كەم نین و تێپەڕاندیان ئاسان نابێت

هەرچەندە كاندیدكردنی عەلی ئەلزەیدی بۆ پۆستی سەرۆكایەتیی حكومەتی عێراق وەك وەرچەرخانێكی نوێ لە مێژووی سیاسیی دوای ٢٠٠٣ وێنا دەكرێت، بەڵام ڕێگای گەیشتن بە سەقامگیری بۆ ئەو هەرگیز گوڵڕێژكراو نییە. ئەلزەیدی كە وەك كەسایەتییەكی «بازرگان و یاساناس» دێتە ناو كایەكەوە، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئالنگاریی گەورە و هەستیار دەبێتەوە، كە زۆربەیان لە دەرەوەی دەسەڵاتی كارگێڕیی ئەودان. گەورەترین بەربەست كە دەكرێت حكومەتەكەی ئەلزەیدی بە تەواوی ئیفلیج بكات، دیاردەی گرووپە چەكدارەكان و ئەو هێزە نافەرمییانەیە كە بوونەتە سێبەرێكی ترسناك بەسەر دامەزراوەكانی دەوڵەتەوە.

 

ئالنگاریی ئەمنی

بوونی دەوڵەت لەناو دەوڵەتدا

یەكەمین و گەورەترین تاقیكردنەوەی ستراتیژی لە بەردەم عەلی ئەلزەیدی، ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو دیاردە مەترسیدارەیە كە بە «دەوڵەت لەناو دەوڵەتدا» ناسراوە و بونیادی دامەزراوەیی عێراقی پەك خستووە. هەرچەندە ناوبراو لە سەرەتای هەنگاوەكانیدا بەڵێنی داوە كە میلیشیاكان لە بازنەی گفتوگۆكانی پێكهێنانی كابینەكەی دوور بخاتەوە، بەڵام كاتێك سەیری واقیعی ئاڵۆزی سیاسی و ئەمنیی عێراق دەكەین، تێدەگەین كە جێبەجێكردنی ئەم بەڵێنە لەسەر زەوی كارێكی یەكجار ئەستەم و پڕ لە مەترسییە.

گرفتە سەرەكییەكە لێرەدا لەوەدایە كە سەرۆك وەزیرانێك كە هیچ جۆرە پشتیوانییەكی بەهێزی پەرلەمانی، سەربازی، یان حزبیی نییە، چۆن دەتوانێت لە بەرانبەر ئەو هێزە نافەرمییانەدا بوەستێتەوە كە خۆیان بە «بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی» پێناسە دەكەن؟ ئەم گرووپانە تەنیا خاوەنی چەك نین، بەڵكو هەژموونێكی یەكجار گەورەیان بەسەر جومگە ئابوورییەكانی دەوڵەت، دەروازە سنوورییەكان و سەرچاوە داراییەكاندا هەیە. هەر هەوڵێكی ڕاستەقینەی ئەلزەیدی بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئەم سەرچاوانە، یان سنوورداركردنی دەسەڵاتی میلیشیاكان، ڕەنگە دەستبەجێ ببێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێككەوتن و سازانە سیاسییەی كە ئەوی كاندید كرد بۆ پێكهێنانی حكومەت.

لێرەوە ئەلزەیدی دەچێتە ناو دووڕێیانێكی ترسناكەوە، یان دەبێت چاو لە هەموو لادان و زێدەڕۆییەكانی ئەم هێزانە بپۆشێت و بەوەش شەرعییەتی دەوڵەت و سەروەریی یاسا بكاتە قوربانی، یان دەبێت ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ هەڵبژێرێت، كە ئەنجامەكەی ڕەنگە ڕووخانی یەكجاریی حكومەتەكەی بێت لە تەنیا چەند مانگی تەمەنیدا. ئەمە تەنیا تاقیكردنەوەیەك نییە بۆ كارگێڕی، بەڵكو تاقیكردنەوەی مان و نەمانە لەناو یارییەكی سیاسیی یەكجار پڕ مەترسیدا.

 

ئالنگاریی ڕاگرتنی هاوسەنگی لەنێوان

نفووزی ئێران و فشاری ئەمریكادا

لە ڕوانگەیەكی جیۆپۆلیتیكییەوە، عێراق وەك گۆڕەپانێكی سەرەكی و كراوە بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێیە ستراتیژییەكانی نێوان تاران و واشنتۆن سەیر دەكرێت. ئاماژەكان و شیكارییە سیاسییەكان بەرەو ئەوە دەچن كە تاران مەیلی بۆ پاراستنی جۆرێك لە ژینگەی «تەمومژاوی و ناجێگیر» لەناو عێراقدا هەیە، تاوەكو بتوانێت ئەم دۆخە وەك كارتێكی كاریگەری فشار لە گفتوگۆ و كێبڕكێكانیدا لە بەرانبەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەكار بهێنێت.

