پڕۆفیسۆر مایكڵ ئەی ئەلن، یەكێكە لە شارەزا و توێژەرە دیارەكانی بواری زانستە سیاسییەكان و ململانێ نێودەوڵەتییەكان. تەوەری سەرەكیی كارەكانی بریتییە لە لێكۆڵینەوە لە پرسی ناهاوسەنگیی هێز لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، بەتایبەت لە بوارەكانی ململانێ، هاوپەیمانێتییە سەربازییەكان و كاریگەریی ئابووری لەسەر سیاسەت. یەكێك لە دیارترین ڕەهەندەكانی توێژینەوەكانی، پرسی جێگیركردنی هێزە سەربازییەكانی ئەمریكایە لە دەرەوەی وڵات و لێكۆڵینەوە لەسەر لێكەوتە ئەرێنی و نەرێنییەكانی ئەم ئامادەییە دەكات، لەسەر سەقامگیری و شەرعییەتی سیاسیی وڵاتانی خانەخوێ.

بۆ قسەكردن لە سەر ئایندەی هاوپەیمانێتیی ناتۆ، مەترسییەكانی گرژیی لەگەڵ ئێران و شێوازی كارلێكی وڵاتانی بچووك لەگەڵ زلهێزەكان، چەند پرسیارمان ئاراستەی پڕۆفیسۆر ئەلن كرد.

 

 

 

* لە توێژینەوەكەی ئەم دواییەتدا سەبارەت بە یەكگرتوویی ناوخۆیی ناتۆ، ئاماژە بەوە كردووە كە گوشارەكانی ئەمریكا سەبارەت بە ئێران مەترسیی دروستكردنی گرژی بۆ سەر یەكڕیزیی هاوپەیمانێتییەكە هەیە. ئایا ئەمە وەك گرژییەكی سیاسیی كاتی دەبینیت، یان ڕەنگدانەوەی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتیی قووڵە لە چۆنیەتیی تێڕوانینی هاوپەیمانان بۆ سەركردایەتیی ئەمریكا لەناو ناتۆدا؟

- لە ڕابردوودا درزی قووڵ لەنێوان ئەندامانی ناتۆدا هەبووە، ئەو ناكۆكییانە ئەگەرچی فەرامۆش نەكراون، بەڵام نەیانتوانیوە بە شێوەیەكی هەمیشەیی ئەم دامەزراوەیە لاواز بكەن. قەیرانی كەنداوی سوێس لە ساڵی ١٩٥٦ و ململانێی نێوان توركیا و یۆنان لە ساڵی ١٩٧٤، دوو قۆناغی پڕ لە دابەشبوونی گەورە بوون لەنێوان ئەندامانی ناتۆدا. بەڵام گوشارە بەردەوامەكانی ترەمپ بە هاوپەیمانێتییەكە، هەوڵەكانی بۆ كڕینی گرینلاند و ئەو جەمسەرگیرییەی لەسەر پرسی جەنگی ئێران هاتە ئاراوە، سەركردایەتیی ئەمریكایان لەناو ئەم ڕێكخراوەیەدا خستووەتە مەترسییەوە. ئێستا ئەندامانی هاوپەیمانێتییەكە لە دڵەڕاوكێدان سەبارەت بەوەی ئایا ئەمریكا وەك بەشێك لە ڕێكخراوەكە دەمێنێتەوە؟ ئایا لە كاتی پێویستدا پابەندی ماددەی پێنج دەبێت؟ ئایا ڕێز لە سەروەریی خاكی هاوبەشەكانی دەگرێت (وەك ئەوەی لە كێشەی گرینلانددا بینیمان)؟