لەم نێوەندەدا، عەلی ئەلزەیدی خۆی لە نێوان دوو بەرداشی گەورە و دژبەیەكدا دەبینێتەوە، لە لایەكەوە واشنتۆن فشاری توند دەكات بۆ داماڵینی چەكی گرووپە میلیشیاكان و بڕینی سەرچاوە داراییەكانیان لە چوارچێوەی شەفافییەتی بانكیدا، لە لایەكی دیكەوە تاران مانەوەی ئەم گرووپانە وەك پارێزەرێكی جەوهەری بۆ بەرژەوەندییە باڵاكانی خۆی لە ناوچەكەدا دەبینێت. هەر مەیلێك، یان لایەنگرییەكی ئەلزەیدی بۆ هەر جەمسەرێكیان، دەكرێت باجێكی قورسی هەبێت، یان عێراق بەرەو هەڵدێری جەنگێكی ناوخۆیی پەلكێش بكات، یان وڵاتەكە ڕووبەڕووی گۆشەگیرییەكی نێودەوڵەتیی خنكێنەر بكاتەوە. بەم شێوەیە، فەرمانڕەوایی ئەلزەیدی وەك ڕۆیشتنە لەسەر لێواری جەنگێكی سارد كە هەر چركەیەك ئەگەری تەقینەوە و تێكچوونی هاوسەنگییەكان و تێكچوونی ئاسایشی گشتیی لێ دەكرێت.

 

ئالنگاریی ئابوورییەكی فشۆڵ و

مەترسییەكانی داخستنی تەنگەی هورمز

لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، حكومەتەكەی ئەلزەیدی لە قۆناغێكی یەكجار هەستیار و ناهەمواردا دەستبەكار دەبێت، كە تێیدا ژێرخانی دارایی وڵات بە هۆی وابەستەیی ڕەها بە داهاتی نەوتەوە لە بەردەم مەترسییەكی ڕاستەقینەدایە. ئابووریی عێراق كە بە ڕێژەی نزیكەی ٩٥٪ پشت بە هەناردەكردنی سووتەمەنی دەبەستێت، هەر جۆرە كێشەیەك لە بازاڕی وزەدا دەیكاتە قوربانییەكی بێبەرگری.

ئەگەر ململانێیە توندەكانی ناوچەكە، بەتایبەتی گرژییەكانی نێوان تاران و واشنتۆن، بگەنە ئاستی داخستنی «تەنگەی هورمز»، ئەوا عێراق یەكسەر ڕووبەڕووی داڕمانێكی دارایی، یان «ئیفلاسی دەوڵەت» دەبێتەوە. لە دۆخێكی وادا، بە بێ بوونی داهاتی نەوت، كابینەكەی ئەلزەیدی نەك هەر لە ئەنجامدانی پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان و چاكسازییە كارگێڕییەكاندا پەكی دەكەوێت، بەڵكو تەنانەت لە دابینكردنی مووچەی مانگانەی فەرمانبەران و پاراستنی ئاسایشی خۆراكیشدا دەستەوەستان دەبێت. ئەم واقیعە تاڵە ئەوە دەسەلمێنێت كە سەقامگیری و مانەوەی ئەم حكومەتە بە شێوەیەكی توند بەستراوەتەوە بە ئاسایشی دەریاكان و هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەكان، ئەمەش وا دەكات حكومەتەكە لەبری بڕیاردەر، تەنیا وەك «كاردانەوەیەك» بۆ ڕووداوە جیهانییەكان بمێنێتەوە.

 

ئالنگاریی جەنگی دۆلار و

سزاكانی گەنجینەی ئەمریكا

وەك بازرگانێك، عەلی ئەلزەیدی لە هەر كەسێكی دی باشتر دەرك بەوە دەكات كە جومگە داراییەكانی عێراق لەژێر چاودێرییەكی ورد و وردبینییەكی یەكجار توندی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكادایە. ئەو ڕێكارە نوێیانەی بۆ كۆنتڕۆڵكردنی جووڵەی دۆلار و بەرەنگاربوونەوەی سپیكردنەوەی پارە گیراونەتەبەر، وایان كردووە كە حكومەت چیدی نەتوانێت بە ئارەزووی خۆی و بەبێ چاودێری، دەستكاریی داهاتە نیشتمانییەكان بكات.