بەشێكی زۆری سەركەوتنی ناتۆ وەك هاوپەیمانێتییەك، بۆ پابەندیی ئەمریكا بەم ڕێكخراوەوە دەگەڕێتەوە. ئەمریكا لە ڕووی سیاسی و داراییەوە لە توانای خۆی زیاتری پێشكەش بە ناتۆ كردووە، ئەمەش وای كردووە ناتۆ بەردەوام بێت، لە كاتێكدا ڕەنگ بوو هاوپەیمانێتییەكانی دیكە هەڵبوەشێنێتەوە. كەشوهەوای ئێستا لادانێكی ئاشكرایە لە مێژوویەكی ٧٠ ساڵە و هاوپەیمانێتییەكە لە ناسكترین قۆناغی خۆیدایە. ئەگەر ئیدارەی ئێستا چیتر داواكارییەكانی بەسەر ناتۆدا زیاد نەكات، پێموایە ناتۆ دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ سەر پابەندییە پێشووەكانی. خاڵی گرنگ ئەوەیە كە ناتۆ لەسەر بنەمای بڕوابوونی ئەندامەكانی بەو دامەزراوەیە گەشە دەكات، بۆیە گێڕانەوەی ئەو متمانەیە (لە چاوی هاوپەیمانان و نەیارەكانیشدا) پێویستی بە كار و ماندووبوونێكی زۆر هەیە. بەردەوامبوونی گرژییەكان دەبێتە هۆی زیانێكی وەها كە بۆ ئیدارەكانی داهاتوو قەرەبوو نەكرێتەوە.

كۆبوونەوەی داهاتووی ناتۆ لە ئەنقەرەی پایتەختی توركیا، وێستگەیەكی گرنگ دەبێت بۆ تێگەیشتن لەوەی كە چۆن ئەمریكا مامەڵە لەگەڵ هاوپەیمانەكانی دەكات، هەروەها چۆن هاوپەیمانە ئەوروپی و كەنەدییەكان هەوڵ دەدەن بەسەر كێشەكانی ئێستادا زاڵ بن. هاوپەیمانانی ناتۆ پێشتریش وەڵامی داواكارییەكانی ئەمریكایان داوەتەوە بۆ زیادكردنی خەرجییە سەربازییەكانیان و بەردەوامیش دەبن لە هەوڵەكانیان بۆ پاراستنی هەماهەنگییە قووڵە ئەمنییەكانیان لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، سەرەڕای ئەو ناكۆكییانەی لەم دواییانەدا سەریان هەڵداوە.

* بە پشتبەستن بە كارە مەیدانییەكان و داتاكانت، فەرامۆشكراوترین فاكتەرە چییە كە دیاری دەكات، ئایا بوونی سەربازیی بیانی لە كۆتاییدا وەك هۆكارێكی سەقامگیری دەبینرێت، یان وەك دەستوەردانێكی بێزاركەر؟

- ئەنجامی كارەكانمان دەریدەخەن كە پەیوەندییە كەسییەكانی نێوان هێزە سەربازییەكان و خەڵكی سڤیل، كاریگەریی سەرەكییان لەسەر تێڕوانینی گشتی هەیە. لەو وڵاتانەی میوانداریی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا دەكەن، هاووڵاتیان زۆر زیاتر لە دیپلۆماتكارەكان، ڕووبەڕوو لەگەڵ سەربازەكاندا كۆدەبنەوە. هەر بۆیە، كارمەندانی سەربازی لە كاتی ئەركەكانیاندا لە دەرەوەی وڵات، لە ڕاستیدا وەك «دیپلۆماتكاری كردەیی» (de facto diplomats) دەردەكەون.

ئەم واقیعە لایەنی ئەرێنی و نەرێنی هەیە، مامەڵەی باشی ڕۆژانە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی پشتگیری بۆ بوونی ئەمریكا، بەڵام ڕەفتاری نەشیاو، تاوان و گرژییە كەسییەكان تێڕوانینێكی نەرێنی لای خەڵك دروست دەكەن. لە كاتی ئاشتیدا، بە زۆری مامەڵە پۆزەتیڤەكان زۆرترن و متمانە دروست دەكەن، بەڵام كاتێك سەربازەكان لەناو بنكەكاندا قەتیس دەكرێن و ڕێگرییان لێ دەكرێت تێكەڵی كۆمەڵگە ببن، دەرفەتی دروستبوونی ئەو پەیوەندییە ئەرێنییانە بە شێوەیەكی بەرچاو كەم دەبێتەوە.

* زۆر جار جەخت لەسەر پرسی ناهاوسەنگی (Asymmetry) لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دەكەیتەوە. لە چوارچێوەی پرسی جێگیركردنی هێزەكانی ئەمریكادا، چۆن وڵاتانی لاواز، یان وڵاتانی خانەخوێ، بە شێوەیەكی ورد و ناڕاستەوخۆ، ڕەفتارەكانی ئەكتەرێكی زۆر بەهێزی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئاراستە دەكەن، یان كۆتوبەندی دەكەن، سەرەڕای بوونی ئەو ناهاوسەنگییە گەورەیەی كە لە هێزدا هەیە؟

- ئەم كارە بە چەندین ڕێگەی جیاواز ئەنجام دەدەن. بنكە سەربازییەكان وەك سەرمایەیەكی نەگۆڕ (Fixed Assets) وان كە ئەمریكا توانای گواستنەوەیانی نییە، هەر بۆیە لە كاتی نوێكردنەوەی گرێبەستەكاندا، وڵاتی خانەخوێ دەبێتە خاوەن جۆرە «كارتێكی گوشار» (Leverage) لە دانوستانەكاندا. جگە لەوەش، هەرچەندە ڕێككەوتننامەی پێگەی هێزەكان (SOFA) مافەكانی ئەمریكا دیاری دەكات، بەڵام جۆری بەكارهێنانی بنكەكان هەمیشە بابەتێكی جێی مشتومڕ و دانوستانی بەردەوامە. بۆ نموونە، لەم دواییانەدا بەریتانیا بەكارهێنانی بنكەكانی لەلایەن ئەمریكاوە دژی ئێران سنووردار كرد و تەنیا ڕێگەی بە چالاكیی بەرگری دا، نەك هێرشبەری. هەروەها لە ساڵی ٢٠٠٣ پەرلەمانی توركیا داواكارییەكی ئەمریكای بۆ بەكارهێنانی خاكەكەی لە پرۆسەی هێرشكردنە سەر عێراق ڕەت كردەوە. وڵاتە لاوازەكان ئەگەرچی لە چەندین ڕەهەندەوە بێهێز بن، بەڵام هێشتا خاوەنی سەروەریی خاكی خۆیانن و ئەوان بڕیار دەدەن كێ مافی دەستپێڕاگەیشتن و بەكارهێنانی ئەو خاكەی هەبێت.

* گرژییەكانی ئەم دواییەی ئێران و مشتومڕەكانی نێو ناتۆ، گومان لە یەكگرتوویی ستراتیژیی ڕۆژئاوا دروست دەكەن. ئایا جێگیركردنی پێشوەختەی هێزەكان هێشتا ڕێگرییەكی بڕواپێكراوە، یان تەنیا ئامرازێكی ڕەمزییە كە مەترسیی هەڵكشانی گرژییەكان زیاد دەكات، بێ ئەوەی هیچ دەستكەوتێكی ستراتیژیی هاوسەنگی لێ بكەوێتەوە؟

- ئەو بنكانە هێشتا وەك یەكێك لە بڕواپێكراوترین ئامرازەكانی ڕێگریكردن (Deterrence) دەمێننەوە. هێرشكردنی وڵاتێك بۆ سەر بنكەیەكی ئەمریكی، كێش و بایەخێكی زۆر دەداتە ئەمریكا بۆ وەڵامدانەوە، لەكاتێكدا هێرشكردنە سەر بنكەی وڵاتێكی هاوپەیمان ڕەنگە هەمان قورسایی نەبێت. بنكە سەربازییەكان یەكێكن لە بەهێزترین نیشانەكانی پابەندبوونی دەوڵەتێك بەرانبەر بە هاوپەیمانەكانی، چونكە هێزەكانی هەم لەوێ ئامادەییان هەیە و هەم توانای وەڵامدانەوەی هەر جۆرە ئیستفزاز و هاندانێكیان هەیە.