لێرەدا ئالنگارییە گەورەكە بۆ ئەلزەیدی ئەوەیە: چۆن بتوانێت سیستەمی بانكیی عێراق لە لیستی ڕەشی دارایی جیهانی دەرباز بكات، لە كاتێكدا دەبێت هاوسەنگییەكی هەستیار ڕابگرێت بۆ ئەوەی پەیوەندییە بازرگانی و وزەییە ستراتیژییەكانی لەگەڵ ئێراندا پەكیان نەكەوێت؟ شكستی ئەو لە چارەسەركردنی ئەم كێشە ئاڵۆزەدا، ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بێ پێشینەی نرخی دۆلار و داڕمانی هێزی كڕینی هاووڵاتیانی ئاسایی. ئەم دۆخە نەك هەر سەقامگیریی ئابووری تێكدەدات، بەڵكو وەك بزوێنەرێكی خێرا بۆ تەقینەوەی تووڕەیی جەماوەر و ڕژانی خەڵك بۆ سەر شەقامەكان كار دەكات، كە ئەمەش گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر تەمەنی كابینەكەی.

 

ئالنگاریی شەرعییەتی جەماوەری و

كاتژمێرە كاتكراوەكەی سەدرییەكان

یەكێك لە سەختترین ئاستەنگە دەروونی و سیاسییەكان لە بەردەم هەر سەرۆك وەزیرانێكی نوێ لە عێراقدا، دیاردەی «نامۆبوونی جەماوەری» و دابڕانی قووڵی نێوان شەقام و دەسەڵاتە. هاووڵاتیانی عێراق، كە ساڵانێكی درێژە لە بەیاننامە تەمومژاوییەكان و بەڵێنە بێ كردارەكان تێوەگلاون، چیتر تەنیا بە ئاڵوگۆڕكردنی دەموچاوەكان لە ناو هەمان بازنەی حزبی قایل نابن. بۆ عەلی ئەلزەیدی، كە وەك كەسایەتییەكی دەرەوەی كایەی ناسراوی هەڵبژاردن و میدیا دەركەوتووە، ئەركەكە دووقات گرانترە، چونكە ئەو دەبێت لە كاتێكی زۆر كورت و پێوانەییدا متمانەی «شەقامێكی تووڕە» بەدەست بهێنێت، كە تەنیا كاتێك قایل دەبێت كە گۆڕانكارییەكان لە «سفرەی نان» و كوالێتیی خزمەتگوزارییە گشتییەكاندا بەرجەستە ببن.

لە لایەكی دیكەوە، سێبەری قورسی موقتەدا سەدر وەك هەڕەشەیەكی بەردەوام و چاوكراوە بە سەر حكومەتەكەیەوە دەمێنێتەوە. دیاریكردنی مۆڵەتی «٩٠ ڕۆژە» بۆ ئەنجامدانی چاكسازیی بنەڕەتی، وەك كاتژمێرێكی تەقینەوە وایە، ئەگەر ئەلزەیدی نەتوانێت لەم ماوە كورتەدا هەنگاوی بوێرانە و كاریگەر بنێت، ئەوا ڕووبەڕووی جۆرێك لە «خۆكوشتنی سیاسی» دەبێتەوە. ڕەوتی سەدر تەنیا چاوەڕێی بچووكترین دەرفەت، یان هەڵەی كارگێڕییە تاوەكو جەماوەرە ملیۆنییەكەی ڕەوانەی ناوچەی سەوز بكاتەوە. لە ڕاستیدا، ئەم ٩٠ ڕۆژە تەنیا تاقیكردنەوەی توانا تاكەكەسییەكانی ئەلزەیدی نییە، بەڵكو تاقیكردنەوەی دوایین دەرفەتی شەرعییەتە بۆ تەواوی ئەو پڕۆسە سیاسییەی كە لە دوای هەڵبژاردنەكانی ٢٠٢١ـەوە لەناو چەقبەستووییەكی كوشندەدا دەژیت، كە شكست تێیدا، دەكرێت ببێتە هۆی هەڵتەكاندنی تەواوی بنەماكانی سیستەمەكە.

 

هەرێمی كوردستان وەك كلیلی سەقامگیری

بۆ مانەوەی حكومەتەكەی ئەلزەیدی

سەقامگیریی هەر حكومەتێك لە بەغدا، بەبێ بوونی ڕێككەوتنێكی تۆكمە، دادپەروەرانە و جێگیر لەگەڵ هەرێمی كوردستان و جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكە وەك خۆی، وەك مەحاڵێكی سیاسی دەبینرێت كە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت. بۆ عەلی ئەلزەیدی، بەدەستهێنانی متمانەی هەولێر تەنیا بژاردەیەكی تاكی نییە، بەڵكو پێویستییەكی ستراتیژیی قووڵە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز لەناو پەرلەمان و بەهێزكردنی ڕەوایی نێودەوڵەتیی حكومەتەكەی لە كایە دیپلۆماسییەكاندا. ئەركە هەرە لەپێشینەكەی ئەو، بریتییە لە كاركردنی جددی بۆ جێبەجێكردنی ئەو ڕێككەوتنە سیاسییە گشتگیرەی كە لە نێوان لایەنە كوردییەكان و لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیدا وەك نەخشەڕێگای پێكهێنانی كابینەكە واژۆ كراوە.