* لە سێبەری دابەشبوونی ڕای گشتی و هاوپەیمانییەكاندا، داڕێژەرانی سیاسەت چۆن هاوسەنگی لە نێوان لۆژیكی سەربازی و واقیعی سیاسی ڕادەگرن؟ چونكە شەرعییەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، فاكتەری یەكلاكەرەوە و سەرەكییە بۆ مسۆگەركردنی سەركەوتنی درێژخایەنی پرۆسەی جێگیركردنی هێزەكان؟

-  توێژینەوەكەمان جەخت دەكاتەوە كە پاڵپشتیی جەماوەری بۆ سیاسەتی دەرەوە، ئاستی هاوكاریی ئەمنیی زلهێزەكان لەگەڵ وڵاتانی بچووك دیاری دەكات. واتە تەنیا بوونی ستراتیژ بەس نییە، بەڵكو پێویستە هاووڵاتیانی ناوخۆ و هاوپەیمانیش قایل بكەیت كە ئامانجەكانت لەگەڵ بەها و دیدگای ئەوان بۆ جیهان هاوتەریبن. ئەگەر لە سەردەمی جەنگی سارددا بڕیارەكان قۆرخی دەستی نوخبە سیاسییەكان بووبن، ئەوا ئەمڕۆ بە هۆی دیموكراسیبوونی میدیا و بڵاوبوونەوەی خێرای زانیاری، ڕای گشتی كاریگەرییەكی بێوێنەی لەسەر بڕیارەكان پەیدا كردوووە. هەر بۆیە، چەمكی «بەدەستهێنانی دڵ و مێشكەكان» كە جاران تەنیا بۆ جەنگە نێوخۆییەكان بەكار دەهات، ئێستا بۆ سەركەوتنی سیاسەتی دەرەوە لە سەردەمی ئاشتیشدا بووەتە پێویستییەكی حەتمی.

* لە عێراقدا بوونی سەربازیی ئەمریكا لەنێو ململانێ ناوخۆیی و هەرێمییەكاندا بە هاودژی ئاوێتە بوون. ئایا بوونی ئەم هێزانە كاریگەری لەسەر پرۆسەی حوكمڕانی دەبێت؟

- ئەو توێژینەوانەی كە لە دەوری تەوەری پەیوەندیی نێوان «شەرعییەت» و «هاوكارییە سەربازییە نێودەوڵەتییەكان» دەخولێنەوە، چەندین تێڕوانین و دیدگای ستراتیژیی قووڵ بۆ تێگەیشتن لەم هاوكێشەیە دەخەنەڕوو. ئەم جۆرە ئامادەییە سەربازییە دەتوانێت بە چەندین ڕێگەی جیاواز وەك بزوێنەرێكی پۆزەتیڤ بۆ سەقامگیری كار بكات، ئەگەر بێت و ئامادەیی هێزە دەرەكییەكان ببێتە هۆی بونیادنانی دامەزراوە نیشتمانییەكان و بەهێزكردنی توانای خۆبەڕێوەبەریی وڵاتی خانەخوێ، ئەوا دەورێكی باڵا دەگێڕێت لە ڕەخساندنی ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی و سیاسیی بەردەوام كە تێیدا دەسەڵاتەكان بتوانن لەسەر پێی خۆیان بوەستن. یەكێك لە دەرئەنجامە بنەڕەتییەكانی توێژینەوەكانی من ئەوەیە كە بوونی هێزەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ناوچەیەكدا، بە شێوەیەكی بەرچاو ئەگەری ڕوودانی كودەتا سەربازییەكان لەناو وڵاتدا كەم دەكاتەوە. ئەمەش لە دوو ڕەهەندەوە سەرچاوە دەگرێت، یەكەم: ئەم ئامادەییە شەرعییەتێكی نێودەوڵەتی و پارێزبەندی بە پێكهاتە حوكمڕانەكان دەبەخشێت، دووەم: سوود و دەستكەوتەكانی كودەتا بۆ كودەتاچییەكان كەم دەكاتەوە، چونكە ئەوان دەزانن ئەمریكا هەرگیز ئامادە نییە پاڵپشتی و هاوكاریی حكومەتێك بكات كە لە ڕێگەی لادان لە پرۆسەی یاسایی و بە كودەتا هاتبێتە سەر تەختی دەسەڵات.