ئەلزەیدی لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی مێژووییدایە تاوەكو بیسەلمێنێت كە دەتوانێت «شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان» و قوت و گوزەرانی هاووڵاتیان لە بازنەی ململانێ و موزایەدە سیاسی و حزبییەكان جیا بكاتەوە. ئەمەش پێویستی بەوە هەیە كە ئەو وەك سەرۆك وەزیرانی دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و پارێزەری دەستوور مامەڵە بكات، نەك وەك نوێنەری هاوپەیمانییەكی سیاسی، یان جێبەجێكاری ئەجێندایەكی تایبەت. سەركەوتنی ڕاستەقینەی ئەو لەوەدا بەرجەستە دەبێت، كە بتوانێت زمانی «هەڕەشە، بڕینی بوودجە و فشارە ئابوورییەكان» بگۆڕێت بۆ گوتارێكی نوێ كە لەسەر بنەمای «هاوبەشیی ڕاستەقینە، ڕێزگرتن لە دەستوور و یەكپارچەیی بەرژەوەندییەكان» بونیاد نرابێت. ئەم وەرچەرخانە لە شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ هەرێمدا، دەبێتە پێوەرێكی یەكلاكەرەوە بۆ جیاكردنەوەی كەسایەتیی ئەو وەك سەركردەیەكی دەوڵەتمەدار لە هەموو ئەو سەركردانەی كە پێشتر لەسەر بنەمای پەراوێزخستن و دروستكردنی قەیران مامەڵەیان لەگەڵ هەرێمی كوردستان كردووە.

 

پاراستنی هەڵوێستی بێلایەنی و

دوور خستنەوەی عێراق لە شەڕ

لەم ساتەوەختە پڕ لە هەژانەی كە تەواوی ناوچەكە لەسەر ئاگری جەنگێكی گشتگیر و وێرانكەردایە، عەلی ئەلزەیدی ئەركێكی دیپلۆماسیی یەكجار ورد و پڕ لە سەركێشیی لەسەر شانە. ئەو دەبێت بە لێهاتووییەكی بێوێنە عێراق لە ناوەڕاستی جەمسەربەندییە توندەكاندا بپارێزێت و هەوڵ بدات وڵاتەكە لە گۆڕەپانی ململانێوە بگۆڕێت بۆ «ناوچەیەكی ئارام»، یان پردێكی پەیوەندیی نێودەوڵەتی. ئەم ستراتیژە ئامانجی ئەوەیە ڕێگری بكات لەوەی خاكی عێراق جارێكی دیكە ببێتە شوێنی یەكلاكردنەوەی جەنگە هەرێمییەكان، بەڵام لە ژینگەیەكدا كە زۆربەی هێز و گرووپە چەكدارەكانی مقاوەمەی ئیسلامی شیعە فەرمانەكانیان لە دەرەوەی سنوورەكان وەردەگرن، ئەم ئاواتە زیاتر لە «خەونێكی مەحاڵ» دەچێت.

سەركەوتنی ئەم حكومەتە تەنیا تاقیكردنەوەی توانا تاكەكەسییەكانی كەسێك نییە، بەڵكو دەكرێت وەك «دوایین چانسی» ڕزگاركردنی تەواوی سیستەمی سیاسیی عێراق وەسف بكرێت، كە لە دوای ٢٠٠٣وە بونیاد نراوە. بەڵام ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە كە ئالنگارییەكانی وەك هەژموونی میلیشیاكان، داڕمانی دارایی، فشارە بێوچانەكانی ڕەوتی سەدر و كێشمەكێشی بەردەوامی واشنتۆن و تاران، وەك چوار ئاستەنگی پتەون كە جووڵە سیاسییەكانی ئەلزەیدییان كۆتوبەند كردووە. ئەگەر ئەو نەتوانێت لەو ٩٠ ڕۆژەی كە لەبەردەستیدایە، بە كردەوە بیسەلمێنێت كە خاوەنی ئیرادەیەكی سەربەخۆیە و بەرژەوەندیی باڵای نیشتمان دەخاتە پێش هەموو ویستێكی كوتلەویی، ئەوا حكومەتەكەی تەنیا وەك ناوێكی دیكە لە لیستی درێژی شكستەكانی مێژووی هاوچەرخی عێراقدا تۆمار دەكرێت.