لەلایەكی دیكەوە، پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت كە هاوكارییە دەرەكییەكان هەمیشە دەرئەنجامی ئەرێنییان نییە و دەكرێت لێكەوتەی نەرێنیشیان هەبێت. ئەگەر حكومەتێك بە جۆرێك بێت كە تەنیا بە پاڵپشتیی ئەكتەرێكی بیانی ڕاگیرابێت و هیچ بنكەیەكی جەماوەریی نەبێت، ئەوا ئەو حكومەتە لە بنەڕەتەوە بێ شەرعییەت دەبێت و لە درێژخایەندا ڕووبەڕووی تەحەددا و قەیرانی زۆر مەترسیدار دەبێتەوە. لە نێو ئەدەبیاتی زانستە سیاسییەكاندا، چەمكێكی ناسراو هەیە بە ناوی «نەفرەتی سەرچاوەكان» (Resource Curse). ئەم چەمكە باس لەوە دەكات ئەو حكومەتانەی كە داهاتەكانیان لە سەرچاوەی ناباژی وەك (نەوت، كانزاكان، یان هاوكاریی دەرەكی) دابین دەكەن، زۆرجار مەیلیان بەرەو ئەوەیە دامەزراوەیەك دروست بكەن كە نوێنەرایەتیی ئیرادەی گەل نەكات. بە پێچەوانەوە، ئەو دەسەڵاتانەی كە داهاتیان لە باجی هاووڵاتییانەوە سەرچاوە دەگرێت، ناچارن وەك «گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی» بەرپرسیار و وەڵامدەرەوە بن بەرانبەر گەلەكەیان. هاوكارییە دارایی و سەربازییە بیانییەكانیش دەكرێت هەمان جۆری ئەم «نەفرەتە» دروست بكەن و حكومەت لە میللەت داببڕن.

نموونەی هەرە توند و بەرچاوی ئەم دۆخە لە مێژووی هاوچەرخی ئەفغانستاندا دەبینرێت، لەوێ زۆرێك لە هێزە دەرەكییەكان هەوڵیان دا پاڵپشتیی حكومەتێكی ناوەندی لە كابول بكەن، بەڵام سەركەوتوو نەبوون لە دروستكردنی حكومەتێكی نیشتمانیی ئەوتۆ كە بتوانێت بەبێ پشتیوانیی دەرەكی لەسەر پێی خۆی بوەستێت. كشانەوەی كتوپڕی ئەمریكا لە ساڵی ٢٠٢١ و دەستبەسەرداگرتنی خێرای وڵاتەكە لەلایەن تاڵیبانەوە، ئەو ڕاستییە تاڵەی دەرخست كە حكومەتی ناوەندی تا چەند وابەستەی دەرەوە بووە. ئەو حكومەتە چونكە خاوەنی شەرعییەتی ناوخۆیی و توانای سەربەخۆ نەبوو، نەیتوانی لە بەرانبەر تەحەددا ناوخۆییەكاندا خۆی ڕابگرێت و بە خێرایی شكستی هێنا.